Taraz álem jurtyna tarıhymen esik ashady

Ýaqyt aǵymymen jaqyndap kele jatqan EKSPO-2017 halyqaralyq maman­dandy­ryl­ǵan kórmesinde ejelgi Taraz qalasy álem jurtyna esigin tereńnen tartqan tarıhymen ashpaq. Jambyl oblysy Uly Jibek joly bo­ıynda ornalasqan irgeli mekenderdiń biri jáne biregeıi. Tarıhy myńjyldyqtardyń muratymen úndesip, adamzat órkenıetiniń eleń-alańymen astarlasqan aıaýly altyn be­sigimiz Taraz qalasynyń tarıhı shejiresin pa­raqtaý dáýiri XX ǵasyrdyń ǵalamat syıy – Táýelsizdik tańymen ushtasady. Alǵashqy irgetasy bizdiń jyl sanaýymyzdan júz jyl buryn qalanǵan qasıetti mekenimiz, óziniń óreli ǵumyrynda talaı-talaı tarıhı tasqyndar men daýyldy ǵasyr­lardy bastan ótkerdi, Uly Jibek jolynyń kindik beketteriniń biri, asa iri órkenıet oshaǵy retinde batys pen shyǵysty jalǵady, sóıtip «Taraz – tarıhymyzdyń altyn ar­qaýy» deıtin mártebege ıe boldy. Táýelsiz Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń dýaly aýzynan shyqqan shymqaı shyndyqtyń arǵy teginde tebindegen Taraz tarıhynyń jarqyn betteri – ar­ǵysy jalpy túrki órkenıetiniń, ber­gisi Qa­zaq mem­lekettiginiń basynan keshken kóp jaq­sy­nyń basynda turǵandyǵymen erekshe­le­nedi. Ekinshi Túrik ımperııasynyń tarıhtan oıyp turyp oryn alǵan uly tulǵasy Ton Iаbǵý ordasyn tikken Myńbulaq mekeni, adamzattyń damý tarıhyna asa iri betburys ákelip, aımaq aıasynda Islam órkenıetiniń órken jaıýyna sebepker uly shaıqas ótken (751j.) Atlah qalasy jatqan, araǵa san ǵasyrlaryn salyp, aqyry 1465 jyly Kereı men Jánibek oǵlandar Qazaq handyǵynyń altyn týyn aspandatqan Qozybasy bıigi turǵan Shý – Talas ańǵarynyń bas qalasy Taraz tarıhynyń tynysy, tylsym-bolmysynyń búgingi qaýymǵa da aıtary mol.... Jalpy, túrki álemine ortaq órim­derimen erekshelenetin órkenıet órisine ólsheýsiz úles qosqan Taraz qalasy, kıeli qala osydan 21 ǵasyr buryn óz irgetasyn qalaǵan Shý – Talas ańǵary týraly álemdik tarıhnamada arnaıy taraý bar ekendigin bireý bilse, bireý bile bermeýi múmkin. Búgingi shek­ara­lyq sheńberdi tarıhı tanym óresimen «buzyp» kórseńiz, túrkilik uly órkenıet aıasynyń Azııa-Altaı asqarlary men dalalaryn attap, alys qurlyqtarǵa deıingi aýqymdy qamtıtyndyǵyna qanyǵar edińiz. Ejelgi balbal tastaǵy tańbalar, máńgi­tastardaǵy syna jazýlar men el aýzyn­da­ǵy ańyz-áfsanalar álemi osyny meń­zeıdi. Osynaý qundylyqtardyń bel ortasynda taǵy da Taraz – Talas, Shý – Merki óńirleri alystan menmundalaıdy. Tarıhı tomdar taraýlarynan oıyp turyp oryn al­ǵan Talas jazýy, Qarataý silemderin qýa­laǵan ejelgi qonystar shoǵyry, Qarasaı-Moınaq petroglıfteri, Merki  – Jaısań jaý­harlary túrki órkenıetiniń túp-tamyrymen bite qaınasqan qundylyqtar ekendigin sezinesiz. Búgingi urpaq paryzy – osynaý qundylyqtardyń qýat-kúshin, keskin-kelbetin búgingi urpaqqa rýhanı ulaǵat retinde usy­nyp, bolashaq urpaqqa Ata amanaty sanatynda tabystaý, álem jurtyna túren tımegen tyń jańalyq retinde jetkize bilý bolsa kerek. Endi mine, onyń da oryndy oraıy kelip tur. Ol oraı – álemdik qoǵamdastyqtyń, eń aldymen ınjenerlik aqyl-oıynyń je­tis­tikterin álem talqysyna salatyn, Táýelsiz Qazaq eliniń tórinde tuńǵysh ret ashylyp, álemniń ár túkpirinen keletin 5 mıl­lıon adamdy asyǵa kútip otyrǵan sarabdal is-shara – EKSPO-2017 kórmesimen baılanysty. 2015 jyldyń qazan aıynda atalyp ótken Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq merekesi qarsańyndaǵy qarbalas ju­mystardyń nátıjesinde ejelgi Taraz taǵy da bir túledi, 2100 jyldyq tarıhy bar ejelgi qalamyzdyń ajaryna ajar qosar ıgilik­ti ister atqaryldy. Sáýletti ǵımarat-qury­lym­dar – «Ejelgi Taraz» mýzeıi, tamashalaý-sholý munarasy, Dostyq úıi boı kóterdi, keshendi arheologııalyq zertteý jáne qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizildi, elimizdiń tarıhyndaǵy tuńǵysh ashyq aspan astyndaǵy mýzeı ashyldy. Qazba jumystarynyń nátı­jesinde tabylǵan ejelgi jádigerlerdi mýzeı sóresine ornalastyrý jumystary jaqyn merzimde aıaqtalyp, máńgilik muralardyń kópshilik kózaıymyna aınalar sátine de sanaýly kúnder qaldy. Amandyq bolsa, keler jyly álem jurtyna óz esigin Qazaq elinde aıqara ashatyn EKSPO-2017 kórmesiniń qonaqtary, kórme aıasynda ótetin arnaıy baǵdarlamaǵa engizilgen Taraz baǵyty boıynsha kıeli mekenimizge atbasyn burmaq. Álemniń ár túkpirinen kelgen qonaqtar tarıhı muralarǵa tunyp turǵan ólkemizdegi «Ejelgi Taraz», «Aısha bıbi», «Qarahan», «Tek­turmas», «Aqyrtas» nysandarynyń kez kel­gen qonaqqa jasqanbaı kórsetýge tatyr­lyq kelbetin tamashalap, olardyń deńgeıi bıik tarıhymen tanysatyn bolady. Ol úshin arnaıy baǵdarlama jasadyq, kádesyı ónimderin shyǵarý, til mamandaryn irikteý jumystaryn da qolǵa alyp jatyrmyz. Sonymen birge, qoryq-mýzeı mamandarynan jasaqtalǵan top EKSPO-2017 kórmesi qonaqtaryna arnalǵan arnaıy kórme jasaqtap, Astana qalasyna issaparmen barady, olar bir aı boıy qórmeniń mádenı is-sharalarǵa arnalǵan arnaıy zalynda «Shyraǵdandar sherýi» atty kólemdi ekspozısııa quryp, kórme qonaqtaryna qyzmet kórsetedi. Onda Taraz tarıhyna arnalǵan beınefılm kórsetilip, Áýlıeata – Taraz topyraǵynda máńgilik mekenin tapqan kıeli jádigerler jaıynda túsirilgen foto-beıne ónimderi kórsetiledi. Arnaıy kórmeniń negizgi arqaýy – Taraz jerinde ár jyldary júrgizilgen arheologııalyq, ǵylymı-zertteý jumystary kezinde tabylǵan, bizdiń ata-babalarymyzdyń ótken ǵumyrynan, olardyń ulttyq-ulystyq mádenı-rýhanı deńgeıi men sheberlik mektepterinen habar beretin jádigerlerden turatyn bolady. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, EKSPO- ­2017 kórmesiniń Ejelgi Taraz mádenı-tý­rıs­­tik baǵytynyń aýqymy Jambyl oblysy­nyń, eń aldymen, tarıhı-rýhanı, mádenı-áleý­mettik múmkindikterin keńinen qamtyp, ólke­mizde týrıstik klasterdiń damýyna ıgi yqpal etetindigine senimimiz mol. Iаǵnı, is-shara­nyń jaýapkershilik deńgeıi bıik te mártebeli.  Almas MUHTAROV, MSM «Ejelgi Taraz eskertkishteri» TMQM bólimi basshysy