Astana kósheleri alma baǵyna aınala ma?

Astana turǵyny Erjan Isaqulovtyń baqshasyna jemis aǵashtaryn ósirip, jemisin jep júrgenine birneshe jyl bolǵan. Aýa raıy ońtústikpen salystyrǵanda áldeqaıda qatal Arqa jerinde alma ósirý ońaı emestigi túsinikti. Ol úshin baǵbandyqtan habaryń bolýy ǵana azdyq etedi. Arqanyń aıazyna úsirmeı, daýyl-boranyna syndyrmaı, búrshigin burshaǵyna urǵyzbaı ósirý úlken eńbekti kerek etedi. Aıtaıyn dep otyrǵanymyz, bıyl E.Isaqulovtyń aǵashtary «tosyn» minez shyǵardy. «Tosyn» minez deıtinimiz, alma aǵashy ádette kóktemde bir márte gúldeýshi edi ǵoı. Al Erjan Isaqulovtyń aǵashtary bıyl jaz ortasynan aýǵan shaqta – almalary pisip qalǵan ýaqytta, óziniń aıtýynsha, 19 tamyz kúni barlyǵy bir mezette ekinshi ret gúldepti. Bul oqıǵa týraly elimizdegi respýblıkalyq telearnalar, basqa da BAQ-tar habarlaǵany belgili. «Egemen Qazaqstan» da solardyń qatarynda bolǵan edi. S.Seıfýllın atyndaǵy agrarlyq-tehnıkalyq ýnı­versıtettiń ǵalymdary da Erjan Bekbaýulynyń aǵash­taryn arnaıy baryp kórgen. Biz Qazaq jemis jáne júzim sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna habarlasyp, aǵashtardyń jazda gúldegeniniń sebebin suraǵan edik. Bul ınstıtýt ǵalymdary da Erjan Isaqulovtyń baqshasyndaǵy jaıt týraly biletin bolyp shyqty. Instıtýttyń zert­hana meńgerýshisi S.Qarabaeva arnaıy baryp, alma aǵash­tary­nyń kúrdeli meteorologııalyq ahýalǵa qara­mastan, ekinshi márte gúldegenine kóz jetkizipti. – Alma aǵashynyń jaz ortasynda ekinshi ret gúl ashýyna jergilikti aýa raıy yqpal etken. Mundaı quby­lys tabıǵatta kezdesip turady. Aýa raıynda bol­ǵan ózgerister aǵashtarǵa da áser etpeı qoımaıdy. Almaty­da da keıbir aǵashtar gúldegen bolatyn. Al Erjan Bekbaýuly ósirgen aǵashtardyń qandaı surypqa jata­tynyn anyqtaýǵa, sapasyn, tózimdiligin, basqa da qasıet­terin Bıologııa jáne bıotehnologııalar ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń ǵalymdary anyqtaýy múmkin. Osy ıns­tıtýttyń ǵylymı zerthanasynyń múmkindigi oǵan tolyq jetkilikti, – dedi Qazaq jemis jáne júzim sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshysy Gúlsharııa Qaıyrova. Qostanaı oblysynda Qarabalyq aýylsharýashylyq tájirıbelik stansasy bar. Ol óńirdiń de tabıǵatynyń qataldyǵy Astanadan kem túspeıtini belgili. Osy mekemeniń tájirıbe alańynda túrli jemis aǵashtaryn jersindirýge baǵyttalǵan jumystar júrgizilýde. Degen­men, ońtústik aımaqtardan ákelingen aǵashtar Qosta­naı­dy áli jersine qoımaǵan. Erjan Isaqulovtyń baqsha­syn­daǵydaı jemis tógilip turǵan joq. Sol úshin ol jaqqa Reseıden, basqa soltústik óńirlerden ákelingen aǵashtardy ósiredi eken. Al Erjan Isaqulovtyń tabıǵaty jyly óńirlerdi ǵana jersinetin jemis aǵashtaryn Astanada ósire bastaǵanyna biraz jyldyń júzi bolǵan. 2000-jyldardyń basynda Elbasy N.Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasy boıynsha elor­danyń tóńiregine 75 myń gektar jerge orman aǵashtary otyr­ǵyzylǵany belgili. Qazir ol jerlerdiń aýqymy álde­qaıda ulǵaıyp, aǵashtarynyń bıiktigi birneshe metrden asyp, qoıan, túlki, qarsaǵy bar, qyrǵaýyldary kóbeıgen ormanǵa aınalǵan. Sol 2000 jyldardyń basynda Erjan aǵa da ózine tıesili jer teliminde úı salyp, úıiniń aınalasyna aǵash otyrǵyzypty. Sóıtip, qaıyń, terek, jergilikti jabaıy alma aǵashtaryn egip, kútip-baptaýdy ádetke aınaldyrǵan. Birneshe jyl ishinde alma aǵashy 3-4 metrge deıin ósken. 2004-2005 jyldary E.Isaqulov óziniń týǵan jeri Ońtústik Qazaqstan oblysy Tólebı aýdany Qasqasý aýylynan alma kóshetterin ákelip, ony jergilikti almamen býdandastyrady. Kútimi jaqsy boldy ma, álde jergilikti topyraq jaqty ma, áıteýir, býdandastyrylǵan aǵash bir jylda 1,5-2 metrge deıin boı kóteredi. Birese jel syndyryp, birese kemirgishter kemi­rip kete bergenimen, aqyry sol aǵashtar jemis bere bastaıdy. Baǵbannyń bilgirligi me, Arqa jeriniń topyraǵynyń qunary men tabıǵaty jaqty ma, áıteýir E.Isaqulovtyń baqshasynda qatal tabıǵatqa qaramaı jemis beretin alma aǵashtary ósip tur. Qysy sýyq, jazy ystyq, boran men daýylǵa tótep beretin alma aǵashtarynyń máýesi tógilip, tipti, jaz ortasynan aýǵanda da gúl ashty. «Eńbegine qaraı ónbegi» degendi dál osy jaıtqa qatysty aıtsaq, artyqtyq etpeıtini anyq. Baý-baqshasyn gúldendirgen baǵban taıaý bolashaqta Astananyń kóshelerinde, saıabaqtarynda alma baqtary jaıqalyp turǵanyn qalaıdy. Ol oıynyń júzege asatynyna da nyq senimdi. Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan» Sýretti túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»