Balalardy bóten aqparattan qalaı qorǵaımyz?

«Barlyq televızııa bilim beredi. Másele onyń ne nársege úıretetindiginde ǵana», degen eken 1978 jyly AQSh kommýnıkasııalar jónindegi federaldyq komıssııasynyń tóraǵasy N.Djonson. Osy sózdi búgin jalpy BAQ-qa qarata da qoldanýǵa bolady. Bizdiń BAQ qoǵamǵa ne usynyp, urpaqty qalaı tárbıelep jatyr? Álbette otandyq aqparat quraldary el damýynda, onyń birligi men tutastyǵyn saqtaý máselesinde baǵa jetpes qyzmet atqaryp kele jatqany ras. Biraq máseleniń ekinshi jaǵy da bar. Búgingi baspasózimiz de, basqa sózimiz de zorlyq-zombylyqtyń, kúndelikti qylmystyq oqıǵalardyń tóńireginde órbimese, ózegimiz talatyndaı kúıge jettik. Barlyǵy birdeı dep aıtýdan aýlaqpyz, biraq ásirese jańalyqtar toptamasynda kisi ólimi nemese sýısıd oqıǵasy kezdespeıtin telearnalar men ınternet-resýrs­tar kemde-kem qazir. О́mir ǵoı dep bul úrdiske de kóz juma qaraýǵa bolar edi. Biraq osy jańalyqtardyń keıingi kezde tym kóbeıip bara jatqany eriksiz oılantady. Qoly qaltyramastan qart kisini soqqyǵa jyǵatyn qatygezder, balıǵatqa jetpegen búldirshindi, alpystan asqan keıýanany zorlaıtyn azǵyndar sany artyp barady. Bunyń sebebi nede? Áleýmettik jaǵdaıdyń aýyrlyǵynan kóreıin desek, «budan jaman kúnimizde de toıǵa barǵan», saryýaıymǵa salynbaǵan halyq emes pe edik. Qudaıǵa shúkir, qazirgi turmysymyz, áleýmettik ahýalymyz 90-jyldardyń basyndaǵydan áldeqaıda jaqsy ǵoı. Qazirgi balalarǵa sol kezderi nan pisirýge bıdaı turmaq, júgeriniń unyn zorǵa tapqanymyz týraly aıtsaq, ertegideı kórinedi. Alaıda sondaı qıyn zamanda ómir súrsek te ózine qol jumsaıtyn, sýısıdke urynatyn jasóspirimder týraly estimeıtin edik. Urlyq-qarlyq, kisi óltirý sııaqty qylmystar bolyp jatty. Biraq tórinen kóri jaqyn qarııany baltalaıtyn qanypezerdi kórmep edik. Árıne ol kezde qazirgideı ınternet joq bolatyn dep ýáj aıtarsyz, biraq dál búgingideı edi dep talasa almaıtynyńyz da anyq. Dj. Gerbner degen amerıkalyq psıholog sál erterekte «adamzat tarıhynda talaı dáýirler boldy, biraq dál bizdiń kezeńdegideı zorlyq-zombylyqty boıyna sińirgeni bolǵan joq» degen tujyrym jasapty. Ol 1967 jyldan bastap AQSh telearnalarynyń habarlar kestesin zerdelegen eken. Sonda baıqaǵany – árbir úsh baǵdarlamanyń ekeýiniń sıýjetinde zorlyq-zombylyq nemese kisi óltirý kórinisteri bolǵan. Árbir bala mektep bitirgenge deıin telearna arqyly kisi ólimine qatysty 8 myń jáne ártúrli zorlyq áreketteri bar 100 myń kórinisti kórgen. Al osyndaı jaǵdaıdy zerttegen kóptegen ǵalymdar alǵan aqparat sanada jattalyp qalatynyn, keı jaǵdaılarda onyń týra sondaı is-qımylǵa túrtki bolatynyn joqqa shyǵarmaıdy. Amerıkada bolyp jatqan oqıǵalar sonyń jemisi emes pe? Sondyqtan bar bále ózimizde, dáliregi aqparat quraldarynda – ınternet-resýrstar men telearnalarda jatqan sııaqty. Jasyratyny joq, qylmys hronıkasy – búgingi reıtıngtiń negizgi draıverleriniń biri. Reıtıng joǵary bolsa, jarnama keledi, tabys túsedi. Osylaısha, reıtıng qýalaımyz dep halyqqa qyzyl qany shashyrap jatqan oqıǵalardy, qylmystyń qalaı jasalǵany týraly aqparattardy birinen soń birin usynamyz. Ejiktep jazyp, búge-shigesine deıin sıpattaımyz. Kim kimdi mal soıǵandaı múshelep tastaǵanyn jáne ony qalaı jasyrǵanyn táptishtep, ádistemelik qural sııaqty baıandap beremiz. Buǵan qosa, zorlyq-zombylyq pen qýlyq-sumdyqtyń neshe atasyn úıretetin fılmder men serıaldar kórsetemiz. Endi osy qatarǵa jyldam habar taratatyn ýotsap sııaqty mesenjerler de qosyldy. Jamanat kórsek dereý beınejazbaǵa túsirip, súıinshi suraǵandaı taratamyz. Sol arqyly jantúrshigerlik qylmystarǵa kózimizdi de, boıymyzdy da úıretemiz. Eń qorqynyshtysy, qylmysty osylaı isteýge bolady degen sumdyq oıdyń dánin túısik túkpirine ózimiz egip jatyrmyz. Sóıte tura, el estimegen qylmys túrleri nege kóbeıip ketti dep bas qatyramyz. El estimegen demekshi, bala kezimizde úlkender bir jaman habar shyqsa, bizden jasyryp, «balalar estimesin», «aıtqan jerden aýlaq», «ózimen ketsin» dep  qupııalap jatqanyn baıqaýshy edik. Sóıtsek sanamyzdy san-sapalaq oılardan saqtaýǵa tyrysady eken ǵoı. Ulttyq tárbıeniń ozyq tusynyń biri osy bolsa kerek. Dál búgingideı ashyq qoǵam jaǵdaıynda biz de keıingi urpaqty jamanattan saqtandyrý jaǵyn jurt bolyp oılasqanymyz jón. Bul máselege bir jaǵynan jurtshylyq ókilderi, ekinshi jaǵynan aqparat quraldary túgel atsalysýy tıis. Múmkin, osyndaı negatıvti aqparattar legin qadaǵalaıtyn qoǵamdyq keńester qurǵan da jón shyǵar. Tek bul qadam jalpy senzýraǵa aınalyp ketpeýin eskerý kerek. Aıbyn Baqytuly, «Egemen Qazaqstan»