Sýısıd

О́zin-ózi óltirý – aýyr kúná Sońǵy jyldary elimizde jas jetkinshekterdiń ózderine qol jumsap, týystaryn da, búkil qoǵamdy da dúr silkindirýi beleń ala bastaǵandaı. Buqaralyq aqparat quraldary ár aptada osy jaıly keminde bir nemese birneshe habar berip qoıady. Mundaı jaısyzdyq respýblıkanyń barlyq oblystarynda kórinis berýde. Sondyqtan osyndaı dertpen el bolyp, jurt bolyp jumyla kúresýdiń ózektiligi artyp otyr. Iá, halqymyzdyń keleshegi sa­nalatyn jap-jas óren­deri­miz­diń osyndaı bir dertke shal­dyq­qany búgingi qoǵamnyń eń basty probl­e­masy desek, artyq aıt­qan­dyq emes. Tek Qazaqstanda ǵa­na emes, bú­kil dú­nıe júzinde ózin ózi mert etý oqı­ǵalary soń­ǵy jarty ǵa­syr­da kóp­tep oryn alyp otyrǵandyǵy ras. Statıstıka boıynsha, álemde jyl saıyn shamamen bir mıllıondaı adam óz-ózine qol jumsap, 20 mıllıondaı adam ózin ózi óltirýge áreket jasaıtyn kóri­ne­di. Tipti, ár 40 sekýnd saıyn bir kisi óz ja­nyn ózi qııýda degen derek te bar. Al Qazaqstan ókin­ish­ke qaraı, ózin ózi óltirýshilerdiń jalpy sany jaǵynan álemde úshinshi orynǵa, tipti qyz balalar jaǵynan birinshi orynǵa shyqqan. Bizdińshe, bul problemanyń she­shimin ıslam dininen izdegen ma­qul. О́ıtkeni Jaratýshy Iemiz óz quldarynyń jaǵdaıyn kez kel­gen pendeden áldeqaıda jaq­sy biledi. Adam balasyna neniń paıda, neniń zııan ekenin de Alla taǵa­la­dan artyq biler eshkim joq. Al óz ómirin ólimge qııýdyń sharıǵatymyzdaǵy úkimine kelsek, ıslam dininde jazyqsyz adamdy óltirý nemese ózin-ózi ólimge qııý – Allanyń ashýy men asa aýyr aza­byna sebep bolatyn aýyr kúná. Se­bebi ıslam dininiń, qasıetti Quran men hadıstiń kór­setýinshe, adam ba­lasynyń orny jaratylys ataý­ly­n­yń bárinen de joǵary ári ús­tem. Meıli ol áıel bolsyn, erkek bolsyn, kári bolsyn, jas bolsyn, árbir adam qadirli jáne qurmetti. Demek adam óz ómirin op-ońaı qııa sa­la­tyndaı suraýsyz, izdeýsiz, bostan bos jaratylys emes. Qa­sıet­ti Quran Kárimde: «Biz adam ba­la­syn ardaqtadyq...», «...olardy bas­qa ja­­ratqandary­myz­dan ál­de­qaıda ar­tyq jarat­tyq», – delingen anyq aıattar bar («Isra» súresi, 70-aıat). Son­dyq­tan árbir jannyń ómiri de óte qymbat. Onyń ómirine qol suǵýǵa, ar-namysyna tııýge, ómiri­ne zu­lym­dyq jasap, erkinen aıy­rý­ǵa dinimizde ruqsat joq. Tipti adam ómi­riniń qymbattyǵy sonsha – ja­zyqsyz bir adamdy óltirý búkil adam balasyn óltirýmen pa­rapar (Maıda/32). Bul – bir. Ekinshiden, adam jaraty­ly­sy­nyń ózge­den joǵarylyǵy onyń aqyl-oıy­­na, ar-ujdanyna, parasa­ty­na, ár nár­se­niń qadirin bilip, pa­ryqtaı alý qabiletine qatysty myń san ar­tyq­shylyqtarynan anyq baı­qa­la­dy. Adamzat bala­sy­nyń ishi-syr­­tyn osyndaı rýhanı jáne mate­rıal­dyq injý-marjandarmen be­zen­dire jarat­qan Alla taǵala olar­­dyń ómiri men ólimine de belgili bir sharttar men ólshemder belgilegen. Alla taǵala qasıetti Quran Kárim­de: «Alla taǵala sen­derdiń arala­ryń­nan qaısy­laryń­nyń izgi is is­teı­tindikterińdi synaý úshin ólim men tirshilikti jarat­qan. Ol – tym ús­tem, asa jaryl­qaýshy» degen aıat kel­tirilgen («Múlk» sú­re­­si, 1,2-aıat­tar). Bul aıatqa qara­saq, adamnyń búkil tirshiligi de, ómir­den ozýy da synaq. Adamnyń ózine qol jumsaýy osy synaqtan oma­qa­sa qulaýdyń aıqyn bir belgisi. Sondaı-aq kisiniń ózin ózi ól­tirýi – Allanyń keshirim, meıiriminen, raqymynan qol úzdiredi. Ar­daqty Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Mú­mın aram qanǵa byl­ǵan­ba­ıyn­sha (malynbaıynsha), dininde keńdik ishin­de» dep, óziniń nemese ózgeniń qa­nyn tókpegen adam aqyr bir Alla­nyń rahymyna bó­lenýi múmkin ekendigin bildirgen. Al ózin nemese ózgeni óltirýshi kisi osy keńdikten qur qalady. Bul aıtylǵandar adam­nyń aqyl-esi men ishki ujdanynyń ózi kisi ólimine qarsy ekendigin bildiretin derekter. Alla taǵala budan úlken eskertýdi qasıetti Quran Kárimniń tómendegi aıatynda kel­tirgen: «...ózderińdi óltirmeńder. Ra­­synda, Alla senderge erekshe me­ıirimdi» («Nısa» súresi, 29-aıat). Tápsirshi ǵalymdar Jaratý­shy Rabbymyzdyń «ózderińdi ól­tir­­meń­der» degen tyıymynda bir­neshe maǵyna bar ekendigin aı­tady. Eń áýelgi týra maǵynasy adam­­nyń ózine ózi qol jum­saýy­na, qazirgi zamannyń tilimen aıt­qanda «sýısıdke» tyıym salý. Sondaı-aq «óz­derińdi ózde­riń» degen sózdiń as­tarynda «bir adam ekinshi adamdy ól­tirmesin, óıt­ke­ni olar ekeýi de adam» degen mán jatyr. Allanyń sońǵy elshisi, sú­ıik­ti Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) bu­dan ózge birqatar hadısterinde ózin ózi óltirgen adamnyń aqy­ret­tegi azaby jaıly habar berilgen. Solardyń birinde bylaı delinedi: «Kimde-kim ózin-ózi qandaı da bir temirmen óltirse, Jahan­nam­da qo­ly­na temir alyp máńgi baqı ózin ózi túıreýmen bolady. Al kimde- kim ý iship ólse, Jáhan­nam otynda máńgi­lik ý ishý­men qa­la­dy. Al kim ózin taýdan tastap ól­­tirse, jahan­namda da ózin máńgi otqa laqtyryp turady». Bul hadıs ózin ózi ól­tirý­diń aqyry aýyr azappen aıaq­ta­latynyn bildirse, ekinshi ja­ǵy­nan HHI ǵasyrda paıda bola­tyn osy sum ólimniń birneshe negizgi túr­lerinen saqtan­dyrady. Birikken Ulttar Uıymynyń zert­teýlerine qarasaq, ózine qol jumsaý­shylardyń basym kópshi­li­gi tapansha nemese pyshaq qol­da­na­tyn kórinedi. Paıǵambary­myz (s.ǵ.s.) joǵarydaǵy hadısinde «ózin-ózi qandaı da bir temirmen óltirse» dep osy aqıqatty bildirgen. Sondaı-aq ý iship, dári-dár­mekti mólsherden tys kóp qolda­nyp nemese gaz jutyp, ózge de hı­mııalyq zattarmen ýlanyp, ózine qastandyq jasaıtyndar da kezdesedi. Hadıste «kimde-kim ý iship ólse» dep buǵan da ıshara jasal­ǵan. Al ózin ózi kóp qa­bat­ty úı­ler­den, basqa da bıiktikten tastap óz janyn qııa­tyn­­dardyń da kóp kezdesetinin eskersek, Alla elshi­si­niń bul hadısi so­naý VII ǵasyr­dyń ózinde osy qater­li dert­tiń negizgi túrlerin qamtı­tyn eskertý jasaǵanyn kóremiz. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadıs sháripterdiń taǵy birinde: «Kim óz janyn qandaı zatpen qısa, to­zaqta sol zatpen azap­ta­la­dy», delingen. Mi­ne, osy sekildi aıat-hadıster ja­zyq­syz qan tógý qyl­my­synyń aqy­ry óte aýyr ekendigin bildirýde. Demek, musyl­man adam qandaı qıyn­dyq­qa tap bolsa da, bul iske bar­maı­tyny sondyqtan. Osy oraıda, ma­ńyz­dy bir máseleni qozǵaı ketýdiń reti kelip tur. Soń­ǵy jyldary shetelderde sýısolog mamandar júrgiz­gen zertteý ju­mys­tary ózine ózi qol jumsaý áre­ket­teri kóbinese eshbir dinge sen­beıtin jandardyń (ateıst) ara­syn­da kezdesetinin dá­lel­dep otyr. Onyń sebebi dinsiz­der­diń óz keleshekterinen úmit kút­peıtini, ishteı ýaıymshyl bo­la­tyny jáne eshkimmen bastary birikpeı bytyrańqy ómir súre­tin­deri dep kórsetilýde. Olarda Alla­ǵa jáne Aqyret kúni­ne ıman keltirmeýleri jáne aıqyn bir maq­sattarynyń bolmaýy da kó­bi­ne kóp ózin-ózi óltirýge ákelip soq­­tyratyn kórinedi. Osy­men qa­tar zertteýshiler dinsizdik jaıyl­ǵan elderde sýı­sıdtiń de kóbirek baı­qa­l­atynyn anyqtaǵan. Ásirese, Shvesııa, Danııa sekildi memleketter aldyńǵy qatardan oryn al­ǵan. Mysaly, Da­nııa tur­ǵyn­dary­nyń 80 paıy­zy eshbir dinge senbeıtindikteri málim. Sýısıdologııa zertteýshileri Jýs Manýel Bertalotı men Aleksandra Fleıshman BUU má­li­metterine súıe­ne otyryp, ıslam memleketterinde ózine ózi qol jumsaý áreketteri nól pa­ıyz­ǵa jýyq (ıaǵnı joqtyń qasy), al ózge senimder men ateıs­terdiń ara­syn­da bul derttiń tym joǵary ekendigin naqty sıfrlarmen keltirgen (http://www.iasp.info/pdf/papers/Bertolote.pdf). Demek elimizde sýısıd epıde­mııa­­syn joıýdyń bir tetigi jas­tar­­ǵa ımandylyq tárbıe­sin kóbi­rek usy­nýmen tyǵyz baı­lanysty ekendigi aqıqat. О́ıtkeni ıslam dinin usta­ný­­shylardyń ara­synda ózin de, óz­geni de óltirý óte-móte az kezdesýi qa­sıetti Quran­da­ǵy tyıym­dary­nan desek, qate­les­peı­miz. My­­­saly, jo­ǵaryda keltirilgen myna bir aıatty basqa bir qy­ry­nan taldap kórelik: «...óz­derińdi óltirmeń­der. Rasynda, Alla senderge erekshe meıirimdi. Al kim osy aı­tyl­ǵandy dush­pan­dyq, zu­lym­dyqpen istese, ony ja­qyn­da ot­qa salamyz. Bul Allaǵa ońaı» («Nısa» súresi, 29, 30-aıattar). Osy aıat­tar­dyń bir qaraǵanda baı­qala bermeıtin birneshe astar­ly mánderi bar: 1. Alla Taǵala «ózderińdi ól­tir­­meńder» deý arqyly musyl­man qaýymyna qatań eskertý jasaǵan; 2. Odan soń «rasynda, Alla senderge erekshe meıirimdi» degen úmitsizdik pen keleshekke sen­beý­shi­­liktiń rýhanı emi aıty­la­dy. Mun­­da «ózderińdi óltir­meń­der» de­­gen ty­ıym men «rasynda, Alla senderge erekshe meıirimdi» degen súıinshiniń arasynda kisi óliminiń birqatar sebepterine ıshara jasal­ǵan. Baıyp­pen saralap qarasaq, adamnyń ózin ólti­rýine eń aldy­men úmitsizdik sebep bolady. Son­daı-aq Alla­nyń adamzatqa násip etken san myń­daǵan nyǵmetterine kóz juma qa­raý­shylyqtyń da áseri joq emes. Odan soń adamzat balasyn meıirimmen, mahabbatpen jaratýynda da mán bar. Endeshe, bul aıattan «Alla taǵa­la senderge osynsha mol nyǵmetti úıip-tógip berip, erekshe meıirim ta­nyt­qanda, qa­laısha sender óz­derińe qol jum­saısyńdar» degendeı maǵy­na­ny da ańǵarýǵa bolady. 3. Osynyń bárine mán bermeı, Allanyń tyıymyna qarsy kelip, ózin nemese ózgeni óltir­gen kisiniń aqyry jalyn atqan ja­hannam oty ekendigi de bul aıatta «kim osy aı­tyl­ǵandy dush­pan­dyq, zulymdyq­pen istese, ony ja­qynda otqa sala­myz. Bul Alla­­ǵa ońaı» dep keltirilgen. О́zin-ózi óltirýden jan-táni­men aýlaq bolý úshin musylman adam­darǵa osy aıat ta jetkilikti. Demek ózine-ózi qol jumsaý derti­niń bir­den-bir daýasy jáne onyń aldyn alýdyń eń senimdi joly ıslam dinin ustaný ekendigi anyq. Endi ózine qol jumsaý áreke­ti­niń birneshe negizgi sebepterin atap ótelik. Keıbir ǵalymdar ózine qol jumsaý balaǵa shekten tys qysym kórsetýshilikten, oryn­syz tyıym­dar­dy kóp jasaýdan, olardyń keı tilekterin oryndamaýdan, olar qy­zyqqan zatty satyp ápere almaýdan, qurdastarynyń qysym kór­setýinen, ózin eshkimge kereksiz jal­ǵyz sezinýden týǵan jaǵ­daı­lar­dan paıda bola­dy dep esep­teıdi. Alaıda onyń bas­ty sebebi Alla­ǵa, aqyret kúnine já­ne taǵ­dyr­ǵa ımannyń álsizdigin­de. Ási­re­se, ıslam dinindegi jaqsy­lyq ta, qıynshylyq ta Alladan ekendigine senimniń joqtyǵy osyn­daı kúnáli iske kóbirek sebep bolady. Endi osy rette erekshe atap ótkim kelip otyrǵan bir másele – búgingi tańda jurtymyzdy jal­pa­ǵy­nan jaılap alǵan jateldik saıtanı sektalardyń osy ózin-ózi ól­tirý problemasynyń bir sebebi bo­lyp jatqandyǵy. Saıtanı sekta­lar­dyń: «Jastaıyńnan my­na ómir­­den ketseń, Qudaı aldyna tap-taza beıkúná kúıde barasyń» degen sekildi úgitterimen bala­lar­dy ólimge ıterip otyrǵan­dyǵy jasy­ryn emes. Al shetelderde sek­talardyń áseri­men ózin-ózi ór­tep jiberý oqı­ǵa­lary kóp tirkelgen. Sondyqtan alys-ja­qyn keı elderde bul má­sele qa­tań qolǵa alyna basta­ǵa­nyn aıtýy­myz kerek. Mysaly, Reseı Federasııa­synda saıtanı sek­talar­dyń qoǵam ómirine destrýktıvtik áserleri tú­begeıli zerttelýde. RF IIM Qyl­mys­tyq aqparat orta­lyǵy basty­ǵynyń orynba­sa­ry, ishki ister pol­kovnıgi, zań ǵy­lym­dary­nyń kandıdaty Andreı Igorevıch Hvy­lıa­nyń «Dinı sekta­lar­dyń qater­li totalıtarlyq for­ma­lary» atty jı­naǵy osynyń bir dáleli. Bul eńbekte satanızm saıtanı sektalardyń búkil mem­le­ket­tiń ómi­rine destrýktıvti áseri men áleý­met­tik-qyl­mys­tyq qateri ba­sym ekendigi jáne ondaı aǵym­dardyń negizgi kózde­ge­ni memle­ket­tiń turaqty­ly­ǵy­na nuqsan kel­tirý ekendigi naqty materıaldarmen dá­lel­dengen. Jasóspirimder arasynda sýısıdke sebep bolyp otyrǵan taǵy bir sebep bar. Byltyrǵy jyldan beri ózin-ózi óltirýdiń «It rahat» («Sobachıı kaıf») dep atalatyn jabaıy túri jas jetkinshekter ara­synda keń taraı bastady. Bul «oıynnyń» tártibi boıynsha ty­nys alýdy jıiletip, sodan soń birden kúre ta­my­ryn barynsha qy­syp turatyn bolsa, bala 10 sekýndtan keıin ózge bir álemge saıahat jasaǵandaı kúı keshedi. Mine, osyny jas balalar «ıt rahat» dep atap júr. Alaıda bul oıyn­­nyń aqy­­ry nasyrǵa shaýyp jap-jas ómirin «ıt rahatpen» emes, ıt ólim­­men aıaqtap jatqany aqparat qu­ral­d­arynda aıtylyp ta, jazy­lyp ta júr. Osylaısha talaı ata-ana óz bala­­larynan aıyrylyp qalýda. Osy jerde búgingi qoǵamnyń eskerýi tıis taǵy bir másele sha­rı­ǵatymyzdyń «bir iske sebep bo­lý ony jasaýmen teń» degen qa­ǵı­dasy. Alla elshisiniń (s.ǵ.s.): «Bar­lyq­taryń qara­ma­ǵyńdaǵy­larǵa jaýa­p­­t­y­syńdar», degen hadısi de osyny ańǵartady. Endeshe, ózin ózi ól­ti­rýge sebepshi bolýdyń ózi kú­ná. Demek jas órenderdiń ómir­lerin óz qo­lymen qııýyna olar­dyń kún­de­likti ómirine mán bere almaǵan ata-anasy, mektepte qy­lyq­taryn du­rys ańdaı almaǵan muǵalimderi, mu­sylmandyq aqy­syn tolyq óteı almaǵan kór­shi­si, qoǵamdyq tár­tipti qam­tama­syz ete almaǵan tıisti organdar da ja­ýap­­ty. Olaı bolsa, búkil ata-ana­lar­ǵa, muǵalimderge, balalar­dyń qu­qyn qorǵaý organdaryna, kórshi-qo­lań, joldas ataýlynyń bárin Alla­dan jáne Aqyret kúninen qorqýǵa shaqyrar edim. Al endigi sózimiz óz ómirine qa­naǵattana almaı, bul dúnıe­den qol úzýdi barlyq proble­ma­nyń sheshimindeı kóretin ba­ýyr­la­ry­myzǵa arnalady. Aqıqatyna qaraıtyn bolsaq, adam ómiri onyń óz múlki emes, eshkim de ózin ózi jaratqan emes. Álsiz jaratylǵan adam óz denesindegi bir jasýshanyń ózin jara­typ alýǵa qaý­qarsyz. Keýdemizdegi jan da Alla­nyń bizge násip etken nyǵmeti ári amanaty. Olaı bolsa, adam ózin áý basta jaratpaǵan bolsa, onda óz erkimen ony qııýǵa da quqy joq. Ár­kim óz ómirin qadirleı bilýi kerek. О́mirde kezdesetin qıynshy­lyq­tar saldary­nan ómirden beze jó­nelý – mu­syl­man adamǵa tán emes. Iá, ózin óltirý qıyndyqtan qutylýdyń joly emes, kerisinshe ózin ózi tilmen jetkizip bolmas aýyr azaptarǵa laqtyrý degen sóz. Qarap otyrsaq, adamnyń ózin ózi óltirýi qıynshylyqqa sabyr ete almaýdan týyndaýda. Ýaqyt ótýi­men kez kelgen qıynshylyq umytylady. Bir máseleniń orny­na jańa máse­leler keledi. Buryn­ǵysy esten shy­ǵady. Bul dúnıe­niń zańy sondaı. Sondyqtan ót­peli qıynshy­lyq­tar úshin Alla­nyń adamǵa bergen ómir atty uly amanatyna qııanat jasaýǵa bola ma? О́zimizdi aýyr azapqa tastaýy­myz jón be? Sondaı-aq ózin-ózi óltirý tek qara basyn ǵana oılaıtyn naǵyz egoıstterdiń isi. О́ıtkeni olar óz basyna túsken qıynshylyqtan qu­tylý úshin jandaryn qııady. Al ar­tynda júrekteri ezilip, eńirep qal­ǵan ata-anasyn, týystaryn oı­la­maıdy. Jalpy qoǵam úshin de bul ońaı is emes. Sondyqtan Alla bul derttiń betin elimizden aýlaq etsin! Dinge senimi bar adam ómir­diń qıyndyqtaryn synaq dep biledi. Árbir qıyndyqtan keıin jeńil­diktiń keletinine senedi. Qudaı­dan úmitin esh úzbeıdi. Sabyr etedi. Eń qıyn sátterde de ózin óltirýge barmaıdy. Bul ómirde ár adam ár sát saıyn qıyn jaǵdaılarmen betpe-bet kelip jatady. Biraq olardyń esh­qaısysy tekke ketpeıdi. Iman­dy jannyń bul dúnıedegi tartqan azaptary men kórgen qaıǵy-muń­dary arǵy ómirde máńgilik baqyt­qa aıyrbastalatyny Paıǵam­bary­­myz­dyń hadısterinde bildirilgen. Endeshe, adam balasynyń bul ómir­­de belgili bir mólsherde qasi­ret tar­týy – zańdy qubylys. Oǵan ıman turǵysynan qaraýy­myz kerek. О́ıt­keni Alla taǵala jaı adam­ǵa ǵana emes, barsha paıǵambar­lar­ǵa da nebir adam tózgisiz synaqtar bergen. Qoryta kele aıtarymyz, qur­metti musylman baýyrlar! О́zine-ózi qol jumsaý isi, kóbinese, úmit­sizdikten, maqsatsyzdyqtan, keleshekke senimsizdikten, jan ty­nysh­­syz­dyǵynan týyndaıdy. Al ıman­dy jan, jú­regi baı adam qashanda bul dertten aýlaq bo­la­dy. Qınal­ǵan kisiniń j­anyn túsi­nýge tyry­saıyq, qulazyǵan kó­ńil­derge demeý bolaıyq, dostary­myzdy esh ýaqyt­ta jalǵyz qal­dyr­maıyq jáne eń bastysy, óz tóńiregimizge qasıetti ıslam dini­niń asyl qundy­lyq­taryn úıre­tý­di mindetimiz dep bileıik. Sondaı-aq ár qarańǵy túnnen keıin ja­ryq kún, ár qıyn­shy­lyq­tan keıin bir jeńildik bar. Alla taǵala as­panymyzdyń ashyq, jas­tary­my­z­dyń parasatty, elimizdiń ynty­maqty bolýyn jazsyn! Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary Dinı basqarmasy jáne Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, bas múftı. Almaty.