Ajalǵa attanǵandar

Jarkent óńirindegi kónekóz qarııa­lardyń sózine qaraǵanda Sol­tanaı Maralbaev óte ójet, izshil ári mergen, at qulaǵynda oınaǵan shabandoz jan bolypty. Oǵan bul kisini jaqsy biletin Jaıyrbek qarııanyń ózimiz sóz etkeli otyrǵ­an keıipkerimizdiń Iintal silem­derindegi kóktemde at ústinen jerge túsirip alǵan qamshysyn qara kúzde taýyp alǵanyn, arǵy bettegi Dombaýyl degen qalmaqtyń kóziniń aǵy men qarasyna balaǵan báıge atyn shaǵyn kıiz úıde ustap baǵyp otyrǵanda, onyń shańyraqtan tómengi beldeýine oraı shalma salý arqyly arqandy taqymyna basa jappany tóńkerip tastap, ishindegi qańtarýly júırikti shúý dep jetekke alyp elge ákelýi týraly áńgimeleri dálel bola alady. Keńes ókimetin jasy ulǵaıǵan kezi deýge keletin alpystyń ol jaq, bul jaǵynda qarsy alǵan el aǵasy 1918-1921 jyldary qyzyl gvar­­dııa­shylarmen birge jergi­lik­ti jer­degi el tynyshtyǵyn alǵan aq ban­dylardy talqandaýǵa qaty­sady. Súıdindegi ataman Dýtov­tyń kózin joıý jónindegi opera­sııaǵa qatysyp kelgennen keıin shekara boıyn­daǵy sholǵynshy top – komotrıad qura­mynda bolady. О́lketanýshy Nurym­­baı Bek­qulıevtiń biz sóz etip otyrǵan kisi týraly jınaǵan derek­­terinde nazar aýdararlyq bir epızod bar. Ol osy óńirdegi kolhoz qury­lysynyń ardageri Nuraqyn Ramımovtyń esteligi. Kýáger bylaı deıdi: «1927 jyldyń qara kúzi bolatyn. Men jáne aýyl turǵyndary Amanjol Ydyrysov pen Muqa­jan Qorǵasbaev shekarashylar otrıady­nyń qaramaǵyndaǵy orman sharýashylyǵynda eńbek etip júr­genbiz. 7 qarasha kúni Uly Oktıabr revo­lıýsııasynyń 10 jyldyq mere­kesi dúrkirep ótip jatty. Osy meıram qurmetine arnalyp túrli oıyndar uıymdastyrylǵan-tyn. Sonyń biri aǵash basyna ilingen jamby atý edi. Oǵan eshkim oq tıgi­ze almady. Tús qaıta ony Solta­naı Maralbaev qana atyp túsire aldy. Osy mergendigi úshin Qorǵas zastavasynyń bastyǵy Pemýrov oǵan shekarashylar atynan ádemi hrom etik syılady». О́mirdiń talaı soqtyqpaly, soq­paqsyz joldarynan ótken Sol­ta­naı aqsaqal osydan keıin de at ústinen túspepti. Sol kezdegi ja­ńa­­dan uıymdastyrylǵan artel­dik birlestikter jumysyna jár­dem­desip júrip, 1936 jyly ómir­den ozypty. Zıraty Almaly aýy­ly irgesindegi qorymda eken. Mu­ny bizge aıtqan qarııanyń neme­resi Molot. Baıqap qarasaq osy jer­de ustazdyq etip, uzaq jyl­dan beri mektep dırektory qyz­metin atqaryp kele jatqan bul kisiniń ómirde bolǵan joǵa­ry­daǵy jaǵdaılardan basqa da aıtar áńgimeleri az emes sııaqty. Sonyń biri ataman Dýtov­tyń kózin joıý operasııasyna qatys­qan qarııanyń uly Musa men odan týǵan Erkinbaı, Aýǵanbaıǵa qatys­ty jaıttar. Musa esimi kezin­de Jarkent óńirine aty belgili adam Sh.Baıbatshaevtyń «Bel-beles­ter» kitabynda kezdesedi. Onda avtor: «1919 jyldyń ekinshi jar­tysy ýezdik, bolystyq, selo­lyq jáne qalalyq revkomdar quryl­ǵan kez edi... Sondaı jer­gi­lik­ti revkomnyń biriniń pred­seda­teli bolyp M.Soltanaev joldas taǵaıyndaldy», degen. Sol Musa 20-30-jyldary atalmysh óńirde ártúrli jaýapty qyz­metter atqarady. Osy ýaqyt ara­lyǵyndaǵy oqtyn-oqtyn júr­gizil­gen úlkendi-kishili jazalaý tol­qyn­darynda bes ret ustalyp, olardan áýpirimmen aman qalady. Uly Otan soǵysy bastalǵanda úlken uly Erkinbaımen maıdanǵa birge attanyp, kezekti bir shabýylda balasy habar-osharsyz ketedi de ákesi shaıqas dalasynan elge jarymjan bolyp oralady. Osylaı aýyr hal keship júrgende repressııanyń 1948 jylǵy sońǵy tolqynynda Musa Soltanaevtyń ekinshi uly Aýǵanbaı ustalyp, túrmege jabylady. Mundaı kezde nazalanǵan ákeniń qolynan keletini izdený, aryzdaný, kómek suraý da baıaǵy. Osyndaı oımen Musa bala­synyń eshqandaı kinási joq ekenin aıtyp, Almaty men Máskeýge qaıta-qaıta hat joldaıdy. Sonyń biri ataqty Úkimet múshesi, Syrtqy ister mı­­nıstri Molotovtyń qoly­na túse­­di. Máseleniń aýjaıyn baıqaǵan ol kisi hat shekesine: «Is qys­qartylsyn!» degen buryshtama soǵady. Osy pármenmen túrmeden bosaǵan Aýǵanbaı elge kelgende áke shańyraǵyndaǵy eki birdeı qýa­­nyshtyń ústinen túsedi. Onyń alǵashqysy soǵysta habarsyz ketti degen aǵasy Erkinbaı Musaev­tyń Mahachkaladaǵy baýyrlas­tar zıratyndaǵy qabiriniń tabylýy da sońǵysy kenje inisiniń ómir­ge endi kelip jatýy edi. «Eger Mo­lo­tovtyń meıirimi bolmasa ulym Aýǵanbaı bostandyqqa shyqpas edi. Sondyqtan osy Úkimet múshe­sine degen rızashylyǵym­nyń bel­­gisi retinde kenjemniń atyn Molot qoıamyn!» – degen eken 1951 jyl­­dyń sol yzǵarly kúzin­de Musa Soltanaev aqsaqal. «Me­niń esimim­niń osyndaı tarıhy bar», – dep sózin aıaqtady bizben qosh­­ta­­sarda keshegi dala kókjaly Solta­­naı batyrdyń nemeresi Molot. 5. Toǵyzynshy, siz kimsiz? «Atamannyń aqyry» atty ataqty fılmdi kim bilmeıdi?! Bul kúnde odan bárimiz de jaqsy habar­darmyz ǵoı. Mine, osy kınokar­tınanyń ekinshi serııasynda bir epızod bar. Ol Súıdindegi qaýipti tapsyrmany jandaryn shúberekke túıip júrip oryndaǵan chekıster Qasymhan Chadııarov pen Mahmud Qojamııarovtyń shekaranyń bergi betine aryp-ashyp áreń jetken sáti. Ińir qarańǵylyǵy túse bere eski zırattaǵy jartylaı qula­ǵan kúmbezdi panalaǵan olarǵa qas­taryndaǵy qańtarýly attary bóten bireýdiń kele jatqanynan habar berip, qulaqtaryn qaıshylaı jer tarpıdy. Osy sátte: «Qasymhan! Bul men ǵoı, qaraǵym», – degen ús­tin­de bylǵary kýrtkasy bar jigit aǵasynyń daýsy estiledi. Aq shashty, býryl murtty ol kisi qalyń shıli ózekten beri betteıdi de: «Qalaı, aman-esen jettińder me?» dep atynan túsedi. Endi áńgimelese bergende shyǵys jaqtan joıqyn at dúbiri estiledi. Bul atamany­nan aıyrylyp ashynǵan aq kazak­tar­dyń qýǵyny edi. Olardy al­darqatpaq bolǵan jańaǵy qart kisi Qasymhannyń bas kıimin ózine aýystyryp kıedi de tasadan atyna qamshy basa atyp shyǵyp, jazyq dalamen aǵyza jóneledi. Ýlap-shýlaǵan kazaktar soǵan qaraı burylyp, qýǵyn qaýpi seıiledi. Osy mezette qos chekıst endi eshqandaı qaýip joq degendeı atqa qonyp, elge bet alady. Fılmdegi osy beıneniń, ataq­ty sýretshi Áýbákir Ysmaıylov somdaǵan obrazdyń prototıpi kim? Ol: «Sol kezdegi Jarkent mılısııasy bastyǵynyń orynbasary Áýbákir Júnisov», – der edik biz. Iá, sóz etkeli otyrǵan keıipkerimiz Qasymhan Chanyshevpen bir mekemede qyzmet atqarǵan jan. Iаǵnı, 1919-1920 jyldary aýdan­dyq mılısııada bireýi basshy desek, ekinshisi oǵan qosshy bol­ǵan adam. Ataman Dýtovtyń kózin joıý jó­nindegi operasııa oılas­tyryl­­ǵanda ChK ókilderi Áýbákir Júnisovke jaýapty tapsyr­many oryndaýshy erekshe top mú­she­lerin arǵy betke aman-esen ótkizý, qaıtar kezde olardy kútip alyp, yqtımaldylyq jaǵdaıyndaǵy qaýipsizdik sharalarymen qamtamasyz etý mindetin júktegen. Nátıjesinde sózi sal­maq­­ty, isi tııanaqty, ómirden kór­geni mol bul adam tapsyrylǵan isti tamasha oryndap shyqqan. Bu­ǵan onyń kezinde VChK tarapynan operasııany tikeleı júzege asyrýshy top múshelerimen qatar marapat­talyp, atqarǵan isiniń bir úzigi joǵa­ry­da sóz etken fılmde arnaıy epı­zodqa arqaý bolýy anyq dálel. At­qar­ǵan isiniń bir úzigi demekshi... О́mirbaıanyna úńilsek ol 1886 jyly Almaty oblysynyń Kegen óńirindegi Jalańash aýylynda ómir­ge kelipti. 14 jasynda Jar­­kent­­tegi aýylsharýashylyq orys mek­­tebine oqýǵa túsip, ony 1904 jy­ly ormanshy mamandyǵy boıyn­sha bitirip shyǵady. Eki jyl ákesi Nııazbektiń turmys-tir­sh­i­li­gine kómektesedi. Sodan soń eń­bek jolyn 1906-1916 jyldar ara­ly­ǵynda túrli ister boıynsha jer­gilikti bılikke júgingen Petrov, Nagıbın, Galıskıı, Isaev, Denıa­kın degenderdiń bitim­ger­shi­lik sot­taryn­da aýdarmashy bolyp bastaıdy. Muraǵattanýshy Zııada Ijanov­tyń 2001 jylǵy bizge bergen máli­meti boıynsha Áýbákir Júnisovke qatysty derek­ter negizinen Almaty oblys­tyq memlekettik arhıvindegi 408-qordyń 2-tizimdemesindegi 468-is pen Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvindegi 5-qordyń 8-tizimdemesindegi 52-iste jáne 733-qordyń 1-tizim­de­me­sin­degi 1-iste saqtalǵan. Son­daǵy málimetterge súıensek, keıip­­keri­­miz­diń 1916 jylǵy ult-azattyq kóteri­lisine belsene qatysqanyn baı­qaımyz. Osy áreketi úshin patsha úkimeti ony 6 jylǵa sottaıdy. Biraq Qal­jat pen Sharyn bolysynyń hal­qy ony kepildikke alyp, artynan ile-shala maıdandaǵy qara ju­mys­qa attandyryp jiberedi. Sóı­tip, ol Reseıdiń Ekaterınoslav gýber­nııasyndaǵy Vetka, Nakop­nyı rýd­nıkterinde desıatnık bolyp eńbek etedi. Patsha taqtan qula­ǵan 1917 jyldan keıin elge qaı­ta oralyp, Jarkentte tilmash, qala­­lyq atqarý komıtetindegi musyl­­man bóliminiń hatshysy, kúzet bastyǵy, jergilikti ChK ter­geý­shisi qyzmetterin atqarady. 1920 jyly ataman Dýtovtyń kózin joıý jónin­degi operasııa ju­my­syna tartylar aldynda Áýbákir Júnisov Jar­kent mılısııa­sy bastyǵynyń oryn­basary qyzmetin atqaryp júr­gen edi. Memlekettik máni zor oqıǵa sátti aıaqtalǵannan ke­ıin Jetisý ChK-synyń bastyǵy Eıh­mans bas­­qa­larmen birge bizdiń keıip­kerimizdiń de eńbeginiń eskerýsiz qalmaýyna erekshe kóńil bóle­di. Ony bul laýazym ıesiniń VChK-nyń Túrki­stan aýmaǵyndaǵy ýákiletti ókili, VSIK múshesi Iа.Peterske usy­nys jasaǵan hatynan anyq baı­qaýǵa bolady. Osydan keıin bılik oryndary: «...tov. Jý­nýsový ot 134 KA. 1921 g. 1/IV. Za prın­ıatııa ýchas­­tııa nad atamanom Dýtovym» de­­gen jazýy bar kúmis saǵat pen úsh jeli­­li vıntovkany syılyq retinde beredi. Sóz oraıynda aıta keteıik, keıde adam úshin qujattardyń sóıleı­tini bar. Iá, arhıvtegi sarǵaıǵan qaǵaz­dar keıipkerdiń tolyq bol­masa da jalpy beı­nesinen kádim­gideı maǵlumat beretini anyq. Respýblıkalyq Ortalyq mura­ǵat­taǵy Áýbákir Júnisovke qatysty qujattardy qarap otyrǵanda biz mine, sondaı áserde qaldyq. Ol bir­betkeı, qaısar adam bolǵan. Qolǵa alǵan isine nemketti qaramaǵan. Belgi­li bir máselege qatysty óziniń kesimdi sózin aıta bilgen. 1920 jyl­­­dan keıin Jetisý gýbernııalyq sotynyń múshesi, Almaty qalalyq advokattar mekemesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqaryp júrgendegi keıipkerimizdiń ózi jazǵan qaǵazdar men oǵan berilgen minezdemeler mine, osyndaı tujyrymdarǵa negiz qalaıdy. Qyzmet býyna mas­tan­baǵan, onyń qulaqkesti quly­na aınalmaǵan ol buqpaı, búgejek­temeı sol kezdegi ómirde oryn al­ǵan ádiletsizdikterge qasqaıyp qar­sy tura biledi. Birde mynadaı oqı­ǵa bolǵan. Áýbákir Júnisov Jeti­sý­dyń eń shetki núktesi Ala­kól aı­ma­ǵynda issaparda júr­­gende tergeýshi Katkov degen­niń Úrjar men Maqanshy eldi meken­derindegi jergilikti tur­ǵyndarǵa jasaǵan qııa­natyn áshkereleıdi. О́zin talqy­ǵa salǵan jınalysta uly orys­tyq shovınızm dertine urynǵan sheneý­nik keýdemsoq, astamshyl áreketin moıyn­damaıdy. Qııampurys mine­zine basyp Áýbákir Júnisovti atyp tastaýǵa umtylady. Sol kezde óte ábjil qımyldaǵan ol onyń qarýyn tartyp alyp, ózin de, ózgelerdi de ólimnen aman alyp qalady. Osyndaı týrashyldyq, basqa ult ókilderiniń óziniń qandastaryn basyný áreketine degen jany tóz­bestik bizdiń keıipkerimizdiń jaýlaryn kóbeıtpese azaıtpaıdy. Jer-jerden jábir kórgender ony pana tutyp, aınalasynan shyqpaıdy. Al bul sol kezdegi memlekettik jazalaýshy organdar tarapynan Áýbákir Júnisovke degen senimsizdik týǵyzady. Son­dyq­tan jergilikti OGPÝ, NKVD, prokýratýra onyń ár basqan qadamyn ańdýdy qolǵa alady. Sonyń saldarynan 1924 jylǵy BKP (b) qataryn tazalaý naýqanynda ol partııadan shyǵarylady. 1926 jyly joǵaryda biz ózimiz aıtqan syılyq – VChK vıntovkasyn Jetisý gýbernııasynyń OGPÝ bólimi tartyp alady. Osy zańsyzdyq jóninde Áýbákir Júnisov Qazaq ASSR-nyń OGPÝ bastyǵy G.Kashırın men respýblıka Ortalyq At­qa­rý Komıtetiniń tóraǵasy E.Er­nazarov­qa shaǵymdanady. Nátıje bolmaıdy. OGPÝ qyzmetkeri Mar­kovıch: «Úıińde jata ber, vıntovkany izdep jatyrmyz, tabylsa qaıtaramyz», – dep shyǵaryp salady. О́stip júrgende 1932 jyl keledi. Bul kezde Áýbákir Júnisov Almaty oblysynyń Kegen aýda­nyndaǵy №16 aýylda tura­tyn. Jala jabylyp, úı-múlki tárki­lenedi. О́zin bala-shaǵasymen jer aýdarýǵa sheshim shyǵarylady. Biraq Almatyda bul kisini biletin adamdar ara túsip, Keńes ókimetine sińirgen eńbegi eskerilip, aman qala­dy. Al 1938 jyly... Mura­ǵat­t­anýshy Zııada Ijanovtyń osy­dan 15 jyl buryn bizdiń haty­myzǵa jazǵan jaýabyndaǵy derekter bylaı sóıleıdi. «...Almaty qalalyq partııa komı­tetiniń hatshysy Ydyrys Kósh­kinov halyq jaýy dep ustal­ǵanda Áýbákir Júnisov ony qorǵaý úshin sot tóraǵasyna bul adal, taza adam dep dáleldeýge tyrysady. Biraq sot tóraǵasy onyń sózin qaperine de almaıdy. Ol so­ǵan ashýlanyp, bólmedegi ústel ús­tinde turǵan sııa saýytty alyp urmaqshy bolady. Osy jerde burynnan óshigip júrgenderdiń kókten izde­geni jerden tabylady. Sóıtip, Áýbákir Júnisov ustalyp, 4 aı boıy tynymsyz tergeý men adam aıtqysyz azapty bastan keshiredi. Taǵylǵan kinálardy moıyndamaı, bárin joqqa shyǵarǵanyna qandary qaraıǵan sot músheleri esil erdi 1938 jylǵy 5 tamyzda atý jazasyna kesedi. О́kinishtisi, asyl azamattyń Keńes ókimetin ny­ǵaı­týdaǵy, aq bandylarǵa qar­sy kúrestegi eńbekteri men elim, jur­tym dep atqarǵan basqa da isteri elenbedi. Tipti VChK-nyń Túrkistan respýblıkasy boıynsha ýákiletti ókili Iа.Peterstiń: «Predıavıtel sego t. Jýnýsov Abýbakır 6-go fev­ralıa 1921 goda sovershıl akt, ımeıý­shıı obsherespýblıkanskoe znache­nıe, chem spas neskolko tysıach jız­neı trýdovyh mass ot napadenııa ego bandy, a potomý trebýetsıa vyshe oznachen­nomý tovarıshý so storony sovetskıh vlas­teı vnımatelnoe otnoshenıe ı oznachennyı tovarısh ne podlejıt arestý bez vedoma polnomochnogo predstavıtelstva» dep bergen 1921 jylǵy 14 sáýirdegi №1887 kýáligi de eskerilmedi. Eskerilý bylaı tursyn, Áýbákir Júnisov 1938 jylǵy 14 tamyzdaǵy úkim bo­ıynsha atylǵannan keıin ózderin qor­ǵaý maqsatynda Almaty obly­synyń sot, prokýratýra, NKVD organdary 4 jyl boıy ony tiri adam esebinde birneshe «aıyptaý qorytyndylaryn» jasap, «qaıta tekserýge» jibergen bolyp, onyń «qylmysyna saı» endi 10 jylǵa túrmede otyrýǵa, 5 jyl saılaý erkinen aıyrýǵa jalǵan úkim shyǵardy. Sóıtip, Gogol­diń «óli jandaryndaı» ótirik «óli qujattar» Máskeý men Almaty arasynda ersili-qarsyly únsiz jóńkidi. Eger ol qaǵaz­darǵa til bitse: «Jiberip otyr­ǵan adamdaryń áldeqashan aty­lyp ketken joq pa edi», – dep aıtar edi-aý. «Munyń bári sonda ne úshin kerek bolǵan?» – degen suraq týady osy arada. «Másele mynada sııaqty, – degen bolatyn muraǵattanýshy Zııada Ijanov joǵarydaǵy hatynda. – Áýbákir Júnisovtiń atyl­ǵandyǵy jóninde onyń otbasyna habarlanbady, jasyryldy. Son­dyqtan onyń taǵdyry el-jurtyna belgisiz boldy. Esil erdiń týys­tary, dos­tary jer-jerge shaǵym­dandy. Olar jibergen hattardan tek asyl azamattyń zaıyby Bopyhannyń 1939 jylǵy 2 aq­panda Qazaq SSR prokýroryna: «Meniń erim qaıda? Áli kúnge tergeýde me? Maǵan habarlaýyńyzdy ótinemin», – degen aryzy ǵana saqtalǵan. Respýblıka prokýratýrasynda bul hat 1939 jylǵy 17 aqpanda 2760-shy nómirmen tirkeýden ótken. Onyń shekesine: «Delo v oblsýde, soobshıt ob etom jalobshıse», – dep 15 aqpanda qol qoıǵan. Kórdińiz be, tirkeýden eki kún buryn-aq bastyq qol qoıǵan, ári jarynyń taǵdyryn bilmeı kelgen Bopyhandy «aryzqoı» etip kórsetken. Sol kezde ómirde joq, áldeqashan atylyp ketken arys azamattyń isi oblystyq sotta dep jalǵan silteme jasaǵan». ...Áýbákir Júnisov 1957 jyly 16 tamyzda aqtaldy. Isti 19 jyldan keıin qaıta qaraǵan Qazaq SSR Joǵarǵy sotynyń alqasy onda qylmys quramy bolmaǵandyqtan, bir kezdegi Almaty oblystyq soty­nyń úkimin joıdy. 32 jasynda 6 balamen jesir qalǵan Bopyhan ana joǵarydaǵy habardy estigende kóz jasyna ıe bola almaı uzaq jylady, deıdi kózkórgender. Ol sol bir zaýaldy kúnderdiń zary ma, joq álde qııanat qııametke ketpedi degen táýbe me, muny endi eshkim túsindirip aıtyp bere almaı­dy. Qazaqtyń qaısar áıeli 40-50-jyldary arys azamattyń artynda qal­ǵan uldary Smaǵul, Ánýar, Batyr­han, Áset pen qyzdary Sofııa, Rýzıdany jetelep júrip jetki­zip, olardan taraǵan nemere-shóbe­re­lerin kózimen kórip, 1978 jyly ómirden ozdy. Osy arada sóz retine qaraı bir áńgime aıta keteıik. Keıip­keri­mizdiń joǵarydaǵy attary atalǵan bala­lary­nyń ortanshysy Batyrhan Áýbákiruly Júnisovtiń mamandyǵy muǵalim edi. 1965-1969 jyldary Almaty oblysynyń Narynqol aýy­lyn­daǵy orta mektepte bizge orys tili men ádebıetinen sabaq ber­di. Uzyn boıly, zor deneli, kóp sóı­le­meıtin, júzi susty kisi-tin. Uly Otan soǵysynda artıllerıst bolypty. 23 aqpan – Qyzyl armııa kúninde búkil klasymyz bolyp S.Marshaktyń óleńder jınaǵyn berip quttyqtaǵanymyz esimizde aǵaıymyzdy. Sonda únemi qatal bolyp kórinetin ol kisiniń júzi sál jylyp, chekıst ákesi Áýbákir Júnisov týraly áńgime aıtqany bar. Al ózi qatysqan soǵys týraly: «Shaıqasta pehotaǵa (jaıaý áskerge – red.) óte qıyn bolatyn. Bir atakada-aq olardyń qatary sırep qalatyn. Al bizdiń artıllerııa... Qudaıǵa shúkir, raschetimiz ondaıdan aman boldy. Vıazmadan Berlınge deıingi 4 jylda 4-5-aq ret popolnenıe (tolyqtyrý – red.) aldyq», – degen sózi esimizde. 6.Kıno «Atamannyń aqyry» fılmi. Jyldar jyljyp, ýaqyt alǵa ozǵan saıyn mynadaı suraqtyń boı kórsetip qalary anyq. Ol: «Keńes chekısteriniń jankeshti erli­gin kórsetetin osy kınokartına qalaı ómirge keldi? Fılm qashan, qaı jerlerde túsirilip, ondaǵy basty rólderde oınaıtyn akterlerge tańdaý qalaı jasaldy? Al sol bir tarıhı oqıǵa ortasynda bolǵan adamdar beınesi she? Olardyń is-áreketi men qımyly osy kınolentada qanshalyqty nanym­dy kórsetilgen?» – degen saýal­dar. Buǵan biletinimizdi aıtyp, qaderı-halimizshe jaýap berýge bizderdiń quqymyz bar ǵoı dep oılaımyz. Bizder degenimiz – 60-70-jyldardyń ur­paq­tary. Joǵarydaǵy kıno ómir­ge kelgende stýdent edik. Tala­syp-tarmasyp «Selınnyı» kınoteatryndaǵy premerasyna barǵanymyz esimizde. Osy fılm týraly «Lenınshil jasta» jaryq kórgen resenzııa da áli kúnge deıin kóz aldymyzda. Avtory synshy Saǵat Áshimbaev bolatyn. Keıin ýnıversıtetti bitirip, gazet-jýrnaldarda jumys istep júrgenimizde «Atamannyń aqyry» fılmi túsirilip jatqan kezde «Qazaqfılm» kınostýdııasy­nyń dırek­tory bolǵan Kamal aǵa Smaıylov­pen bir redaksııada qyzmet­tes, al sol kınolentada basty róldi somdaǵan Asekeń, Asanáli Áshimov­pen mekemeleri­miz irge­les bolyp, fılm týraly talaı áńgimelerge qanyqqan jaıy­myz bar. Aldymen Kamal Seıitjan­uly­nyń aıtqandaryna toqtalalyq. – Umytpasam, 1967 jyldyń aıaq kezi ǵoı deımin, – degen bolatyn ol kisi. – Kınorejısser Sháken Aımanov ekeýmiz Ortalyq Komıtetke shaqyryldyq. Ondaǵy áńgimede endi 3 jyldan soń Qazaq KSR-ine 50 jyl tola­­­ty­ny sóz etildi. Sóıtti de: «Ke­ńes­­tik Qazaqstannyń osy me­re­­­kesi qarsańynda aǵa urpaq ókil­­­­deri­niń erlik dástúrin pash etetin 2-3 taqyrypty ekranǵa la­ıyq­tap kórseńizder qalaı bolar edi, – dedi hatshylardyń biri. – Máselen jazýshy D.Fýrmanovtyń «Búlinshilik» shyǵarmasyna arqaý bolǵan Vernyıdaǵy dúrbeleń men aqgvardııashylardyń joıqyn shabýylyna janqııarlyqpen tótep bergen Oral jumysshy-sharýa jasaqtarynyń qaladaǵy 100 kúndik qorǵanysy jáne Jarkent ChK qyz­met­kerleri júzege asyrǵan ataman Dýtovqa qarsy operasııa. Bul oqı­ǵa­lardyń bári 1919-1921 jyldary osy Qazaqstanda ótken joq pa?!» Sodan, ıaǵnı, Ortalyq Komıtet­tegi áńgimeden soń, «Qazaq­­fılm» basshylyǵy joǵa­rydaǵy taqyryp­tardy jıi-jıi sóz etip, joba-jos­parlar jasaý­dy oılastyra bas­taǵan. Sóıtip júrgende... Iá, 1968 jyldyń 5 aqpany kúni «Pravda» gazetinde «Meni tań ata atyń­dar!» degen ózi de, taqyryby da ózgesheleý maqala shyqty. Onda sodan 3-4 aı buryn ózimizdiń Orta­lyq Komıtette áńgime bolǵan ta­qy­ryp­tardyń biri – shekaranyń arǵy betindegi ataman Dýtovtyń kózin joıý oqıǵasy baıandalypty. Maqalaǵa sál-pál toqtalsaq, Jar­kent qalasyndaǵy ChK bastyǵy Sývorınniń (maqalada osylaı – red.) atynan aıtylǵan áńgimede onyń áriptesi Qasymhan Chanyshev Qytaıdaǵy Súıdin qamalyna jasyryn jiberiledi. Biraq onyń qaıtyp oralatynyna eshkim sen­beıdi. Sonda Sývorınniń (Qasym­han Chanyshev­tiń qalaı jáne nege ketke­nin ózi ǵana biledi, basqalarǵa sol sátte túsindirýge, syr shashýǵa bolmaıdy) aıtqan bar sózi: «Men ol keledi, tapsyrmany oryndap oralady dep senemin», bolady. «Eger kelmese she?» degen suraqqa onyń amalsyzdan berer jaýaby: «Onda meni tań ata atyńdar!» – degen sóz. Bizdiń izdegenimiz, osy ǵoı. Bu­ryn emis-emis estip júrgen oqı­­ǵa­ny endi birtutas kúıde kór­dik. Bar bolǵan jaǵdaı óziniń ishki sy­ry­men, jumbaǵymen kóz aldy­myz­ǵa kele qaldy. Sodan bir-birimiz­ben habarlasqan bárimiz: «Osynyń negizinde ssenarıı jazyp shyǵýǵa bolady», – degen oıǵa toqtadyq. Men sol kúni aýyryp úıde jat­qanmyn. Soǵan qaramastan Máskeýge telefon soǵyp, sózimdi eki etpeıtin eski tanysym Andron Konchalovskııge qolqa saldym. «Pravdadaǵy» maqalany ol da oqypty. Oılanýǵa mursat sura­dy. Úsh kúnnen keıin: «Sizdi Más­keýge keledi dep estidim. Sonda joly­ǵyp, áńgimelessek. Usynǵan taqy­rybyńyz óte qyzyqty. Aqyl­dasaıyq» – dedi. Aqpan aıynyń ortasynda Sháken Aımanovtyń jańa ǵana bitirgen «Taqııaly perishte» atty kıno­komedııasyn Búkilodaqtyq Kıne­matografııa komıtetine kór­setip, tapsyrýymyz kerek bolatyn. Belgilengen kúni sol sharýamen Shákeń, men jáne stýdııanyń bas redaktory Ákim Tarazı Máskeýge júrip kettik. «Rossııa» qonaq úıine ornalasqan soń árip­tes­terimizdi shaqyrdyq. Onda «Ata­man­nyń aqyry» fılminiń bolashaq nobaıy týraly jaqsy pikir almasý boldy. Ssenarııdi tez jazyp bitirý úshin Andron Konchalovskıı qasyna Edýard Tropınındi qosyp almaq nıetin bildirdi. Al Sháken Aımanov osy taqyrypqa baılanysty áńgime bastalǵannan-aq bolashaq fılm oı-ıdeıasynyń basynda boldy desem ol esh artyq aıtqandyǵym emes. «Aldarkóse», «Atameken» jáne «Taqııaly perishte» týyndy­larynan keıin aǵamyz ári jurt qyzyǵa, qumarta kóretin, ári maǵy­na-maz­muny salmaqty, keleli de kúr­deli dúnıe jasasam dep jú­re­tin. Sháken Kenjetaıulynyń jiti kózi qonaq úıde áńgimelesip otyr­ǵan máskeýlik áriptester mate­rıaly­nan sondaı fılm shyǵa­ty­nyn birden kórdi. «Ssenarıı oıdaǵydaı jazylyp, kóńildegideı bolyp unasa, men ony ózim qoıyp shyǵamyn», – dedi ol kisi nyq baılammen. ...Aqyry solaı boldy da. Sózi­ne de, isine de berik avtorlar sse­na­rııdi mezgilinde jazyp bitir­gennen keıin «Atamannyń aqyry» fılmin túsirý birden bastalyp ketti. Sóıtip, Shákeń barlyq jumysty asqan shabyt ústinde júr­gizdi. Sonyń nátıjesinde qıyn deıtin epızodtardyń ózi shamdaǵaı qımylmen shapshań túsirilip jatty. Kıno alańyn­da kúrdeli máseleler týyp jatsa, olardyń bárin aǵamyz óz moınyna alyp, ózi sheship rettep otyrdy. Sonyń nátıjesinde bul kınotýyndynyń tez túsirilip bitkeni esimde. Kamal Smaıylov aıtqan áńgime mine, osyndaı. Ony biz 1990 jyly aǵamyzdyń óz aýzynan estip, jazyp alǵan edik. Onda ol kisi «Aqıqat» jýrnalynyń bas redaktory-tyn. 1992 jyly atalmysh basylymnan aýysyp, «Halyq keńesi» gazetine barǵanbyz. Sonda 1994-1996 jyldary Qazybek bı kóshesindegi 40-úıde Asekeń, Asanáli Áshimov basqaratyn «Elim-aı» kınostýdııasymen kórshi bolyp otyrdyq. Jumys aıaqtalyp qaldy-aý degen keshki mezgilde shahmat taqtasyn kóterip aǵamyz keledi ortamyzǵa. Oınaýy – surapyl. Bireýimiz qarsy tura almaımyz. Bárimizdi qıratyp utady ol kisi. Shahmattyń sońy jaımashýaq áńgimege ulasatyny bar. Sondaı kezde Asekeńnen su­raı­ty­nymyz «Qyz Jibek» pen «Ata­man­nyń aqyry» jáne «Jaý­shy» fılmderindegi epızodtar, belgisiz-beımálim jaıttar ǵoı baıaǵy. Bálsinbeıdi. Asyqpaı aıtyp beredi. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan» (Jalǵasy bar) Sýrette: operasııaǵa qatysqan mılısııa qyzmetkeri Á.Júnisov