О́mir kóshimiz óristi

Keıbireýler qımastyqpen eske ala beretin keshegi keńestik kezeńde qazaq halqynyń jalpy absolıýttik sany artqanymen, ósimi jyldan-jylǵa azaıa berdi. Ásirese, qalaly jerde turyp jatqan qazaqtar eki balamen shektelip qaldy. О́ıtkeni, dúnıeniń bári tapshy, úı tar, tabys tómen. Balalardyń basqalardan qalmaı, teń ósýi úshin jaqsy kıim «túsire alatyn», jaqsy tamaq «ápere alatyn», óskeleń talaptyń jaqsy turmystyq zattaryn «alyp bere alatyn» «blat» dep atalatyn tamyr-tanystaryń, quda-jegjattaryń, jerlesteriń bolýy kerek. Ol úshin ózińniń de «birdeńe túsire alatyn» qabiletiń bolýy tıis. Mine, osy «kerekterdiń» bári, saıyp kelgende, bala sanyn shektep, ekeýden asyrmaýǵa baılap tastaǵan. Jalǵyz qazaq emes, barlyq Keńes Odaǵynyń halyqtary da osyndaı kúı keshti. Tek tıgendi kıip, bergendi iship júre beretin Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń aýyldyq jerde turatyndarynyń ósimi ǵana tejelgen joq. Qazir halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy KSRO kezindegiden asa sharyq­tap ketpese de, áıteýir, tap­shy­lyq joıyldy. «Jemeseń de maı jaqsy, bermese de baı jaqsy» degendeı, «defısıt» degen joıylyp, dúkenderde barlyq jaqsy dúnıe erkin satylatyn bolǵan soń, halyq­tyń eńsesi kóterildi. Qymbat dúnıeni birden almasa da halyq báribir oǵan qol jetkizip, eshkimnen qysylyp-qymtyrylmaıtyn jaqsy kıim, jaǵaly ton alyp jetilip qaldy. Bálkı sondyqtan da shyǵar, áıteýir qazir, qudaıǵa shúkir, ósim bar. Qalaly jerde turatyn qazaqtardyń ózi 4-5 baladan ósirip jatyr. Táýelsizdiktiń 25 jylynda 7 mıl­lıonnan artyq azamat ómirge kel­gen eken. Búgingi tańda Qazaqstan hal­qynyń sany 17 mıllıonnan asty. Demograftardyń aıtýyna qaraǵanda, mundaı ósimge jetip otyrǵanymyz medısına men jas otbasylaryn qoldaýdyń artqan­dyǵynyń nátıjesi kórinedi. Qol­jetimdi turǵyn úımen qamtylý arta tússe, halyq sany odan ári de úzilissiz óskeli tur. Keńes Odaǵy jyldarynda barlyq kórsetkishterdiń ósimi men kemýi 1913 jylmen salystyrylatyn edi ǵoı. Sol sııaqty Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komı­tetinen alynǵan kórsetkishterdi biz KSRO-nyń sońǵy 1991 jylymen salystyratyn bolsaq, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha (2016 jyl áli shyǵarylmaǵan) mynadaı aıyrmashylyqtardy kóremiz: adam jasynyń ortasha uzaqtyǵy 1991 jyly 67,6 bolsa, 2015 jyly – 72 jas; 1000 adamǵa shaqqandaǵy ólim-jitim 1991 jyly 8,2 bolsa, 2015 jyly – 7,48; jas balanyń ólimi 1000 adamǵa shaqqanda 1991 jyly 27,3 bolsa, 2015 jyly – 9,34, ıaǵnı úsh ese azaıǵan. 100 myń adamǵa shaqqandaǵy ana ólimi 1991 jyly 67,2 bolsa 2015 jyly 12,5. Iаǵnı, ana ólimi bes ese azaıǵan. El Prezıdentiniń bastamasymen qolǵa alynyp, salynyp jatqan júzdegen áleýmettik nysandar, sonyń ishinde joǵary bilikti medısınalyq kómek kórsete alatyn dárigerlik keshen­derdiń tıimdiligi kózge kórinip tur. Al balabaqsha jasyndaǵy bóbek­ter sany 1991 jyly 1 mıllıon 23 myń bolsa, 2015 jyly 758,8 myń bolypty. Sol sııaqty mektep oqý­shy­larynyń sany da tómen. 1991 jyly olar 3 mıllıon 147 myń bol­sa, 2015 jyly 2 mıllıon 799 myń eken. Alaıda, ósim resýrstaryna qara­ǵanda, bul kórsetkishterge jaqyn jyl­darda-aq jetip, asyp túsetin bola­myz. Qazirdiń ózinde, negizinen týý­dyń esebinen artatyn jyldyq tabı­ǵı ósim 1991 jylǵydan artyq. Naq­ty­raq aıtsaq, ol 1991 jyly 218 850 adam bolsa, 2015 jyly – 266 372 adam. Taǵy bir derek keltire ketetin bolsaq, Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń málimetterine qaraǵanda, 2016 jyldyń alǵashqy jarty jyldyǵynda qazaqstandyqtar sany 2015 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 255,1 myń adamǵa artqan. Bógde qater­ler men apattardan qudaı saq­tap, osyndaı qarqynmen óse bere­tin bolsaq, aldaǵy jyldardyń ókin­dirmesi anyq. Qazir qazaqstandyq qala halqy­nyń úlesi de 60 paıyzǵa jetip qaldy. Onyń ishinde búkil halyqtyń 65 paıyzynan asqan qazaqtardyń úlesi úlken. Barlyq elde memleket quraýshy halyqtyń qaladaǵy úlesi artyq bolýǵa tıisti eken. Demek, bul da Qazaqstannyń ómir kóshinen qalmaı, qaryshtap ósip, órkendep kele jatqandyǵynyń bir kórinisi desek, jarasar. Jaqsybaı  SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»