Matematık mereıi

Qabyrǵaly qazaq jurtynda dara talantymen, qarym-qabiletimen tanylǵan azamattar az emes. Solardyń biri ǵana emes, biregeıi sanalatyn, matematıka ǵylymynda ózindik izdenisimen talaıdy tamsandyrǵan Tynysbek Kálmenov desek, artyq aıtqandyq emes. Ol fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti matematıka jáne matematıkalyq modeldeý ınstıtýtynyń bas dırektory qyzmetin de bıik dárejede atqaryp kele jatyr. Tynysbek Sháripuly – ataǵyna isi men eńbegi saı zer­deli de zerek aza­mat. Ol ózi­niń kóregendiginiń, kóp bile­tindiginiń arqasynda mate­matıka jáne matema­tıka­lyq modeldeý ınstı­týtynyń, onyń ǵylymı zert­teýleriniń sapasyn joǵary deńgeıge kótere bildi. Instıtýt matematıkteriniń ǵyly­mı maqa­lalary asa bedel­di sheteldik jýr­nal­darda ba­sy­lyp, tórt­kúl dúnıedegi tany­­mal ǵalymdardyń naza­ryna ilinip kele jatqanyn da aıta ketýdi paryz sanaımyz. Kórnekti ǵalym halyqaralyq ǵylymı konferensııalarda ja­saǵan baıandamalary arqyly da tanymal. Onyń matematıka ǵylymyn­daǵy ashqan jańalyqtary óz al­dyna bir álem dese de bolar­lyq. Ǵylymı-zertteý jumys­tary­men qatar, ózi jetek­shi­lik etip otyrǵan ınstı­týt­ta nebir alqaly jıyndar uıym­dastyryp, tolǵaqty máse­le­lerge uıytqy bolýda. Son­daı halyqaralyq ǵylymı kon­fe­rensııalarǵa otandyq bilim­dar ǵalymdarmen birge, Reseıden, Shvesııadan, Lat­vııa­dan, Ýkraı­na­dan, Belo­rýs­­sııadan, Qytaıdan, Oń­tús­­tik­ten Koreıadan, Ger­manııadan, Pol­sha­dan, Grekııadan, Túr­kı­ıadan, AQSh-tan, Ita­lııadan, t.b. elderden mate­ma­tıkter qa­tysyp, óz ǵyly­mı nátı­je­lerimen bólisti. Tek bólisip qana qoı­maı, qazaqstandyq mate­matıkterdiń qol jet­ken jetis­tikterine joǵary baǵa da berdi. Mundaı ıgilikti isterdiń bári qar­jynyń qarymyna qaraı atqarylatyny belgili. Bul jaǵynan kelgende, ınstıtýt ujymy ózin ózi qarjylandyrý boıynsha ońtaıly isterdi uıym­dastyryp, sonyń nátıjesinde alǵa qoıǵan maqsat-mindet­terdi úzilissiz atqaryp keledi. Tynysbek Kálmenov, jo­ǵaryda aıt­qany­myzdaı, kór­nekti matematık, tyny­sy keń, talanty eren ǵalym. Bilim­ge qushtar jas mektepti altyn medal­men bitiredi. Ony ǵy­lymdar patsha­sy sanaı­tyn matematıka páni qyzyq­tyrady. Ásirese, osy salanyń dereksiz uǵym­darmen amaldaýy, adam­nyń aqyly men oı-sanasyn bılep alýy jáne ony odan ári tolyqtyryp, damytý múm­kindigi, tııanaq-tujy­rym­darynyń qısyndylyǵy, tar­tym­dylyǵy, dáldigi – osy aıryq­sha qa­sıet­­ter ony qar­ǵadaıynan baýrap alady. Matematıkaǵa bir kirgen adam odan jýyq arada shyǵa almasy anyq. Biraq, qalaı desek te, mektep qabyrǵasynda mate­matıkany sonshalyqty tereń paıym­daý múmkin emes. Ol úshin oqýshynyń dereksiz oılaý (abstraktnoe myshle­nıe) qabilettiligi asa joǵary deńgeıde damýy shart. Árıne, ondaı júzden, tipti myńnan bireý retinde kezdesetin oqýshy barlyq jerde bola bermeıtini aıdan anyq. Ońtústiktegi Tóle bı aýda­nynan túlep ushqan jas 1964 jyly Novosibir mem­leket­tik ýnıversıtetiniń mehanıka-mate­matı­ka fakýltetine oqýǵa túsedi. Bul ýnı­v­ersıtetten shyq­qan oqymys­tylar men talant­ty jastar qaı kezde de top jaryp, ǵylym men bilim­­niń bıigi­­nen tanyl­ǵany má­lim. Tynysbek oqy­­ǵan sol tusta ýnıversıtette nebir aıtý­­­ly aka­de­mıkter qyzmet et­ken edi. Olar­dyń qa­tarynda KSRO Ǵylym aka­demııa­sy­nyń akademıkteri S.L.Sobolev, A.D.Alek­sandrov, G.L.Mar­chýk, M.A.Lav­rentev, A.A.Borov­kov, Nobel syıly­ǵy­nyń laýreaty L.V.Kontorovıch, KSRO Ǵy­lym akademııasy­nyń korrespondent-múshe­leri A.A.Lıa­pýnov, A.V.Bısadze, M.I.Kar­gopolov, M.M.Lav­rentev jáne t.b. bar edi. Instıtýtta júrgende bilim nárimen sýsyndaýmen qatar, ǵylymı izdenisterge de den qoıady. Kóptegen ka­fed­ralardyń ǵylymı se­mı­narlaryna qatysyp, baıan­damalar jasaıdy. Onda ózi­niń baılamdaryn aıtyp, tyń tujyrymdaryn usynady. Sol jumysyna joǵaryda aıtqan ǵalymdardyń birin jetekshi etip alsam degen nıeti keıin júzege asyp, KSSO Ǵylym akademııasynyń kor­respondent-múshesi aty álemge áıgili matematık Andreı Vasılevıch Bısadze ony qushaǵyna tartyp, ǵylymǵa baýlı bastaıdy. Tynysbek ol kezde 4-kýrstyń stýdenti bolatyn. Qyzýqandy grýzın azamaty óte ashýshań, qatal adam bolyp kezdesedi. Kim bolsa da bet júzine qara­maı óz oıyn, óz pikirin aıtyp salatyn. Eshqandaı ǵylymı topqa qo­syl­maı, óziniń semınaryn tartymdy etip ótkizýdi maqsat etken. Izdenimpaz jastyń tal­maı­tyn talpynysy, alǵyrlyǵy keı­bir ǵylym kandıdattaryn, tipti ǵylym dok­tor­laryn tánti etedi. Ýnıversıtetti bitirgennen keıin A.V.Bısadzeniń usy­ny­symen aspı­ran­týra­ǵa qal­dyrylady. Alǵashqy jyly-aq kandıdattyq dıs­ser­tasııasynyń negi­zin quraı­tyn maqalalar jazyp, jetek­shisiniń iltıpatyna bólenedi. Osy arada Tynysbek Shárip­ulynyń myna bir aıt­qanyn dáıekke keltire ketsek deı­miz. «Meniń ustazdan da, árip­tes­terden de jolym bolǵan adam­myn. Solardyń arasynda Qazaq eli matematıkteriniń aıtýly bir tulǵasy bar. Ol – mektepte tabandap otyrmasa da, 10-synypty aıaqtamaı tu­ryp-aq joǵary oqý ornynyń 3-kýrsyn syrttaı, ásker qatarynda júrip bitirgen, Más­keý memlekettik ýnıver­sı­tetiniń túlegi, akademık Muh­tarbaı О́telbaev. Men odan kóp nárse úırendim. Muny ashyp aıtýǵa tıistimin», deıdi ol. Bul akademıktiń kishiligi men kisiligin, ózin ǵana áspettemeı, ózgeni de baǵalaı alatyn adamshylyǵyn kórsetse kerek. Ǵylym álemine den qoı­ǵan sol kezdegi aspırant, búgingi akademık T.Kálmenov 1976 jyly A.V.Bısadzeniń 60 jyldyǵy qarsańyn­da Lavrentev-Bısadzeniń model­dik teńdeýi Trıkomı ese­biniń volterlik emestigi problemasyn sheshedi. Ol týraly A.V.Bısadzege ar­nal­ǵan Halyq­aralyq sımpo­zıým­da baıandama jasaı­dy. Baıandamasyndaǵy esepti sheshý ádisi A.V.Bısadzeniń ǵana emes, qatysý­shylardyń da nazaryn aýdarady. Budan soń oǵan A.V.Bısadze birden doktorlyq dıssertasııa da­ıyndaýdy tapsyrady. Ǵy­lymı izdenisin jan-jaqty zert­tep-zerdeleı kelip, doktorlyq dıs­ser­tasııa­syn M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetinde qorǵaıdy. Dıssertasııalyq jumys­ty talqy­lap jatqan tusta jalyndaǵan jas qazaq ǵa­lymyna shynaıy rıza bol­ǵan A.V.Bısadze: «Tynys­bek Kálmenov Trıko­mı ope­ratorynyń menshikti mán­­deriniń bar bolýy pro­ble­ma­syn shesh­ti, matematıka ǵy­lymyndaǵy bul tyń jańalyq oǵan doktorlyq dáreje berýge laıyq ekenin kórsetip otyr», deıdi. Jańalyqty ǵalymdar biraýyzdan maqul­dap, izdený­shi ǵylym doktory bolýǵa quqyly dep biraýyzdan sheshim shyǵarady. Kórnekti ǵalymnyń budan keıingi ómir jolyna toqtalar bolsaq, ol 1985 jyldan ál-Farabı atyndaǵy Ulttyq ýnıversıtette qyzmet atqaryp, kafedra meń­gerýshisi, dekan bolady. Árkez bilimdarly­ǵy men iskerligin ushtastyra bil­gen ǵalym budan keıin Ońtús­tik Qazaqstan Memleket­tik ýnıversıtetiniń rektory laýa­zymyna kóteriledi. Budan keıingi jerde, joǵaryda aıt­qanymyzdaı, matematıka jáne modeldeý ınstıtýty­nyń bas dırektory bolyp abyroıly jumys atqaryp keledi. Sibir matematıkteri mek­tebinen shyqqan, onda búkil sanaly ómirin ǵylymǵa arnaǵan aıtýly oqymystylardan dáris alyp, úlgi úırengen ǵylymnyń qııa jolyna taısalmaı qadam basyp, sodan bedeldi bıikke kóterilgen Tynysbek Shárip­uly bul kúnderi ózi de shyn mánin­degi ustazǵa aınaldy. Onyń jetekshi­ligi­men 36 aspırant kandıdattyq dısser­ta­sııa qorǵasa, 7 azamat ǵy­lym dok­tory ataǵyna qol jet­kizdi. Ǵalym 90-nan asa eńbektiń avtory. Onyń kóp­shi­ligi álem jurtshylyǵyna tanys halyq­ara­lyq matematıka jýrnaldarynda jarııa­lanǵan. Qazaqstannyń ǵylym jáne teh­nı­ka qaıratkeri, akademık Tynys­bek Kálmenov elimizde birinshi ret ma­te­­ma­tık­ter sezin ótkizýge uıytqy bol­ǵa­­nyn da aıta ketsek deımiz. Bul aýqymdy shara 1996 jyly Shymkent qalasynda ótti. Qarapaıym aýyldan shy­ǵyp, tany­mal oqymys­ty­lardyń nazaryna ilik­ken, matematıka ǵylymynda ashqan jańa­lyqtary nebir aıtýly ilim ıeleriniń iltıpatyna bólengen akademık árkez óz zamandastaryn maqtan etetinin, olardyń eńbekterin jurtqa jetkizip júretinin erekshe ataǵan abzal. «Qazaq matematıkteri óz Otanymyzǵa ǵana emes, álem jurt­shylyǵyna tanymal. Men olardyń al­dyńǵy qatarynda júr­gen Muhtarbaı О́telbaevty, As­qar Juma­dildaev­ty, Ýálibaı О́mirbaevty, Rys­qul Oınarovty, Qaırat Myń­baevty, taǵy da basqalardy maqtan etemin. Al qaýlap ósip kele jatqan jas mate­matıkter de shetinen qabiletti. Biz­der, aldyńǵy tol­qyn olardy qam­­qor­lyǵymyzǵa alyp, árkez ashqan jańa­lyqtaryna jana­shyr bolýǵa tıistimiz. Son­da ǵana bizden buryn­ǵy matematıka ǵylymynyń maı­tal­man­dary O.Jáýtikov, A.Taımanov, T.Amanov, ózge de oqymystylardyń dás­­tú­r­li joly jalǵasatyn bola­dy», degen edi ol bir oı bólisý ústinde. Ataqty ǵalym – úlgili otbasy da. Onyń shańyraǵynan túlep ushqan 9 ul men qyz táýelsiz elimizdiń damýyna ózindik úlesin qosyp júrgen azamattar. Biri – zań salasynda júrse, ekinshisi – ón­diris oryn­darynda, úshinshisi – mınıstr­likte, tórtinshisi – bankte, besinshisi – bızneste – ákeniń abyroıyn asyryp júr. Bir sózben aıtqanda, otan­dyq matema­tı­ka ǵylymy­nyń beldi de bedeldi ókili Tynysbek Kálmenov óziniń ǵylym­da­ǵy jolyn anyqtap, endigi jerde izba­sar­laryna úlgi kórsetip, olardyń ǵylymı izdenisterine jetekshilik etip, táýelsiz Qazaq eliniń qaryshty qadamyna ózindik úlesin qosyp keledi.  Sheráli BILÁL, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Baqytbek QOShANOV, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor  ALMATY