Mesenat

Medǵat Quljanovtyń qulshynysy Osydan alty jyl buryn Uly­brıtanııanyń astanasy London shaharyndaǵy eń tanymal Royal Festival Hall konsert zalynda Karl Djenkınstiń jetekshiligimen Koroldik sımfonııalyq or­kes­trdiń aýqymy keń konserti zor mártebemen ótti. Sahna tórinde «Shákárim» sıýı­tasy erekshe ekpinmen oryndaldy. Ol qazaqtyń uly aqyn-kompozıtorynyń shyǵarmalary jelisimen jazylǵan týyndy edi. Sodan soń sıýıta álemniń basqa da óner ordalarynda jáne Shákárimniń týǵan jeri – Qazaqstanda da asqaq shyrqaldy. Budan keıin ile-shala «Abaı» sımfonııalyq týyndysy dúnıege keldi. Mine, osylaısha  mesenat Medǵat Quljanovtyń esimi alǵash ret kópshilikke keńinen tanyldy. Alaıda, ol týraly aqparat ınter­nette kóp jazylǵan emes. Bul kisimen jaqynyraq tanysý úshin onyń júrip ótken jolyna tereńirek úńilip, ózimizshe zertteý júrgizdik. Aqyry Medǵatpen tanysýdyń sáti Almatyda tústi. Atymtaı jomart jan jyldyń tek birneshe aıyn arý qala Almatyda ǵana ótkizip, tıisti sharýasyn tyndyrýdy ádetke aınaldyrǵan. Sonymen Medǵat Quljanov degen kim ózi? Bastapqyda bıznesmen-mu­naı­shy qurylys salasynda shyń­­dalyp-shynyǵyp ósken eken. Jas kezinde polıtehnıka­lyq ıns­­tıtýttyń ınjenerlik-qu­rylys fakýltetin bitirip, Al­maty, Ekibastuz, Qapshaǵaı qala­laryndaǵy qurylysqa qaty­syp, talaı ǵımaratta ózindik qoltańbasyn qaldyrypty. Jumys istep júrip aspırantýrany da támamdap tastapty.  Dám-tuz buıyrtyp Ekibastuzǵa jol tartypty. «Ekibastuzenergoqurylys» basqarmasynyń bastyǵy qyz­me­tine taǵaıyndalyp, qyrýar istiń basy-qasynda júrgeni áli kúnge umytylǵan joq. Al Al­matyǵa qaıtyp oralǵannan keıin «Kazorttehstroı» jobalaý ınstıtýtynyń bólim meń­gerýshiligine bekip júktelgen ju­mys­tyń tııanaqty tyndyrylýy­na úles qosty. Ol kezde onyń jasy otyz segizde edi. «Qajetti ýaqytta qa­jetti jerde bolǵanyma áli kúnge qýanamyn, – dep eske alady ózi týraly Medǵat Kárimuly. – Biz sol tusta turǵyn úı qurylysyndaǵy jańa baǵyt – birtutas quıma úı qurylysyn qolǵa alyp bastaǵan edik. Mundaı tehnologııa turǵyn úı qurylysynda alǵash ret qoldanyldy. Irgetasty shegendeý tehnologııasynyń avtory belgili qurylysshy Mıhaıl Zagorodnev degen tamasha azamat bolatyn. Al biz turǵyn úı qurylysyn salý kezinde onyń ádistemesin engizýge qulshyna kiristik. Jańanyń aty jańa emes pe, tańsyq dúnıeni iske asyrýǵa asyq bolyp, ýaqytymyzdyń kóbin qurylysta ótkizdik». Shyn mánisinde bul is bolashaq kásipker úshin mańyzdy oqıǵaǵa aınaldy. Jańalyq jerde jatsyn ba. Jumysy dóńgelenip, tasy taýǵa domalady. Atalǵan jobaǵa joǵary qyzmettegiler de qyzyǵýshylyq tanytty. «Áli esimde, álgi qurylys bastalǵannan soń bizge KSRO Memlekettik qurylys komıtetiniń tóraǵasy Iýrıı Batalın bastaǵan bedeldi delegasııa keldi. Onyń quramynda sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev pen res­pýb­lıka Qurylys mınıstri Nıkolaı Makıevskıı de bar edi. Kelgen adamdar jańa tehnologııany qyzý talqylap jatty. Biz bolsaq, Nursultan Ábishulymen elimizdegi jalpy ahýal týraly pikirlesip, oı bólistik, sóı­tip qalyptasqan jaıtqa ábden qanyqtyq», dep ótken kúnder týraly syr shertti Medǵat Quljanov. 1988 jyly M.Gorbachev naryqtyq ekonomıkanyń jańa baǵyty – kooperatıv qozǵalysyn uıymdastyrý týraly jarlyqqa qol qoıdy. Osydan keıin Medǵattyń ómirinde eń qyzyqty ári mańyzdy kezeń bas­talyp, aldaǵy taǵdyryn túbegeıli ózgertip jiberdi. Medǵat Kárim­uly kooperatıv týraly estisimen táýekelge bel baılap, alǵyrlyq pen tabandylyqqa súıenip óz isin ashýǵa ótinish jazdy. «Basynda maǵan kúle qaraǵandar kóp boldy. Kez kelgenniń qoly jete bermeıtin basqarma bastyǵy qyzmetinen bas tartyp, qaıdaǵy bir kúmándi iske den qoıǵany nesi, dep aıaǵymnan shalǵandar kezdesti. Men olarǵa qarsy qasqaıyp turýdy murat tuttym. Sóıtip qolǵa alǵan isti alǵa qaraı súıreýge qulshyna kiristim, «sabyr túbi – sary altyn» demekshi, keıinirek rahatyn kórdim», dep eske alady ótken shaqty Medǵat Kárimuly. Medǵat Quljanov Ortalyq Komıtettiń maquldaýy boıynsha mınıstrlikten 100 myń rýbl aqshany qaryzǵa alýǵa qol jetkizdi. Sodan Rýdnyı qalasynda qalyp satyp alyp, qurylysshylar brıgadasyn qurdy. Jyl ishinde kooperatıv alǵashqy birtutas quımadan jataqhana ǵımaratyn turǵyzyp shyqty. Onyń saltanantty ashylý rásimine Nursultan Nazarbaev pen Nıkolaı Makıevskıı kelip qatysty. Baspasóz jáne televızııa ókilderi de ǵımarattyń ashy­lý sátin jarysa jarııalap, kórsetti. Qurylys kooperatıvi qarqyndy jumys isteýdi kún­delikti daǵdyǵa aınaldyryp bıikten kórindi. Jumysshylardyń qaltasy qalyńdap, kóńil kúıleri marqaıdy. «Sol jyly 7 qarashada dástúrli sherý ótip jatqan edi. Biz merekege barýdyń ornyna qurylys alańynda quımatas quıýmen aınalysyp jattyq. Bizge partkom hatshysy kelip, jumysymyzdy dereý toqtatýdy talap etti. Qury­lysshylar hatshynyń ámirine qulaq aspaı qoıdy. Kelesi kúni sógis alyp, ázer qutyldyq. Ol ýaqytta biz tek merekede ǵana emes, sondaı-aq demalys kúnderi de tize búkpeı eńbek etetinbiz», dep ótkendi esine túsirdi Medǵat Kárimuly. Bolashaq iri kásipkerdiń naryqtaǵy alǵashqy tájirıbesi osylaısha jemisti bolyp jalǵasa berdi. Kooperatıv nesıege alǵan 100 myń rýbldi bir jyldan keıin qaıtaryp, qaryzdan qutyldy. Ju­mys jalǵasyp jatty, tájirıbe molaıyp, tapsyrys kólemi artty. Qapshaǵaıda birtutas quımadan kottedjder turǵyzýǵa bel sheshpeı kiristi. Qurylysshylar mem­lekettik basqarý organdarynda qyzmet isteıtinderden on eseden artyq jalaqy alyp, aıdy aspanǵa shyǵardy. Medǵat Quljanovtyń kooperatıvinde jumys isteýge qyzyǵýshylar qatary kóbeıdi. Kásipker qashanda izdenis ústinde júretindigimen erek­shelenedi. Izdengen izdegenin tabatyny ras. О́tken ǵasyrdyń 1991 jyly Medǵat Quljanov úshin tabysty bastaldy. Jeke­shelendirý naýqany endi ǵana júrgizilip jatqan shaq edi. Med­ǵat Zarechnyı kentindegi Ishki ister mınıstrligine qarasty iri paneldi turǵyn úı qurylysy zaýytyn satyp aldy. Bul Qazaqstan boıynsha jekeshelendirilgen alǵashqy nysan bolatyn. Sol jyldary M.Quljanov qurylyspen qulshynyp aınalysty. Onyń «Monolıt» kooperatıvi Al­matyda Juldyz shaǵyn aýdanyn, Qapshaǵaıda turǵyn úılerdi turǵyzdy. Bıznes órisin keńeıtip Reseıdegi Ýlıanovsk avtozaýy­tynda shatyr jabyndysy qury­lysyna qatysyp, О́zbekstan men Túrikmenstanda turǵyn úı nysandarynyń boı kóterýine atsalysty. Sibirdegi Novokýznesk qalasynda da qyzý eńbekke aralasyp iskerligimen kózge tústi. Tórt jyl ishinde qurylys salasynda aýyz toltyryp aıtalyq­taı tirlikter atqaryp, ózgelerge ónege-úlgi kórsetti. Bıznestiń qyry men syryna ábden qanyqqan Medǵat Quljanov munaı salasymen aınalysýǵa da bet burdy. 1992 jyly «Qýat» holdıngin uıymdastyryp ózine etene tanys emes tosyn isti bas­tady. 90-jyldary Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin qurylysta da quldyraýdyń qalyp­tasatyndyǵyn baǵamdaǵan Medǵat Kárimuly munaı bıznesi týraly kóp oılanyp tolǵandy. Ol mektepte oqyp júrgende álemniń bar­lyq elderiniń ekonomıkasyn barynsha bilýge áýestendi. Sheteldikterdiń túsiretin tabys mólsherin shuqshııa qarap tanysty. Onyń mundaı tosyndaý qylyǵyna týysqandary da tańǵalatyn. Ásirese, ápkesi «mundaı shym-shy­tyryq sanmen ýaqyt ótkizýdiń ne keregi bar», dep otyratyn. Jastaıynan bárin bilýge qushtar bolǵan Medǵat aıtqanynan qaıt­paı, ekonomıkanyń qatparly qupııasyna boılaı berdi. Árıne, paıdasyn keıin kórdi. Kásipkerlik tizginin qolyna alǵanda baıaǵy bala kezindegi qumarlyǵyna rıza bolyp qalatyn. Jańalyqqa jany qumar jan baǵyn otyn-energetıka kesheninde beker synap kórmepti. Asyǵy alshysynan túsip, isi órge órledi. Kópten beri onyń kókeıin ken ornyn qalaı satyp alamyn degen túıtkil ábden mazalaıtyn. Oıyn iske asyrýǵa bel býyp Ger­manııadaǵy  Drezden qalasynda ótip jatqan energetıka salasynyń kórmesine qatysýǵa sapar shekti. Ondaǵy maqsaty áleýetti ınvestorlar izdep tabý edi. Álbette, ol op-ońaı sheshiletin sharýa emes ekeni de aqıqat. Degenmen, alǵa qoıǵan sharýasyn oıdaǵydaı tyndyrdy. Tabysqa jetýdiń syry mynada edi. Jolǵa shyǵar aldynda Qyzylorda oblystyq ákimshiliginen usynym­hat alyp, sony kórme barysynda ınvestorlarǵa usyna qoıǵany qandaı jaqsy boldy. Sebebi, álgi hatta qala bıligi M.Quljanovtyń bastamasyna tolyq qoldaý kór­­setedi dep jazylǵan edi. Usy­nym­hattyń arqasynda kórmege qatysqan Medǵat elge kókiregine kóp oı túıip qaıtty. Aldyna qoıǵan maqsatyn oryn­daýǵa bar kúsh-jigerin jum­saǵan onyń bızneste baǵy janyp, juldyzy jarqyraı tústi. Jemisti jetistikke senimdilik pen tabandylyqtyń, alǵyrlyq pen kóregendiktiń nátıjesinde qol jetkizgeni daýsyz. Buǵan qosa atqarylatyn sharýaǵa zerektik te kóp jaǵdaıda kómektesedi. Keıde barlyq bastamanyń ońdy sheshilmeıtin sátteri de kezigedi. Máselen, Medǵat Germanııada bir isker adammen júzdeskende áńgime aýany Almatyda qu­ramyn­da qonaqúı jáne bıznes ortalyǵy bar keshen qurylysyn salý máselesine aýady. Álgi kásipker qurylysty 100 %-ǵa qarjylandyrýdy moınyna alady. Biraq, ókinishke qaraı, shart boıynsha qurylysqa arnalǵan jer telimin Úkimet úıinen 500 metr radıýsta bólýdi talap etedi. Al M.Quljanov tek Tımırıazev-Markov kósheleri aýdanynan jer bólinýine ruqsat alady. Alaıda, mundaı usynys germanııalyq kásipkerdiń kóńilinen shyqpaıdy. Sonymen atalǵan joba júzege aspaı sátsizdikke ushyraıdy. Degenmen, ótkenge ókinish bil­dirmeı, oıyndaǵy ekinshi jobany júzege asyrýǵa kirisedi. Berlın qalasynda plastıkalyq qaldyqtardy óńdeıtin jalǵyz zaýyt jumys isteıtin. Qos birdeı Germanııa qaıta qosylǵan zamanda zaýyt qala ortasynda qa­lyp, kásiporyndy jabý máselesi týyn­dady. Medǵat Kárimuly osyn­daı múmkindikti paıdalanyp Berlındegi qaldyqtardy Qazaqstanǵa jetkizip óńdeýdi jos­parlady. Qajetti jabdyq satyp alyp, plastıkalyq buıymdar qaldyqtaryn óńdeýdi uıǵardy. Jabdyq quny arzanǵa túspedi. Baǵasy 150 myń dollardy qurady. M.Quljanov nesıe alý úshin bankke ótinish bergende, taǵy da tyǵyryqqa tireldi. «Satyp alyp-sat» naýqany naǵyz qyzyp turǵan kezde bankter mundaı saýda-sattyq operasııalaryn qarjylandyrýdan qashqaqtady. Medǵat Quljanovtyń taýy shaǵylmady. Qaıta jigerlenip seriktes, áriptes izdeýge tastúıin bekindi. Kúnderdiń kúninde jomart ınvestor, brıtandyq bıznesmen Robert Kısın myrzamen kezdese qalmasy bar ma edi. Isker adammen pikirlesý qandaı ǵanıbet. Shyny kerek, ol kezde Medǵat munaı salasyna áli tóselmegen kezi-tuǵyn. Sóıtse de, qoldaǵy bar múmkindikti paıdalanyp, Zarechnyı kentinde óz ıeliginde iri paneldi turǵyn úı qurylysy zaýyty bar ekendigin alǵa tartqanda, sheteldik isker Medǵattyń ýá­jine toqtalyp, júrgizilgen kelissóz oıdaǵydaı aıaqtalyp, yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıyldy. Osy qujat negizinde ken oryndaryn ıgerýge moıyn burdy. Geologııa mınıstrliginen ken ornyn satyp alý máselesiniń mán-jaıyna qanyqty. Sodan jumys júrgizýge qolaıly Qonys – Bektas kenishine nazary aýdy. Sóıtip kenish Medǵat Quljanovtyń jetekshiligindegi «Qýat» hol­dıngtik kompanııasynyń qara­maǵyna berildi. Munaı bıznesi qomaqty qarjy ákeldi. Adal tapqan aqshanyń arqasynda kásipker mádenıet salasyna kóńil bólip qarjylandyrýdy qolǵa aldy. 2005 jyly Medǵat Kárimuly halqymyzdyń uly aqyny Abaı Qunanbaevtyń 160 jyldyǵyn Astana qalasynda merekeleýge uıytqy tanytty. Sodan soń mesenattyń qarjysymen 2008 jyly Shákárimniń 150 jyldyǵy merekelendi. Astanada Shákárimniń eki tomdyq shyǵarmalaryn bastyryp, uly kompozıtordyń mýzykasyn oryndaýshylardyń keshin uıymdastyrdy. Keıinnen Karl Djenkınske «Shákárim» jáne «Abaı» mýzykalyq shyǵarmalaryn jazýǵa qyrýar qarjy bóldi. Kásipker 2009 jyly óziniń búkil munaı aktıvterin satyp Londonǵa qonys aýdardy. Tumandy Albıon astanasynda kishi qyzyn ilim-bilim negizderin tereń oqytýǵa uıǵardy. Qym-qýyt jumysta júrip qaljyraǵanyn da  sezindi. О́zge elge, jatjurtqa  kóshken jyly onyń jasy 60-tan asyp jyǵylǵan edi. Búkil sanaly ǵumyryn bızneske baǵyshtaǵan ol endi kóbinese qaıyrymdylyq pen meıirimdilik isine aralasýdy jón sanady. Jaýapkershiligi men táýekeli qatar júretin bıznes salasynda tolaıym tabysqa jetip, talaı isti tyndyrǵany dúıim jurtqa málim. Týǵan jerinde bıznestiń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Medǵat mesenattyq isti toqtatpaýdy uıǵardy. Londonda turaqtap qalýyńyzdyń syry nede degen suraqqa Medǵat Kárimuly «Munda álemniń barlyq mádenı jetistikteri men jaýharlary shoǵyrlanǵan, ásemdik pen ádemilik úılesip, ózindik qaıtalanbas kelbetimen erekshelenedi. Son­dyqtan da turyp jatqan jaıym bar» dedi. Bıyl bizdiń keıipkerimiz jetpis jyldyq mereıtoıyn merekelemek. «Qudaıǵa shúkir, Medǵat Quljanov qaıyrymdylyq jasaýda Atymtaı jomarttyǵymen aty shyqqan belgili bıznesmen. Men kópti kórgen adammyn. Elimizde Medǵattaı mesenatty áli kúnge kezdestirgen joqpyn. Ol naǵyz eljandy azamat retinde ıgi isterdiń atqaryl­ýyna muryndyq bolyp, júzege asyrylýyna qajyr-qaıratyn da, qar­­jysyn da aıaǵan emes. Má­denıetimiz ben ádebıetimizdi, biregeı ónerimizdi álemge tanytýǵa jumsaǵan eńbegi eren. Ásirese, hakim Abaı muralaryn jahandyq keńistikte dáripteýge jol ashyp, elimizdegi aıtýly mádenı oqıǵalar ortasynda júrdi. Medǵat pen onyń uly Shyńǵys saýapty is atqarýda ózgelerge ónege bolary haq. Negizinen Shyńǵys qazir ákesiniń isin alǵa qaraı jalǵastyryp, shoqtyǵy bıik jetistikterge de jetti. Aral teńizi týraly qazaqstandyq rejısser Katıa Sývorovanyń kartınasyna demeýshilik jasap, úlken ekranǵa shyǵýyna jol ashty. Al budan birneshe jyl buryn Valerıı Mıhaılovtyń «Uly jut» kitabyn Germanııada bastyrýǵa qoldaý kórsetti. Ákeli-balaly Quljanovtardyń atqaryp otyrǵan azamattyq isteri qalaı bolǵanda da maqtaýǵa turarlyq. Qashanda qaıyrymdylyq ja­saýǵa qushtarlyq tanytyp júr­gen olardyń alar belesteri áli alda», deıdi aqjarylqap tilekpen «Kıno» kompanııasynyń dırektory, prodıýser Saıyn Ǵubdýlın. Iá, rasynda da Saıyn Ǵusmanulynyń aıtqan sózine ılanbasqa bolmaıdy. О́ıtkeni, Medǵat Quljanovtyń adamdyq, azamattyq kelbeti asqaq. Ol qa­shanda qaıyrymdylyq ja­saýǵa qulshynys tanytady. Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»