Rýh álsizdigi

Aǵylshynnyń ataqty qalamgeri Oskar Ýaıld 46 jyl ǵana ómir súrgen. Ári fılosof, ári aqyn, ári dramatýrg Ýaıldtyń qalamynan shyqqan jalǵyz roman «Dorıan Greı­diń portreti» dep atalady. 1890 jyly alǵash ret jýrnalǵa basy­lyp shyqqanda aǵylshyn synshyla­ry roman avtoryn sotqa bermek bo­lady.  Qoǵamdaǵy iri qaı­ratkerler, solardyń mańaıynda júr­gen atqosshylary jazýshy shy­ǵar­masynan óz-ózderin tanyp, qo­ǵam­da dúrbeleń týady. Nege bulaı bol­dy deseńiz, jazýshy betperdeniń arǵy jaǵyndaǵy adamdardyń shynaıy bet-beınesin kórsetip edi. Sán-saltanaty kelisken saraılarda ómir súretin olardyń naǵyz bolmystaryn jaıyp salǵan bolatyn. Bir adamnyń boıynda qarama-qaıshylyqty oılar men sezimderdiń arpalysyp jatatynyn, bir-birine tizgin bermeı, keıde biri jeńip, keıde ekinshisiniń mereıi ústem bolatynyn jazýshy osy shyǵarmasynda jaqsy beıneleıdi. Adam bolmysynyń kereǵarlyǵy, onyń ekijúzdilikke qurylǵan ómiri, biraq sol ómirdiń qy­zy­ǵy men shyjyǵynan beze almas­taı pendeniń kúıi shyǵarma baǵasyn art­tyra túsken-di. Roman baıandaý ádi­sinde jazylǵanymen, oqıǵalary sonshama kóp bolmasa da, kóbinde lord Genrıdiń pálsapalaryna oryn berilgenimen óte tartymdy. Tar­tym­dy bolatyny, munda adamzat­ty tolǵandyratyn máńgilik saý­al­dar qoıylady. Adamzatty máńgi tolǵandyrǵan ómir men ólim, jaq­sylyq pen jamandyq, aq pen qara, jaryq pen qarańǵy, kúshtilik pen álsizdik, makro álem men mıkro álem máselesi bar munda. Osylardyń adam tabıǵatynda qalaı kórinetini, taǵ­dyrynda qalaı óriletini kórinis tap­qan. Romandaǵy basty keıipker – Dorıan Greı shyǵarma bastalǵanda  bozbala edi. Onyń sýretin salǵan, kórkine erekshe tamsanyp, óner tiline kóshire bilgen sýretshi Bezıl izgilikti beınelegenine senimdi bolatyn. Al jas Dorıandy aqylymen arbap, tirshiliktegi kúrdeli qarym-qatynastardy jetesine jetkize bilgen lord ómirge tym kekesindi kózben qaraıtyn. Portret salyndy. О́mirdegi kórkem beıneniń ónerdegi kórkem beınege aınalýy bozbalany shattandyrdy. Júreginde qýanysh paıda boldy. Ol qýanysh nápsini semirtti. Semirgen nápsi máńgilik jastyq shaqta qalǵysy keletin, máń­gilik kórkem beıneden aýyt­qy­maýdy qalaıtyn bozbalany kókeıimizge uıalatty. Onyń árbir jaman isinen keıin portret betiniń ózgerip, bozbalanyń bet-júzinde eshqandaı da jamanshylyqtyń izi qalmaıtyny ǵalamat. Súıgeniniń óz-ózine qol jumsaýyna jol bergen, esirtki shegip, túngi klýbtarda saıran salǵan, prıtondarda ár­daı­ym «túngi kóbelektermen» kó­ńil kóterip, qalanyń eń bir las aýdan­dar­ynda mas kúıinde árkimmen tá­jikelesip, judyryqtasyp, tonaýmen, qaraqshylyqpen aınalysyp, ábden bylyǵyp, kúnáǵa belsheden bata júrip, óziniń súıkimdi kel­betine kúnániń qara tańbasyn tú­sirmeı, joǵary qaýym arasynda jadyraı kúlip, bııazy sóılep, sy­paıylyqtan bir qadam da attamaı ekijúzdilikpen ómir súrý úshin qan­shalyqty aıar bolý kerek ekenin, már­tebeli oqyrman, siz bilersiz dep shama­laımyz. Qanshama jyldardan soń da bozbala qalpyn saqtaǵan, esesine óz úıindegi eshkim kirmeıtin túkpi bólmede turǵan portrettiń beti aıǵyzdalyp, eń sońynda portretten qan tamshylaǵanda da Dorıannyń adamgershilik seziminiń selt etpeýi, esesine óshpendiliktiń órshı berýi ózin beınelegen sýretshini óz qoly­men pyshaq salyp óltirýge deıin alyp bardy. Al ertesinde jyly júz­di súıkimdi keıiptegi keıipker jo­ǵary qaýym ókiliniń biriniń úıin­de qoǵamnyń ardaqtylarymen bas qosty. Sýretshi týrasynda qaı­ǵyǵa berilmek túgili, onyń óli de­ne­sin hımık dosynyń kómegimen kúl­ge aınaldyryp jiberýi jaý­yz­­­dyqtyń eń bir ­shy­ńy bolyp kórinedi. Biraq, keıip­ker­diń júreginde tynyshtyq joq. Syrt­taı dúrdıgenmen, ishi qýys. О́ıt­keni, óz nápsisine semirip, úlken kú­nálar jasaýǵa deıin barǵan Dorıan álsiz adamnyń obrazy. Jal­py, romandaǵy negizgi kúr­deli máseleler – áleýmettik orta­da­ǵy adam bolmysy, onyń qoǵamǵa ki­rip­tarlyǵy, rýhtyń álsizdigi, jal­ǵyzdyq pen ımansyzdyq der­ti. Musylmandyq tanymymyzben osylardyń eń sońǵy núktesi Dorıan­nyń abyroısyz ólimi edi dep qos­qy­myz keledi. Dorıan ólgen soń port­ret­tiń bastapqy qalpyna túsýi, odan nur júzdi bozbalanyń qarap turýy – jazýshynyń shyn mánindegi sheberligi der edik. Aıgúl SEIILOVA, «Egemen Qazaqstan»