Únsizdik – shıpaly em

Qulaǵyń tynysh bolsa, janyń da tynysh. Qazir álem dárigerleriniń barlyǵy adam aýrýynyń eń basty eki faktoryn aıtady: biri – tamaq, ekinshisi – shekten tys dańǵyra shý. Aýrýdyń astan bolatynyn atam qazaq baıaǵyda aıtyp ketse de, qazirgi kúngi tamaqtaný úrdisimiz óz-ózimizdi ajal aýzyna aıdap aparǵanmen birdeı eke­nin jasyrmaımyz. Al shý týraly áli de oılanyp kórgen joq­pyz. О́ıtkeni, damyǵan memleketter shekten tys shýyldyń adam den­saýlyǵyna keri áserin zerttep, oǵan ózderinshe shekteý qoıyp, túrli zańdar shyǵarǵan. Máselen, AQSh-tyń Oýshen-Groýf qala­synda jeksenbi – tynyshtyq kúni dep belgilengen. Iаǵnı, jek­sen­bi kúni qala turǵyndary bir-biri­men sypaıy sóılesip, dań­ǵy­ra mýzykany sóndirip, tipti, qala­da shý kóteretin kólikterdi de júrgizbeıdi. Al Kalıfornııanyń Santa-Roza qalasynda aıaq kıimi basqan saıyn syqyrlaıtyn adamǵa aıyp­pul salynady.  Nıý-Iorktiń bir rabatynda ıti 15 mınýttan ar­tyq úrgen bolsa, ıesine aıyp­pul salynady. Tynyshtyq týraly zań keıbir elderde tipti erte zamandarda-aq qabyldanǵan. Mysaly, HVII ǵasyrdyń basynda Anglııada eri áıelin keshki toǵyz­dan keıin sabaýǵa tyıym sa­lynǵan. Bul zań áli kúnge deıin kúshin joımaı keledi. Ol toǵyzdan keıin eshkim eshkimniń mazasyn alarlyqtaı is-áreketke barmaýy tıis degennen shyqqan. Bizdiń elimizde de saǵat kesh­ki 11-den keıin bireýdiń bireý ma­za­syn almaýy kerek degen uǵym qalyptasqanymen, ony bel­­den basyp, kóshede aıǵaılap, ysqy­ryp-qyshqyryp júre bere­tinder kóp. Tipti, qazirgi qu­rylys qar­qyn­dy damyp jat­qan ýaqytta túni­men jóndeý jumystaryn júrgi­zetin kórshiler de tabylyp qalady. Tabystyń kózine aı­nal­ǵan jóndeý jumystaryn júr­gi­zetin qurylysshylar kór­shi úıde adam­dar turyp jatyr demeı, jumy­syn tez bitirip, aqsha­syn tez alý úshin túnimen daryl­da­typ, za­ryl­­da­typ jata­tyny jasyryn emes. Já, qurylysshylardy bylaı qoıa berińiz, qoǵamdyq kólikte júrýdiń ózi adam júıkesin ájep­táýir sharshatyp jiberedi. Kepte­listiń qalyń nópirine tirelip qalǵan kólikter, bir-birine tum­syq­­taryn tirep, bajyldasyp tur­ǵany. Osynyń bári adam júıke­sine ájeptáýir salmaq túsireri anyq. Al júıke tozdy degenshe barlyq aýrý qaptap aǵzańyzdy bılep-tóstep aldy deı berińiz. Shamadan tys shýǵa adam túgili haıýanattar men ósimdikterdiń ózi shydas bermeıdi. Bólme gúlder­i­niń kóbi urys-keris kóp bolatyn úıde óspeı, solyp qalady. Janjal kóp shyǵatyn úıdiń ıtteri men mysyqtary da mazasyz, aýrý­shań keledi. Tipti, tórt túlikke bala­ǵan qoı, sıyrlaryńyzdyń ózi sút bermeı, sýalyp ketetinin qaıtersiz. Únsizdik arqyly adam bo­ıyndaǵy ashýshańdyqty, psı­honevrologııalyq aýrýlardy, gıper­tonııa, bas saqınasy sııaq­ty dertterdi emdeýge bolady. Ún­demeı tynysh otyrý adamnyń janyn da tynyshtandyryp, qan tamyrlarynyń keńip, mıdyń da qalypty jumys isteýine jaǵdaı jasaıdy. Ádette ashýlanyp otyrǵan adamdy ońasha qaldyrǵan jón. Bul óz-ózine kelip alsyn, oıyn jınaqtasyn, jany tynysh­talsyn degendi bildiredi. Asqazan jarasy, ishek aýrý­lary sııaqty aýrýlar osy shý­dan, shekten tys ashýlaný­dan týatyn kórinedi. Ol úshin ýys-ýys dári iship keregi joq, shý­syz, tynysh jerde demalyp, ózi­ńiz­diń de janyńyzǵa tynysh­tyq syı­lasańyz bolǵany, zat al­masý da, qan alý da qalyp­ty bo­la­dy. Sondaı-aq, dári­ger­ler­diń aıtýyn­sha, júrek-qan tamyr­lary, shızo­frenııa, epılep­sııa aýrý­lary­na shaldyqqan adam­dardy da únsiz­dik­pen, tynysh­tyq­pen emdep jazý­ǵa bolady eken. Elimizde qulaq, bas aýrýlaryna shaldyqqan jastar kóbeıip keledi dep dabyl qaǵady dárigerler. Jastar qulaqtaryn tyǵyndap alyp dańǵaza mýzyka tyńdaǵan­dy unatady. Biraq, onyń adam­dy aýrýǵa shaldyqtyratynyn bilmeıdi. Sondaı-aq, jas júr­gizýshiler kólik júrgizgende bar daýsymen mýzyka oına­typ bara jatady. Bul bir jaǵy­nan ózge júrgizýshiler men jaıaý júrginshilerdiń maza­syn alady, júıkesin tozdyra­dy. Onsyz da qala ishi shýǵa toly. Úlken qalalarda qarqyndy júrip jatqan qurylys, kólik qoz­ǵaly­synyń shýyly, odan qal­dy árbir úıdiń irgesine jaby­sa or­na­las­qan dámhanalar men meı­ram­hanalardan shyqqan mýzyka úni de mazany ketiredi. Keıbir memleketterde kólik dybysyn shyǵarmaıtyn joldar tósele bastaǵan. Onysy shýdan bezýdiń jolyn qarastyrýdan shyqqan. Máselen, Gollandııa, Belgııa, Ulybrıtanııada kólikter kilem ústinde júrgendeı únsiz júıtkıdi. Olaı bolsa, elimizde tynysh­tyq saqtaý erejeleri qalyp­tas­paǵandyqtan, únsizdikti ózińiz­ge ózińiz jarııalańyz. Aptanyń bir kúnin «Únsizdik kúni» dep ózińizdi tele­dıdar, mýzyka, ar­tyq dybystan aryltyp, otbasy múshelerimen jaı sóıleýdi daǵdyǵa aınaldyrsańyz, apta boıy shar­shaǵanyńyz shyǵyp, júıkeńiz de qalypty jaǵdaıǵa keler edi. Sóz sońynda aıtpaǵymyz, deni­ńizdi saý, janyńyzdy jady­rańqy etý óz qolyńyzda. Asylzat ARYSTANBEK