Úsh kezdesý nemese Otan týraly oı

esse

Ýaqyt pen Keńistik

Qara kúzde Altaıǵa arnaıy ushyp bardym. Árıne, qazir zaman bólek. Tabıǵat ta ózge. Qys qaısy, jaz qaısy, kúz qaısy, kók­tem qaısy tanyp bolmaıdy. Qarasha aıy bolǵandyqtan qara kúz demeı ne deımiz?.. Búgin Máskeýde qalyń qar jaýdy dep habarlady qazaq radıosy. Álde orys radıosy ma? Birine-biri súıemeldes tirshilik aıasynda Reseı men Qytaı memleketteri Qazaqstan ekonomıkasyna endep kirip alǵan. Almatydan О́skemenge ushqan BOING-tiń ishinde qytaı men orys tolyp otyr. Ortalarynda on shaqty qazaq barmyz. Ertede keńes zamanynda Qazaq Respýblıkasynyń basty qalalarynda azǵana qazaq kórinetin. О́skemenge kelgende qazaq kórsek týǵa­nymyz tabyl­ǵandaı shúıirkelesip jón surasyp jatýshy edik. Qarashada Altaıda tizeden keletin qar jaýýshy edi. О́s­kemende búgin kún jyly. Shaqy­raıyp shyqqan kún surǵylt dalany erekshe nurlan­dyryp turyp alǵan. Qala syrtyndaǵy kishkene ǵana qazaq beıiti ósip, aýmaqty jerdi alyp ketipti. El ortasynda ólim-ji­tim­niń molaıǵany kózge uryp tur. О́skemenge arnaıy soqqanym, qara­shada qazaqtyń narqasqa uldarynyń biri, Qazaq­stannyń Eńbek Eri, tıtan-magnıı kombı­naty­nyń prezıdenti Baǵdat Shaıah­metov 70 jasqa tola­tyn. Aıaýly dosymdy eske alý úshin, osy mo­la ba­synda quran oqıyn dep arnaıy kelip edim. Bul jerge áýeli Baǵdattyń ákesi Muha­met Shaıahmetovti jerle­genbiz. Bir jyl ótkende anasy Nurkámal dúnıeden qaıtty. Taǵy eki jyldan soń kútpegen jerden Baǵdattyń ózi dúnıeden ozdy. Qarsy aldymdaǵy sharbaqtyń ishinde úsh mola kórinedi. Áke. Ana. Ul. Úsheýi de júregime jaqyn, asa qadirli adamdar edi. Muha­met Shaıah­metovtiń «Taǵdyr» atty dılogııasyn orysshaǵa aýdaryp jeke kitap qylyp shyǵarǵanbyz. Kitaptyń atyn da ózim qoıyp edim. Bul naıman elindegi ashtyq týraly ashy shyndyq. Qarapaıym adam jazǵan derekti kitap. Sol kitaptyń rýhanı bolmysy joǵary edi. Ákesiniń qoljazbasyn maǵan tapsyrǵan Baǵdattyń ózi edi. Mola basyndaǵy surǵylt tastar únsiz. Sharbaq syrtynda men de únsizbin. Tek áldebir mazasyz aýyr oılar basymdy meń-zeń qylǵan. Jıyrma birinshi ǵasyrdyń adamdy tań-tamasha qaldyratyn, tipti, kóńilińe úreı uıalatatyn erek­she belgisi – ýaqyttyń tajal aıdahardaı orasan zor jyl­damdyqpen, joıqyn kúshpen ilge­rileýinde. Jıyrma birinshi ǵasyr adamdy ýaqyt pen keńistik aıasyna jolatar emes. Oǵan jaqyn­daýǵa talpynǵan adam da joq. Durysy – Tulǵa joq. Jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy bas­ty tulǵa – Adam men onyń Eńbegi emes, Kapıtal. Baılar kapı­taly­nyń amandy­ǵyn oılap jan ushyrady. Sodan da baılar baııdy, kedeıler kedeılene beredi. Aýmaly-tókpeli zaman. Al ýaqyt kóz ilespes jyldam­dyqpen júıtkip aǵýda. Bundaı jan ushyrǵan jyldamdyqqa úıren­begen, qalyptaspaǵan adam orta jolda kúıreı qulap jatyr. Ýaqyt pen Keńistikti birdeı emýge tulǵalar kerek. Ana-Jerde Tulǵalar týýy sıregen. Janyn shyn­dyqpen sýar­ǵan adam­dar, ási­rese bizdiń qoǵamǵa aýadaı qajet. Men mola basyndaǵy tasqa otyr­dym. Eki kún tıtan-magnıı kombınatyn aralap, talantty jastarmen júzdesip, erkin, ashyq áńgimege berilip júrip shar­shaǵanymdy baıqaı da almaǵan bolsam kerek. Baǵdattyń ornyn basqan jas, talantty óndiris uıymdasty­rýshysy, tıtan-magnıı kombı­natynyń búgingi prezıdenti Ásem Mamýtovanyń úlken kóshti erkin bastap ketýi bárimizdi de qýanyshqa bólegen. Kombınattyń jas seh bastyq­tary, jas óndiris komandırleri – Baǵdat tár­bıelegen, batysta oqyt­qan oıshyl aza­mattar. Solar­men kezdesken saıyn qazaq­tyń bolashaǵyna degen senimim artatyn. Kóńil qazaqtyń erteńine degen kúmánnan arylatyn. О́jet, bilimdi jas jigitterdi kórip qazaqtyń rýhynyń maıy­rylmaǵa­nyn sezetinmin. Otty rýhty sóndirip almaý kerek. Qazaqtyń rýhy tiri bolsa, qazaq ta tiri. Al eger rý­hymyzdy joǵaltsaq, qazaq ta joǵalady. Táni bar, rýhy joq qazaqtan ne qaıyr?!. Ýaqyt pen Keńistik atty ólshemder adam aqyly jetpeıtin ǵalamat joıqyn kúsh ekeni daýsyz. Al bizdiń Ana-Jerde adamdyqty ustap qalýǵa shamamyz jeter emes. Sonan da ar-uıat, obal-saýap, borysh, otanshyldyq, memle­ketshildik, adam­gershilik atty kıe­li uǵymdar joı­ylýǵa taqaý... Búgin Ana-Jerde jalǵyz ǵana uǵym kúsheıýde. Ol – sýǵa salsań bat­paıtyn, otqa salsań janbaıtyn Kapıtal. Jıyrma birinshi ǵasyrdyń enshisine tıgen kesapattardy atap-atap aıtýǵa eki qoldyń saýsaqtary jetpeıdi. О́ıtkeni, olar kún ótken saıyn órbı ósýden bir tanǵan joq. Baǵdattyń molasyna taǵy bir kóz toqtatyp qaradym. Qadirli Muha­met ákeı­di osy jerge jerlegen kúnniń ertesinde Baǵdat ekeýimiz mola basyna birge kelip, sál damyldap turǵan edik. Ákesin ólimge qımaǵan Baǵdat muńly. Kóp sóılemeıtin dosym Ýaqyt, Keńis­tik, О́mir men О́lim týraly tolǵa­na tebirenip edi. Al júrekti jegen qan­shama suraqtar jaýapsyz qalǵan. Ol suraq­tardyń aýyrlyǵy sonsha, olardy syrtqa shyǵarý múmkin emes bolatyn. Bógdege aıtylmaıtyn, bógdege shashpaıtyn syrlar edi ǵoı. Biz qashanda janymyzdy jegen oılardy bir-birimizge ashyq aıtýshy edik. Baǵdat ta tartynyp qalmaıtyn. Biraq, ol qashanda sabyrlylyq, keńdik tanytyp otyratyn. Baǵdat naǵyz oıshyl narqasqa azamat edi ǵoı!  

Aeroportta

Aq qaıda, qara qaıda, kimdiki durys, kim­diki burys ekenin bilip bolmaıtyn dúdámal toqsanynshy jyldar. Baǵdatpen Almaty aeroportynda kez­desip qaldyq. Almaty aeroporty aýa raıyna baılanysty úsh saǵatqa jabylyp qalypty. Kútýge týra keledi. Baǵdat О́skemenge, men Máskeýge ushýym kerek edi. Kópten beri kezdespegendikten birden sheshile sóılesip áńgime-dúken quryp kettik. – Baǵdat, Atompromdy qaldyr­dyńyz ba? – Tıtan-magnıı kombınatymen jek­pe-jek qaldym. Bul – elimizdegi eń úl­ken kásip­oryndarymyzdyń biri. Osy kom­bınatty jyldam re­konstrýksııalaý kerek. Ja­ńa teh­nologııa engizý qajet. Shet elderdegi zavodtarda seh ishinde bosyp júrgen adamdardy kór­meısiz. Tehnologııa tolyq avtomattandyrylǵan. Árıne, rekonstrýksııa jasaý úshin qyrýar qarajat kerek. Sosıalızmnen keri ka­pıtalızmge aýysqan bizder úshin kapıtalızmniń qıturqy tetik­terin uǵynyp, bilgenimizdi iske qosý ońaıǵa soqpaýda. – Qazir sizderge ne jetispeı jatyr, Baǵdat?.. – Bári de. Tıtan ónimin shy­ǵaratyn shıkizat joq. Shıkizat Reseı men Ýkraı­nada qaldy. Burynǵy Sovet úkimeti emes. Bólek, bóten elder. Qamba tıtan ónimine toly, tek ony kimge satýdy bilmeı dalmyz. Eýropa men Azııaǵa sata almaımyz. Biz olardy, olar bizdi bilmeıdi. Tipti, olarǵa qalaı satýdy da túsinip bolǵamyz joq. Sodan Qazaqstan da, Reseı men Ýkraına da tıtan ónimderine qambalaryn toltyryp ne ister­lerin bilmeı dal bolyp otyr. Aqsha da joq. Jumysshylarǵa eńbekaqy tólemegeli eki aı boldy. – О́te qıyn jaǵdaı eken. – Qıynyńyz ne, naǵyz tragedııa. Kombınatty bizge satyńdar dep halyq­aralyq kezbe sumyraılar júr. Ata-baba­larymyz óz qolda­rymen turǵyzǵan kombınatty sumyraılardyń qolyna qalaı ustatyp jibere alamyz? Bizde ne... namys joq pa? Qazir búkil Qazaqstandy satyp alýǵa daıyn halyqaralyq alaıaq bóriler jyrtylyp aıyrylady. – Qazaqstandy ǵana emes, búkil buryn­ǵy Sovet Odaǵyn. Shettiń alpaýyttary qulap-qırap jatqan bizderdi qınalmaı jutyp jiberedi. Bolamyz ba, álde joǵalamyz ba? – degen Gamlettiń suraǵy kókirekten ja­nymyzdy sýyryp alýǵa daıyn tur. Baǵdat jan qınalysyn ózine tán sabyr­lylyqpen aıtty. – Gamlet suraǵy búkil burynǵy Sovet Odaǵyn, kommýnısterdiń qaraýynda tirshilik jasaǵan Shy­ǵys Eýropa halyq­tarynyń jan­daryn bir shúberekke túıgen aýyr kezeń edi. Qazaqstanǵa shúı­likken Batys alpaýyttaryna bizdiń janymyz da, tánimiz de túkke keregi joq. Olarǵa keregi qazaq jeriniń astyndaǵy, ústindegi qazynalary ǵana. Olardyń bizdi adam dep sanamaıtyndaryn kózderi aıtyp turatyn. – Úshinshi álemniń keń tynys alyp ómir súrip ketýi ońaı emes, men bilsem. Bul moınymyzǵa erkin asyp alǵan qamyt qoı, – dedim. Baǵdat menimen keliskendeı basyn ızedi de, únsiz qaldy. – Esik aldyna shyǵyp sóıle­seıik. Siz de temeki tartyńyz, – dedi Baǵdat temeki qorabyn saý­saq arasynda aınaldyryp otyrǵan maǵan kúlimsireı qarap. Ushaq kútken adamdar kóbeıgen soń Baǵdat ońasha shyǵyp sóıleskisi kelgen bolsa kerek. Resmı adamdar ushatyn zalda kóz de, qulaq ta kóp. Dalaǵa shyǵyp azdap serýen qurǵanymyz durys boldy. Boı jazdyq. – Temekini kóp tartady ekensiz, – dedi Baǵdat, – júregińizge operasııa jasaldy ǵoı, abaı bolyńyz. Kútingenińiz durys bolady. Men Baǵdattyń kózinen shyn jana­shyrlyqty kórip turdym. Adal dostyq kóńiline rıza boldym. Resmı adamdar otyratyn jerge adamdar kele bastady. – Almaty aeroportynyń ashylatyn túri bar, – dedi Baǵdat oıly júzin maǵan buryp: – Tıtan-magnıı kombınaty toqtaýsyz jumys isteıtin óndiris orny. Osy toqtaýsyz óndiristi toqtatsam deımin. Bul, árıne, ońaı sharýa emes. Qyrýar qarjy kerek. Sol bireý búkil kombınat úshin basyn báıgege tigýi kerek. – О́zińizden basqa kim tigedi? Basqanyń basy­nyń úkimetke ne keregi bar? –dedim. – Árıne, keregi joq, – dep kelisti Baǵdat. – Kombınatty rekon­strýksııaǵa búgin toqtatý kerek. Keıin kesh bolady. Men bul týraly bir jyl oılandym. Bárin tarazy basyna saldym. Qaýip­ti de, qaterdi de... Bári jaqsy bolsa, keletin paıdany da bólek eseptep qoıdym. Bankten alǵan qaryzdy qaıtarý kerek qoı. Ańdaısyz ba, qandaı kesa­pattar bizdi tosyp tur. Júz ret ólshep-pishtim. Myń ret sanadym. Bizdiń kombınattyń ınjener-tehnıkteri saýatty. Saýattylyq jóni­nen eshkimnen kem emespiz. Bul ózi sonaý keńestik dáýirden qalyptasqan dástúr. – «Sheshingen sýdan taıynbas» degen atam qazaq. – Kóńilde júrgen kúdigimdi sizben bóliskenim ǵoı. Nartáýe­keldiń aldyndaǵy qobaljý erekshe bolady, – dedi Baǵdat. Bet-álpe­tinde asyp- sasýdyń nyshany da joq. Ol qashanda jınaqy, nege bolsa da daıyn, shıyrshyq atqan senimdi de sabyrly qalpyn berik ustaıtyn. Bul Baǵdattaı nar tulǵanyń der sha­ǵy edi. – Sizdi kombınattan izdep jatyr, – dep keńesshisi Vasılıı Grıgorevıch Baǵdatqa telefonyn usyndy. Arjaqtaǵy adamnyń sózin bólmesten tyńdap baryp: – Barlyq qujattardy daıyndap búgin Asta­naǵa ushyńyzdar. Men qazir bıle­timdi Asta­naǵa aýystyramyn, – dedi. Sóz osymen bitti. Baǵdattyń júzi sal­qyn tartypty. Tek kózinde erekshe nur oınap turǵan. – Prezıdent shaqyrtyp jatyr. Rekon­strýksııa boıynsha. – Jaqsylyqqa bolsyn. – Bul durys boldy, – dedi Baǵdat. – Sizdi izdegen sebebim ákeıdiń jazǵan kitaby bar edi. Sony oqyp shyqsańyz. Orys tiline aýdaryp «Abaı» klýbynyń kitaphanasynan shyǵarsańyz dep edim. Árıne, qarsy bolmasańyz. – Mende eshqandaı qarsylyq joq. Kitap ne týraly?.. – Ákeıdiń ómir joly. Soǵys... Ashtyq... Tirshilik aıasy ǵoı. – Ashtyq týraly jazsa, batyr adam eken. Men Máskeýden Iаkýtııaǵa ushpaq­pyn. – Iаkýtııada ne bar? – Iаkýttar óndiristerin kelim­sek­terge satqan joq... Baǵdat úndemedi. – Prıbaltıkada bolasyz ba? – dep surady. – Onda da bolamyn. – Solardyń mán-jaıyn tere­ńirek bilseńiz. – Sizge kerek pe? – О́te qajet. Jaǵdaıdy senimdi dosta­ryńyzdan surastyrarsyz. – Men ómirde aqsha emes, dos jınaǵan adammyn ǵoı, Baǵdat. – О́te durys. Reke, tıtandy óndirý bar da, ony satý bar ǵoı. Men basymdy ızedim. Kópten kezdes­pegen Baǵdat dosymmen oıda joqta aeroportta kezdesip, endi asyǵys qoshtasyp jattyq. Ýaqyt ta, Keńistik te adamǵa jetkizbeıtinin túsindim. Adam jaǵalaýdaǵy qumnyń bir túıir­shigi ǵana, al ǵalam sheksiz. Baǵdat Astanaǵa, men Máskeýge ush­tym. Ushaq kók aspanǵa áýeleı kóte­rilgen soń Baǵdat týraly oıǵa berildim. Alyp kombınatty alyp adam ǵana kótere alatyn edi. Baǵdat dosym alyp adam bolatyn.  

О́skemen

Eki jyl ótkende О́skemenge taǵy bir jolym tústi. Ádettegideı Baǵdatqa telefon soqtym. Erteńgi kúni kombınatta kezdesetin bolyp kelistik. Baǵdat meni jyly qarsy aldy. Jaıǵasyp otyrǵan soń Baǵdat kombınat týraly áńgi­mege kóshti. – Kezinde men sizge kombınatty rekonstrýksııalaý kerek dep aıtqanym bar edi ǵoı. Esińizde me? Toqtatýǵa bolmaıtyn, toqtaýsyz ónerkásipti bes aıǵa toqtattyq. Sonan soń qaıta iske qostyq. Sol bes aıdyń ishinde biz ónerkásipti jańa úrdis tehnıkamen jabdyqtap úlgerdik. Bul álemdik deńgeıge para-par jańa qazaqtyń jańa tıtan-magnıı kombınaty bolatyn. Bul jańa Qazaqstannyń jańa ónerkásip qozǵalysynyń basy dep baǵalanýy kerek. О́ıtkeni, bundaı nartáýekel umtylysqa álemde eshkim barǵan emes. Men barlyq jaýapkershilikti moınyma aldym. Tehnıkalyq, tehno­logııalyq prosesterdiń bári aldyn ala suryptalǵan, keń, tereń talqylanǵan. Talaı uıqysyz túnderde oı eleginen ótken. Me­niń ǵana emes, kombınattyń ın­jenerlik kúshiniń tegeýrindi izde­nisteriniń salmaǵyn kórsetken. Men bul nartáýekelge batyl bardym. О́ıtkeni, bul Qazaqstan Respýblıkasynyń bola­shaǵy úshin kerek bolatyn. Neni bolsa da alystan ańǵaratyn, ult bolashaǵy arqyly álemge kóz salatyn Prezı­dent Nursultan Nazarbaevqa da sengen edim. Anyǵynda, kimde-kim óndiristi órkendetýge qarjy salsa, túptiń-túbinde sol jeńip shyǵady. Sol óndiris orny aıaǵynan jyldam turyp ketetini daýsyz. Bizdiń bul jantalasymyz el-jurtymyz – Otanymyz úshin kerek.  

Parıj

Parıjdiń qaq ortasyndaǵy kitap dúkeninde Baǵdatpen kezdes­kenim de umytylmaıtyn bir sát edi. Kóshe toly fransýz kafeleriniń birine jaıǵasyp otyryp kofe ishtik. Baǵdat naǵyz kapıtalıst bolyp, tolyp-tolysqan kórindi. – Qashan keldińiz? – dep surady. – Úsh kún boldy. – Qaıtys qashan? – Búgin túnde. – Menimen birge qalyńyz. Sizge aıtatyn jańalyǵym bar. – Aıtyńyz, – dedim. – Kezdespe­genimizge talaı boldy ǵoı. Nege jalǵyz júrsiz? – Jalǵyz emespin. Qazir fransýz dostarym keledi. Fransııada fransýzdarmen birlesken «Albert & Duval» degen zavod ashtyq. Qazir sol zavodta júrmin. Men bıyl shet elderde uzaq bolatyn túrim bar. Búgin Halyqaralyq avıakosmos salasyndaǵy paıdalanatyn tıtannyń 17 paıyzy bizdiń kombınattyń úlesine tıesili. Bul – keremet kórsetkish. Biraq bizge buǵan maldanyp otyra berýge bolmaıdy. Tıtannyń álemdik kóleminiń 30 paıyzyn bizder shyǵaratyn bolsaq, tıtannyń álemdegi naryq prosesine, týralap aıtqanda, baǵasyna yqpal jasaı alsaq, bizdiń jaraǵanymyz. Meniń tıtan óndirisindegi basty maqsatymnyń biri de sol. Biz kózdegen maqsatymyzǵa asyǵyp-aptyqpaı josparly túrde erkin qol jetkizip kele jatyrmyz. Bunyń bári – bizdiń kombınattyń jumysshylarynyń, ınjener kadrlarynyń eren eńbegi. Bizdiń kombınat jas kombınat. Áli elýge de tolǵan joq. Keshe ǵana al­ǵashqy metal­lýrgterdiń balalary kombınatqa kelgen edi, endi nemereleri kombınatta jumys isteýde. Úlken, berik jumysshylar áýleti qa­lyptasty. Metal­lýrgterge arnaıy salynǵan Sogra qala­shyǵynda tirshilikke kerektiń bári bar. Reke, О́s­kemenge kelińiz. Kombınattyń janynan eki úlken jańa zavod saldyq. Bireýi – osy fransýzdarmen birlesip ashqan «Albert & Duval» bolsa, ekinshisi – Ońtústik Koreıamen birlesip sal­ǵan «POSSO». Sograda eń ozyq medısınalyq apparattarmen jabdyqtalǵan úlken emhanany iske qospaqpyz. Bunyń bári bolashaq úshin kerek. Denderi saý, oılary anyq, maqsattary bıik urpaq daıyndaý kerek. Álemde júrip-turý úshin til bilý kerek. Aǵylshyn tili. Keshe orys tilin úırenip, óz tilimizdi kúltókpege tastaı jazdaǵan halyq boldyq. Ony nesine jasyramyz?! Búgingi qazaq aǵylshyn tilin jaqsy bilýi qajet. О́ser urpaqty ónerli, segiz qyrly, bir syrly qylyp ósire alsaq, qazaqta ózge arman da bolmas... Qaıdam, tiri adamda arman taýsylmas. Tiri adam tirligin jasaıdy. О́mir ótkinshi eken. Ony da adam óleriniń aldynda ǵana amalsyz moıyndaıdy. Baǵdat ekeýimiz bir-birimizdi qımaı Parıjdiń qaq ortasynda qoshtasyp tur edik. Sibirlep jaýyn jaýǵan. Al Baǵdattyń júzi jarqyn edi. Ony elimizde úlken ister tosyp turǵan. Ol soǵan asyǵýly bola­tyn.  

Aýrýhana

Men qaıtyp Baǵdatty tirisinde kóre alǵanym joq. Anda-sanda uıaly telefonmen habarlasyp turdyq. О́skemendegi hatshy qyzdar «Baǵdat Muhametuly batysta, issaparda júr», deı berdi. Baǵdattyń dúnıeden qaıtqany týraly sýyq habar meni tún ortasynda aýrýhana tóseginde qýyp jetti. Men qaıtyp jata almadym. Tańǵy ushaqpen О́skemenge, Altaıda dúnıeden ótken qadirli dosym Baǵdat Shaıahmetovtiń qazasyna asyqtym. Ardaq­ty aza­mattyń qabirine bir ýys topyraq salý paryzy bar edi. Baǵdat qashanda sabyrly, oıly qalpynan asqan emes. Neni aıtsa da oılanyp baryp aıtatyn. Aıǵaı sa­lyp shyndyqty arzandatyp alatyn kezderimiz ushyrasady. Sonyń bárine Baǵdattyń jany qarsy bolatyn. О́zi kózge kóp túspeýge tyrysatyn. Buqtyrma sý qoımasynda kememen júzgen kezimiz esime túsedi. Baǵdat Buq­tyr­mada júzip kele jatqan kemeni toqtatyp, sıgnal bergizdi. – Reke, Buqtyrma sý qoıma­synyń astynda ne qalmady deısiz?!. Dál osy jerde meniń kin­dik qanym tamǵan Kamy­shenko selosy sý astynda jatyr. Buqtyrmada júzgen saıyn osy tusta kemeni toqtatyp, sıgnal bergizemin. Týǵan aýylymmen solaı amandasamyn. Sý astynda qalǵan selonyń ár kóshesi, ár úıi kóz aldymda. Jas ulǵaıǵan saıyn túsimde sol kóshelerge jan bitedi. Sol kósheler maǵan qaraı jóńkı qozǵalyp kele jatqandaı bolady. Sol kezde túsim­nen shoshyp oıanyp, kóp ýaqytqa deıin tóbege tesilip qur jatamyn da qoıamyn. Adam balasynyń ǵumyrynda jaqsylyq pen jamandyq qatar júretin bolsa kerek. Maǵan sol sý astyndaǵy kósheler máńgi jylap jatqandaı bolyp elesteıdi. Baǵdat biraz únsiz otyryp baryp, jasaýraǵan kózin súrtti. Bul ómirde aıtylatyn da shyndyq bar, aıtylmaıtyn da shyndyq bar. – Sizdiń ómirińiz týraly «О́ne­geli ómir» serııasyna kitap ja­zaıyq dep Almatydan jigitter kelipti. Men eldiń aldyna shyǵyp júrgendi unatpaı­tyn adammyn. Osy О́skemenniń bir res­­­­to­ranynyń esigin ashpappyn. Bireýdiń toıy­n­a barmappyn. Meniń esime kombınattyń bas mamany Nıkolaı Kolobovtyń: – Televızordan naǵyz er eń­bek adamdaryn kórsetý kerek qoı. Kórsetpeıdi. Tańǵalasyz. Mysaly, Baǵdat Muhametulyn kórsetsin. Naǵyz otanshyl. Otany úshin janyn beretin adam sol. Biraq, bizdiń prezı­dent teledıdardan jyltyńdap shy­ǵa bergendi jaqsy kórmeıdi. Ol kisi tańǵy besten túngi onǵa deıin kombınatta. Onyń ómiri – kombınat. Al kombınat Baǵ­dat Muhametulynyń taǵdyry dese bolady. – Qudaı bizge kókten bere salǵan Táý­el­sizdikti janymyzdy salyp ıgerýi­miz kerek qoı. Biz shaban qı­myldaýdamyz. Jyldamyraq jú­rýimiz kerek edi. Tyn­dyratyn ister kóp. Shyǵysymyzda Qy­taı tur alaryp, Batysymyzda orys tur syǵalap. Osy eki memleketke de belsheden qaryzbyz. Ol qaryzdy qaıtarý kerek. Al maǵan jigitter «О́negeli ómirde» siz týraly kitap shyǵaraıyq deıdi. Ony qaı betimizben shyǵaramyz dep qatty qynjylamyn, – dedi Baǵdat. Buqtyrmanyń kógildir sýy jaıly, jumsaq aǵyp jatyr. Lúp etken jel joq. Qapyryq.  

Beıit basynda

Bul jalǵanda adam balasyna bar keregi eki arshyn jer ǵana eken... Áke, Ana, Ul jatqan aýmaqty beıit basyna qarap únsiz turmyn. Qarashada dál osy beıit basyna kelýimniń syry – Baǵdat Shaıahmetov 70 jasqa tolatyn kún taqaǵan. Jer-jerden Baǵdattyń dostary О́skemendi betke almaq. Baǵdat Shaıahmetov – qazaqtyń qusha­­ǵyna syımaı ketken asyl tulǵa. «Alǵa, dostar, tek alǵa!» dep Qazaq eliniń bolashaǵyna sengen Baǵdat Shaıah­metov áýeli halqynyń sáýleli sanasyna úmit artqan. Sol qazaq ultynyń berekesi úshin janyn salǵan. Baǵdat Shaıahmetov – qazaqty óz tıtan ónimimen álemdik dodaǵa alyp kirip, sol dodada jeńip shyqqan qazaq. Qarsy aldymda – úsh mola, úsh eskert­kish únsiz jatyr. Sharbaq syrtynda men de únsizbin. Mashına ishindegi radıodan Abaıdyń romansy lezde kókke kót­erilip, únsiz jazyqty dúr silkin­dirdi. ...Men kórdim dúnıe degen ıttiń kótin Jep júr ǵoı bireýiniń bireýi etin. Oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda Kóbiniń syrty bútin, ishi tútin. Abaı aıtqan, biz aıta almaǵan aqı­qatqa bas urǵan – Rollan SEISENBAEV