El men ýaqyt belgisi jáne bolashaqqa amanat

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi Kez kelgen eldiń aqshasy – onyń tujyrymdy ári shynaıy shejiresi.  Astana qalasyndaǵy Ulttyq murajaıda ótken «Teńge – táýelsiz Qazaqstannyń valıýtasy» atty konferensııaǵa qatysýshylar Qazaqstannyń kórmede usynylǵan teńgelerin osyndaı turǵydan qarady. Ulttyq Banktiń kórmesi men konfe­rensııasy Qazaqstan Táýelsiz­diginiń 25 jyldyǵy qarsańynda ótkizildi. Konferensııaǵa 280-ge jýyq adam qatysty, olardyń ishinde qoǵam qaıratkerleri, otandyq joǵary oqý oryndarynyń, aqsha belgilerin óndirý salasyndaǵy sheteldik kompanııalardyń, Halyq­aralyq banknot qoǵamynyń, qarjy uıymdarynyń ókilderi, nýmızmattar qatysty. Ulttyq valıýtanyń elimiz táýel­sizdik alǵannan keıin paıda bolýyna qaramastan, ol Qazaqstan tarıhynyń ajyramas bóligi bolyp qalýda. Táýelsizdik jarııalanǵan sátten bastap ulttyq valıýtany qalyptastyrý ýaqyttyń enshisinde ǵana boldy jáne Ulttyq Bank ót­kizgen konferensııa quramdas bóligi táýelsiz ekonomıkalyq saıasat­ty júrgizý jáne menshikti ult­tyq valıýtasy bolyp tabylatyn el táýel­sizdiginiń qalyptasý tarı­hyna jańa­dan oralýǵa múmkin­dik berdi. Keńes rýblderin Qazaq­stan teńgesine aıyr­bastaý 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 8.00-de bastal­ǵanyn jáne 1993 jylǵy 20 qarashada saǵat 20.00-da aıaqtalǵa­nyn eske salaıyq. Buǵan qıyn ekonomıkalyq jaǵdaılarda oryn alǵan kúrdeli jumys bastaý boldy. Teńgeni aıyrbastaý da, onyń tarıhy da tabysty retinde tanylyp otyr. Konferensııany uıymdastyrýshylar da onyń negizgi maqsaty retinde jurtshylyqtyń Qazaqstan táýelsizdiginiń ajyramas belgisi retinde teńgeniń tarıhy, máni men róli týraly habardar bolýyn arttyrýdy atap ótti. – Teńge – Qazaqstan 1991 jyl­ǵy jeltoqsanda ıe bolǵan mem­leke­timiz táýelsizdiginiń nysha­ny. Ornyqty ulttyq valıýtanyń bolýy kez kelgen eldiń naryq­tyq qaty­nastarynyń jáne ekonomıkalyq táýelsizdigi damýynyń negizgi ólshem-sharttarynyń biri bolyp tabylady, – dep atap ótti osy konferensııa sheńberinde sóz sóılegen kezde Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Dına Ǵalıeva. – Qazaqstanda menshikti valıýta paıda bolǵannan bastap tarıhtyń jańa kezeńi bastaldy. Táýelsizdik jyldary Qazaqstan talaı syn-qaterden ótti, olardan biz barynsha kúsh-jiger jınap, tájirıbe aldyq. Nátıjesinde búgingi kúni Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń teń quqyly múshesi bolyp tabylady, onyń pikirine qulaq asyp, onymen eseptesedi. Taıaýda Qazaqstan BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Bul elimizdiń beıbit súıgish syndarly syrtqy jáne ishki saıasaty ıe bolyp otyrǵan abyroıymyzdyń belgisi. Konferensııa barysynda aıtar­lyqtaı qyzyqty baıandama, habar, aqparat málim boldy. Sarapshylar tájirıbe almasyp, tyń máseleler talqylaýǵa tústi. Spıkerlerdiń qatarynda halyqaralyq deńgeıdegi aqsha óndirisi salasyndaǵy naǵyz has sheberler boldy. Sessııalarda DeLaRue, SICPA SA, KBA-NotaSys, LandQart AG, Crane Currency, Gie­secke&Devrient, Oberthur Fidu­ciaire sııaqty álemdik áıgili kompa­nııalardyń ókilderi sóz sóıledi. Olar aqsha belgilerin óndirý salasyndaǵy sońǵy úrdister, banknottar óndirisiniń ınnovasııalyq tehnologııalaryn endirý jáne olardyń qorǵanysh elementteri týraly, banknot óndirý salasyndaǵy ózgerister faktorlary jáne kóptegen basqa da máseleler týraly aıtyp berdi. – Aqshanyń bárine belgili eko­nomıkalyq fýnksııasyn qospaǵanda, qoǵam úshin eleýsiz, biraq óte qajet­ti bóligi bar. Bul – aqshanyń sala ári iri ındýs­trııa retindegi orny, sebebi aqshanyń qolma-qol aınalysy – úzdiksiz jumys isteıtin júıe, óte qyzyqty jáne kúrdeli úderis, – dedi Dına Ǵalıeva. – Biz aqsha belgilerin daıyndaý jáne óńdeý salasyndaǵy kóptegen kóshbas­shylarmen áriptestik qarym-qaty­nas ornattyq. Ulttyq valıýtamen jumys isteý barysynda Ulttyq Banktiń dızaınerleri, sondaı-aq Banknot fabrıkasynyń jáne Qazaqstan teńge saraıynyń mamandary eń joǵary halyqaralyq deńgeıdegi biregeı tájirıbe jáne tehnologııalyq baza jınaqtady. Mamandarymyzdyń eńbegi sarap­shy­lardyń banknotttar men monetalardy óndirý salasyndaǵy nagradalarmen marapattaldy. Bizdiń banknottar men monetalardy óndirýdegi joǵary deńgeıimiz shet memleketterden olardyń aqsha belgilerin daıyndaýǵa kelip túsetin tapsyrys­tarymen rastalady. Jınaqtalǵan áleýetti saqtap, damytý úshin biz budan ári aqsha belgilerin daıyndaý salasyndaǵy ázirlemelerdi jos­parly túrde jáne turaqty negizde jetildire beremiz. Búgingi kúni teńgeniń biryńǵaı qatary, ortaq tujyrymdamasy men dızaıny bar, oǵan kórkemdik, sol sııaqty tehnologııalyq sıpattaǵy uǵymdar jatady. Osynyń arqa­synda teńge banknottary men monetalary túrli halyqaralyq konkýrstardyń júldegerleri jáne jeńimpazdary atandy. Osyndaı forýmdarǵa qyzyǵýshylyqpen qatysatyn, sondaı-aq Ulttyq Banktiń dızaınerlerimen, tehnologtarymen birlesip jumys isteıtin sheteldik mamandar qazaqstandyq áriptesteriniń jumysyn, olardyń jańashyldyqqa umtylysyn, aqsha belgilerin qorǵaý boıynsha úzdiksiz eńbegin joǵary baǵalaıdy. – Bizdiń yntymaqtastyǵymyz sizderdiń memleketterińiz egemendik alyp, Prezıdentterińiz Banknot fabrıkasyn qurýǵa sheshim qabyl­daǵan kezde bastaldy, – dep eske túsi­redi 90-shy jyldardyń basyn­daǵy oqıǵalardy Sicpa SA kompanııa­synyń ókili Rýdolf Lehot­skı. – Men bul jerde birinshi kúnnen bastap boldym – fabrıkany salǵan kezde de, oǵan mashınalar satyp alǵanda da jumys istedim. Aqshany basyp shyǵarý bastalǵan kezde barlyǵy jyldam, tipti óte jyldam boldy! Biz boıaýdyń ózin ushaqpen jetkizdik. Jospardy oryndaý qajet boldy! Biz osynyń bárin iske asyrdyq. Sizderdiń Prezıdentterińiz mashınadan banknottar basylǵan alǵashqy býmany alǵan kúni men fabrıkada boldym! Banknot fabrıkasynyń qazirgi jaı-kúıin baǵalaı otyryp, sarapshy bul kásiporyndaǵy tehnologııanyń Amerıkadaǵy, Germanııadaǵy, Shveı­sarııadaǵy óndiriste qolda­nylatyn tehnologııalarǵa uqsas ekendigin atap ótti. Qazaqstan aqsha bel­gilerin qorǵaýdyń jańa element­terin qoldanýdaǵy, synaq­tan ótkizýdegi umtylysynda kóptegen áıgili banknottardan asyp túsedi. Ol qazaqstandyq banknot jasaý mamandarynyń bárine belgili Spark boıaýyn álemde alǵash ret qoldanǵanyn eske túsirdi. – Sizder álemniń kez kelgen aqshasyn basyp shyǵara alasyzdar, – dep qorytyndylady sarapshy. – Sizderde tehnologııalar, materıaldar jáne biz jasaǵan sońǵy úlgidegi boıaýdyń qoljetimdiligi bar. 2013 jylǵy mamyrda IBNS Qazaqstannyń nomınaly 5 000 teńgelik, Spark belgisi qoldanylyp shyǵarylǵan banknotyn búkil álem boıynsha shyǵarylǵan júzdegen banknottyń ishinen eń úzdik banknot retinde tanydy. Áriptesimen KBA-Notasys-tiń satý jónindegi menedjeri Mıhaıl Polýıanov ta kelisedi. Bul kompanııa Banknot fabrıkasy qurylǵan kezden beri Ulttyq Bankpen de yntymaqtasa jumys isteýde. – Biz jabdyqty jan-jaqty naqtylaýdy, mashınalarǵa ǵana emes, barlyq negizgi óndiristik úderis­terge barlyq servıstik qol­daý kórsetýdi qosa alǵanda, ǵıma­rat­ty tańdaýdan, banknottardyń dızaı­nyn aıqyndaýdan bas­tap yntymaq­tasyp kelemiz, – dedi Mıhaıl Polýıakov. – Biz­diń bola­shaqtaǵy perspektıvalary­myz – jańa tehnologııalar men qorǵa­nysh elementteri. Ulttyq Bank pen Banknot fabrıkasy zamanaýı jabdyqpen jabdyqtalǵandyqtan, bizdiń jańa elementterimiz ońaı engizilip, Banknot fabrıkasynda jasalýy múmkin. Ulttyq Banktiń dızaıneri Meń­­di­baı Álın kórmede otandyq aqshany maqtanyshpen kórsetti, olar­dyń kóbi halyqaralyq kórme­lerde eń úzdikter qatarynda tanyl­ǵan. Máselen, alǵashqy nagradany Ulttyq Bankke 2006 jylǵy úlgidegi 10 000 teńgelik banknot ákeldi. Ol Currency Conference 2007 halyqaralyq valıýta konferen­sııa­synda «Eń úzdik jańa banknot» nomınasııasynda jeńiske jetti. 2012 jylǵy sáýirde Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵynyń (IBNS) konkýrsynda QR Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstannyń nomınaly 10 000 teńgelik banknoty eń úzdik bolyp tanyldy. Sodan soń «Kúltegin» túrki jazba eskertkishine arnalǵan nomınaly 1 000 teńgelik eskertkish banknot óz nagradasyn aldy. 2014 jylǵy mamyrda ony Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵy «2013 jylǵy eń úzdik banknot» nomınasııasynda atap ótti. 2015 jylǵy 1 jeltoqsanda aına­lysqa shyqqan nomınaly 20 000 teńgelik banknot ta halyqaralyq sarapshylardyń rızashylyǵyn alǵan bolatyn. 2016 jylǵy naýryzda High Security Printing Europe (Býharest) konferensııasyn­da banknot 2015 jylǵy eń úzdik óńirlik banknot bolyp tanyldy. Al 2016 jylǵy mamyrda Va­shıngton qalasynda (AQSh) ótken Banknote-2016 halyqaralyq konferensııasynda ol «Valıýta ındýstrııasyndaǵy eń úzdik tehnıkalyq jetistikter» (IACA Excellence in Currency Awards) nomınasııasynda aqtyq synǵa shyqqan úsh banknottyń qataryna endi. Búgingi kúnderi qazaqstandyq banknottardy halyqaralyq sarapshylar álemdegi eń úzdik qorǵalǵan banknot­tar retinde baǵalaýda. – Eger sizderde banknottardyń jańa dızaıny bolyp, bizdiń kómegimiz qajet bolsa, biz sizdermen taǵy da birge jumys isteýge daıynbyz, – deıdi «Oberthur Fiduciaire» kompanııasynyń óńirlik menedjeri Ýıll Stamper. – Teńgeniń jańa serııa­syn jasaý kezinde biz sizderge kon­sýltant retinde kómek bere ala­myz. Ulttyq Bank – ádettegi orta­lyq bank emes. Ádette ortalyq bank­ter konservatıvti bolyp kele­di, táýekelge bara bermeıdi. Biraq Ulttyq Bank – erekshe bank. Sizder álemde birinshi bolyp jańa tehno­lo­gııany, jańa elementterdi paıda­la­nyp kórýge daıynsyzdar. Son­dyq­tan da sizderdiń banknotta­ry­ńyz – eń aldyńǵy qatarly banknot­tar. Bul – sizderdiń Ulttyq Bank­­terińizdiń ereksheligi men biregeıligi. «De La Rue» kompanııasynyń satý jónindegi óńirlik dırektory Demıan Kvıatkovskıı de Qazaqstannyń ınnovasııalarǵa bet burǵanyn atap ótedi. – Qazaqstan – tehnologııalardy qabyldaý jóninde árqashan jetekshi orynda, – deıdi sarapshy. – Bul sizderdiń aqsha qataryńyzdan da kórinip tur. Máselen, eger birinshi serııa dástúrli, aǵylshyn aqshasyna uqsas bolsa, qazir teńge ashyq, Qazaqstan men qazaqtardyń minezin kórsetedi. Olardy osylaı etip ádemilik úshin ǵana emes, qorǵaý úshin, tólem quraly halyq úshin senimdi bolý úshin jasaıdy. Bizdiń yntymaqtastyǵymyz eki jaqty da baıytýǵa baǵyttalǵan. Bizdiń kompanııamyz tapsyrys berýshiniń qalaýyn júzege asyrýǵa kómektesedi. Al olar bizdi jaqsy iske yntalandyrady. Bolashaqta jańa dızaındar men elementter bolady dep oılaımyz. Áriptestigimizdi jalǵastyramyz dep senemiz. Qazir biz Qazaqstannyń Banknot fabrıkasymen tyǵyz jumys isteýdemiz, fabrıka bizdiń tapsyrysymyz boıynsha úshinshi elder úshin aqsha basyp shyǵarýda, sebebi sizderdiń banknottaryńyz óte sapaly, óte kúrdeli jáne álemdegi eń úzdik banknottar deńgeıinde. Qazaqstandyq monetalar da týra maǵynasynda álemdi jaýlap aldy. Olar kolleksıonerlerdi jańashyldyǵymen, etnostyq erek­sheligimen jáne zamanaýı deńgeıde oryndalýymen tańǵaldyryp, nýmız­mattar qoǵamdastyǵyna enip ketti. Ulttyq Banktiń dızaıneri Vıktor Ivjenko qazaqstandyq monetalardy memlekettiliktiń mańyzdy nyshandarynyń biri bolyp tabylady dep sanaıdy. Ulttyq Bank moneta óniminiń úsh túrin: aınalystaǵy, ınvestısııalyq jáne kolleksııalyq monetalardy shyǵarady. Aınalystaǵy monetalar – kúndelikti ómirde paıdalanatyn monetalarymyz. Kolleksııalyq monetalar – arnaıy soǵylǵan, daıyndaý kezinde osy monetalarǵa erekshe qasıet beretin, kolleksııalaý úshin erekshe qyzyǵýshylyq týdyratyn, kúrdeli soǵý tehnologııasy men kórkemdik resimdeý ádisteri qoldanylatyn ulttyq valıýtanyń mereıtoılyq, eskertkish jáne ózge monetalary. Investısııalyq monetalar – baǵaly metaldardan jasalatyn jáne ınvestısııalaý ári jınaqtaý obektisi bolyp tabylatyn monetalar. Altyn ınvestısııalyq monetalardyń «Jibek joly» dep atalatyn alǵashqy serııasy 1996 jyly aqpanda Avstrııa moneta saraıynda daıyndalǵan bolatyn. Búgingi kúni monetalardyń altynnan 49 túri, kúmisten 187 túri, neızılber qospasynan 102 túri jáne neızılber qospasy men nıbrass qospasynan 5 bıkolorly túri shyǵaryldy. Kolleksııalyq monetalardy Ulttyq Bank 1995 jyldan beri shyǵaryp keledi. Qazaqstandyq monetalar «Vicenza Numismatica» (Italııa), «Moneta juldyzdary» (Reseı), «Krause Publications» (Germanııa), Moneta saraılary dırektorlarynyń konferensııasy (Avstralııa, Meksıka) sııaqty bedeldi halyqaralyq konkýrstarda 20 atalym boıynsha nagrada aldy. Qarjy júıesi – tiri organızm. Onyń árbir damý kezeńiniń óz qıyndyqtary bolady. Olardan aınalyp óte almaısyń. Ornyqtylyq qıyndyqtyń bolýymen, júıeniń senimdiligimen emes, Úkimettiń, qarjy retteýshisiniń aldyn alý sharalaryn qabyldaý, táýekelderdi eńserý, saldarlardy barynsha azaıtý qabiletimen ólshenedi. Bul jaǵynan alǵanda Qazaqstan tarıhynyń 25 jyldyǵy men ulttyq valıýta tarıhynyń 23 jyldyǵy osyndaı ornyqtylyqtyń úlgisi bolyp tabylady.   Dınara IýSÝPOVA