Astana ajarynyń aıshyqtary

Gazetimizdiń ótken sanynda habarlaǵanymyzdaı, eldigimizdiń aıbyny, erteńimiz­diń aıbary, táýelsizdigimizdiń tuǵyryna aınalǵan ajarly Astana taǵy da top jaryp, jarty álemdi alyp jatqan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy keńistigindegi qalalar ara­syn­daǵy eń úzdik qala marapatyna ıe boldy. Iá, tarıh úshin qas-qaǵym sát bolyp sana­latyn bir múshel merzim ishinde Qazaqstan halqynyń eren erligi men erik-jigeriniń nátıjesinde tórtkúl dúnıeniń ǵasyrlar boıy qalyptasqan tuǵyrly qalalarymen kórik talastyra alatyn jas ta jasampaz Astana qalasynyń irgetasy qalandy. Qazirdiń ózinde HHI ǵasyrdyń ǵajaıyby atanǵan elordamyzdyń bolashaǵy baıandy, kelbeti kemel bolatyndyǵyna kúmán joq. Oǵan Astanalar men iri qalalardyń halyqaralyq assambleıasynyń bastamasymen ótkizilgen «TMD jáne EýrAzEQ-tyń úzdik qalasy» atty III halyqaralyq qalalyq tájirıbeler baıqaý-konkýrsynda Dostastyq memleketteriniń 450 qalasynyń ishinen jaryp shyǵyp, jeńimpaz atanýy da tolyq dálel. Máskeý qalasynda ótken bul mártebeli baıqaý-konkýrsqa Dostastyq memleketteri­niń 450 qalasy qatysyp, onyń ishinde 81 iri de irgeli qalalar men astanalar márege shyq­qan aıtýly jarysta úzdik ataný elor­damyzdyń qol jetkizgen jasampaz jetistikterin kórsetse kerek. «TMD jáne EýrAzEQ-tyń úzdik qalasy» atty III halyqaralyq qa­lalyq tájirıbeler baıqaý-konkýrsy 2030 jyl­darǵa deıingi qalany damytýdyń tu­raq­ty strategııalyq josparyn belgileý jáne júzege asyrý, buqaralyq dene shynyqtyrý jáne sportty damytýǵa jan-jaqty jaǵdaı jasaý, kemtar adamdardyń turmysy úshin qo­laıly jaǵdaı týǵyzý jáne áleýmettik qol­daý júıesin uıymdastyrý, tutynýshylardyń quqyn qorǵaý jónindegi qoǵamdyq jáne mý­nısıpaldyq uıymdar qurý, qala aýmaǵyn­daǵy óndiristik nysandarǵa ekologııalyq baqylaý jasaý jáne qalany kóriktendirý men kógaldandyrý sııaqty nomınasııalar boıynsha ótkizilgen bolatyn. Astananyń 2030 jyldarǵa deıingi stra­tegııalyq damý jospary haqynda aıtatyn bolsaq, elorda qazyǵy qaǵylǵan alǵashqy kúnnen jańarý men jańǵyrý úrdisin bastap, búginde jańa tehnologııalar men órkenıetti óskeleń sáýlet óneriniń ozyq úlgilerin qam­tı­tyn elimizdegi jańa qurylys klasterin qa­lyptastyrdy. Astananyń damýy búkil respýblıka ekonomıkasynyń damýyna tyń serpin berdi. Aqıqatyn aıtsaq, Astana shyn mánindegi egemen elimizdiń ekonomıkalyq damý lokomotıvine aınaldy. Árige barmaı-aq Astana qalasynyń ótken jylǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishterin saralaı­tyn bolsaq, bir jyl ishinde qalanyń óner­ká­sip óndirisi 9 paıyzǵa artyp, 111,1 mıllıard teńgege jetti. Al 2011 jyldyń ótken 2 aıy ishinde bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 64,7 paıyzǵa ósip, 23,2 mıllıard teńgeni qurady. Negizgi ka­pı­talǵa tartylǵan ınvestısııa ótken jyly 391 mıllıard teńge bolyp, 2009 jylmen salys­tyrǵanda 23 mıllıard teńgege artty. 2011 jyldyń 2 aı ishinde ǵana Astana qalasyna 24,1 mıllıard teńge ınvestısııa tartyldy. О́tken jyly Astana qalasyn damytýdyń jańa keshendi baǵdarlamasy belgilenip, onda negizinen qalany kógaldandyrý, turǵyndar­dy sapaly aýyz sýmen, turaqty energııa qýa­tymen qamtamasyz etip, ınfraqurylymdyq kemshilikterdi boldyrmaý jónindegi ma­ńyz­dy áleýmettik máselelerdi sheshýge ba­sym­dyq berildi. Sonymen birge qalanyń shetki aımaqtaryndaǵy 20 kentti kóriktendirý jáne abattandyrý máselelerine aıryqsha mán berilýde. Aldaǵy 3 jyl ishinde elordanyń shet­ki aımaqtarynda 200 shaqyrymnan astam jańa jol qurylysyn salý jáne kúrdeli jóndeý, 33 shaqyrym sý taratý jelilerin, 24 shaqyrym káriz júıelerin salý jáne 110 shaqyrymnan astam elektr taratý jelilerin qurý kózdelinip otyr. 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy boı­yn­sha 5612 qala turǵyny qoljetimdi pá­ter­lermen qamtamasyz etildi. Onyń ishinde 2113 adam ótken jyly jańa páter kiltin aldy. 2011 jyly memlekettik turǵyn úı baǵdar­la­ma­sy odan ári jalǵastyrylatyn bolady. Eli­mizde qabyldanǵan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy boıynsha Astana qala­synda 2010 jyly 3600 oryndyq 3 jańa mektep ǵımaraty boı kóterdi. Bul baǵdarlama syrtynda ákimshilik ortalyqta 1200 oryn­dyq №66 mektep ǵımaraty jetkinshekter úshin esigin aıqara ashty. Al ústimizdegi jyly Astana qalasynda taǵy da 2 mektep, atap aıtqanda, N.Tilendıev dańǵylyndaǵy 1200 oryndyq, Kóktal-2 kentinde 800 oqý­shyǵa arnalǵan jańa mektep ǵımarattary bıylǵy jyldyń naýryz-mamyr aılarynda paıdalanýǵa berilmek. Sońǵy 3 jyl ishinde elordada óskeleń zaman talabyna laıyq­ta­lyn­ǵan 10 medısınalyq mekeme boı kóterdi. Sol jaǵalaýda qazirgi kezeńde Dostastyq memleketteriniń ishinde balamasy joq me­dısınalyq klaster ashyldy. Bıylǵy jyly «100 aýrýhana» baǵdarlamasy boıynsha taǵy da zamanaýı 3 medısına mekemesi salynady. Dene shynyqtyrý jáne buqaralyq sport­­ty damytý úshin qalamyzda keshendi baǵdarlamalar júzege asyrylyp, jan-jaq­ty jaǵdaı jasalýda. Tórtkúl dúnıeni tam­sandyr­ǵan «Azıada-2011» Qysqy Azııa oıyn­da­ryn ótkizýdiń ortalyǵyna aınalǵan Astanany bu­qaralyq dene tárbıesi men sport alańy dep aıtsa da bolǵandaı. Elordada qazir ondaǵan sport keshenderi jumys isteıdi. Sporttyń álem­dik talaptaryna saı jabdyqtalǵan «Alataý», «Qa­zaqstan», «Astana», «Kaspıı», «Eýrazııa» jáne basqa sport keshenderi astanalyqtardyń, onyń ishinde, jastardyń súıikti mekenine aı­nal­ǵan. Sonymen birge qalamyzda gımnastıkamen, dene tárbıesimen, kúrespen shuǵyldanatyn ma­man­dan­dyrylǵan sport zaldary jáne onda­ǵan ba­lalar men jasóspirimderdiń sport mektepteri bar. «Jastar» oqýshylar saraıynda sýǵa júzý ortalyǵy, kórkem gımnastıka, basketbol, tennıs jáne basqa da kóptegen sport túrleri boı­ynsha seksııalar jumys isteıdi. Osy sport keshenderinde ózderiniń kásibı sheberligin shyń­daǵan kóptegen jas sportshylarymyz búginde halyqaralyq jarys joldarynda baq synaýda. Sondaı-aq, qaladaǵy tolyp jatqan fıtnes-or­talyqtarda, trenajer zaldarynda, shańǵy-ro­lık trassalarynda, sport kombınattarynda myń­daǵan astanalyqtar dene shynyqtyrý tár­bıesimen aınalysyp, salamatty ómir saltyna den qoıýda. Taǵy erekshe aıta ketetin bir másele, Astana qalasynyń ákimdigi aýlalardy abat­tandyrý maqsatynda aýqymdy jumystardy atqaryp keledi. Qazir is júzinde qalamyzdyń barlyq aýlalary týrnıktermen, ústel tennısteri, fýtbol alańdary sııaqty balalarǵa arnalǵan sport qondyrǵylarymen jabdyqtalǵan. Azıada oıyndaryn ótkizý barysynda elordada qazirgi zamanda teńdesi joq sport keshenderi salyndy. «Muz aıdyny» atty konkımen júgirý stadıony, velotrek, «Astana-Arena» stadıondary búginde astanalyqtardyń ıgiligine aınaldy. Túıindeı aıtsaq, búginde Astana tur­ǵyn­darynyń qandaı da bolmasyn sport túrimen shuǵyldanýyna tolyq jaǵdaı jasalǵan. Joǵa­ryda aıtylǵan zamanaýı sport keshenderinde jattyǵý úshin mektep oqýshylary men stýdentterge jeńildikter jasalady. Ǵasyr ǵajaıyby atanǵan Astana qalasynda HHI ǵasyr talap­taryna tolyq jaýap beretin sport ınfraqu­rylymy jasalǵan. Elordada múgedekterdi tehnıkalyq qural­dar­men qamtamasyz etý jáne múgedekter arba­sy­nyń kólikterge, ákimshilik, medısınalyq, saýda, mádenıet jáne basqa mekemelerge kedergisiz kirýine jaǵdaı jasaý, olarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý jáne turmystaryna qajetti jaǵdaı jasaý sharalaryn uıymdastyrý máselesi de barynsha oılastyrylyp, únemi jetildirilip keledi. Búginde Astana qalasynda 13591 múgedek jandar, onyń ishinde 1537 múgedek balalar ómir súredi. Taǵdyr talaıymyna ushyraǵan bul adam­darǵa medısınalyq, áleýmettik jáne kásibı turǵyda kómek kórsetý máselesi boıynsha árbir múgedek adamǵa belgilengen arnaıy baǵdarlama jumys isteıdi. Osy baǵdarlamaǵa sáıkes mú­ge­dek jandar jergilikti bıýdjet esebinen múgedek arbalarymen, protezdik-ortopedııalyq qural­dar­men, tıflotehnıkalyq jáne sýrdoteh­nı­kalyq jabdyqtarmen, mindettik gıgıenalyq quraldarmen, sanatorıılik-shıpajaılyq emdeý júıelerimen qamtylǵan. Memlekettik áleýmettik tapsyrys berý sheń­berinde qalalyq «EraTV» telearnasy arqyly aqparattyq baǵdarlamalarǵa qazaq jáne orys tilderindegi sýrdoaýdarmalar berilip otyrady. Múgedek jandardy kólik quraldaryna, turǵyn úıler, qoǵamdyq jáne óndiristik ǵımarattarǵa kedergisiz kirý máselesi boıynsha keshendi sharalar jasalýda. Máselen, búginde qala kóshele­rin­de qatynaıtyn 78 avtobýs múgedekter arbalary kidirissiz kiretin qondyrǵylarmen jabdyq­tal­ǵan. Aldaǵy ýaqytta taǵy osyndaı 47 avtobýs satylyp alynady. 57 qala kósheleriniń qıy­ly­syna dybys berý belgisimen jabdyqtalǵan ar­naýly baǵdarshamdar ornatylǵan. Sonymen birge qala kóshelerinde múgedek jandarǵa arnalǵan ártúrli qosalqy kómek qondyrǵylaryn ornatý jospary júzege asyrylmaq. Jol qıylysyndaǵy trotýarlar boıynda múge­dekter arbalarynyń qozǵalýyna yńǵaıly bolatyn arnaıy bordıýrler jasalynǵan. Qury­lys nysandarynyń smetalyq-jobalaý qujat­taryn daıyndaǵan kezde ǵımarattardyń kirer esikteriniń aldyndaǵy baspaldaqtarǵa arnaıy pandýstar ornatý máselesine aıryqsha mán beriledi. Sońǵy 5 jyl ishinde qalamyzdaǵy 568 ǵımarattarǵa pandýstar ornatyldy. Sondaı-aq Táýelsizdik saraıy, qazaq jáne orys teatrlary, qazirgi zamannyń óner murajaıy, «Atameken» etno-memorıaldyq kesheni, Kongress-holl jáne basqa da mádenıet mekemeleri osyndaı arnaýly pandýstarmen jabdyqtalǵan. Taǵdyrdan tarlyq kórgen múgedek jandardy qoǵamdyq ómirden tys qaldyrmaý maqsatyn­daǵy qamqorlyq sharalary keńinen júrgiziledi. Sonymen birge, múgedekterdi jumyspen qamtý má­selesi de júıeli sheshim taýyp otyrady. Má­se­len, 2010 jyly Astana qalalyq eńbek jáne turǵyndardy áleýmettik qorǵaý basqarmasyna qalamyzda turatyn 367 múgedek jan áleýmettik kómek kórsetý týraly ótinish bildirdi. Jyl ishinde bul ótinishter tolyq oryndaldy. «Jol kar­tasy» sheńberinde múgedek adamdardy ju­myspen qamtý máselesine aıryqsha kóńil bólin­di. 78 múgedek jan jumyspen qamtylyp, 37 adam qaıtadan kásibı daıyndyqtan ótkizetin oqý oryndaryna jiberildi. 12 múgedek adam jalaqy tólenetin qoǵamdyq jumystarmen qamtyldy. Ústimizdegi jyly qaladaǵy 91 jumys berýshimen múgedekterge arnalǵan 446 jumys ornyn ashý jóninde arnaıy kelisim-shart jasaldy. 2010 jyly jalpy alǵanda 188 múgedek adam jumyspen qamtyldy. Tutynýshylardyń quqyn qorǵaý jónin­degi qoǵamdyq jáne mýnısıpaldyq qyzmet­ter­diń jumysyn uıymdastyrý maqsatyn­daǵy mindet te durys jolǵa qoıylǵan. Astana qalasynda kóp jyldardan beri «Ádilet» tutynýshylar quqyn qorǵaý qoǵamy jumys isteıdi. Qalanyń ardaqty azamattarynyń biri, qoǵam qaıratkeri Qabyken Zákarııanov basqaratyn bul qoǵam Dostastyq keńistigin­degi memleketterde qurylǵan osyndaı qoǵam­dardyń ishinde úzdik dep tanylyp, «Ádilet» qoǵamynyń jumys tájirıbesin TMD-ǵa keńinen taratý jóninde sheshim qabyldanǵan bolatyn. Qabyken Zákarııanovtyń aıtýy boı­yn­sha, «Ádilet» qoǵamdyq qory tutynýshylar­dyń quqyn qorǵaý maqsatynda elorda ákim­digimen birlese otyryp, keshendi jumystar júrgizip keledi. Osy qoǵamnyń basta­ma­sy­men qalanyń barlyq mektepterinde bas­taý­ysh synyp oqýshylaryn jáne az qamtamasyz etilgen otbasylarynyń balalaryn tegin ta­maqpen qamtamasyz etý sharasy júzege asy­ryldy. Qoǵamnyń tabandy is-qımylynyń nátıjesinde qaladaǵy qoǵamdyq kólikterde jolaýshylarǵa órkenıetti de mádenıetti qyzmet kórsetý isi jolǵa qoıyldy. Búginde Astana Qazaqstan qalalarynyń ishindegi zeı­netkerlerdi qaladaǵy qoǵamdyq kólikter­men tegin tasymaldaýdy qamtamasyz etken birden-bir qala bolyp sanalady. Qalada tu­tynýshylar quqyn qorǵaý, qoǵamdyq jáne mýnısıpaldyq qyzmetterdiń jumy­syn jan­dandyrý maqsatynda taıaý bola­shaq­qa arnal­ǵan jumys baǵdarlamasy belgilenip, júzege asyrylýda. Qaladaǵy óndiristik negizdegi nysan­dar­ǵa ekologııalyq baqylaý júrgizý táji­rı­besin júzege asyrý jáne kógaldandyrý men kórik­ten­dirý sharalaryn uıymdastyrý ju­mys­ta­ryna qala ákimdigi aıryqsha basym­dyq berip, qala kósheleriniń tazalyǵyn jaq­sartý maqsatyndaǵy júıeli jumystardy turaqty túrde júrgizip keledi. Qala mańaıy­nyń eko­logııalyq ahýalyn jaqsartý týraly áńgime qozǵaǵan kezde Astana qalasyn aınala qor­shaǵan «Jasyl beldeý» týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Aınalasy 10 jyl ýaqyt shama­synda qalamyzdy qorshaı myńdaǵan shaqy­rym­ǵa sozylǵan syńsyǵan orman qa­lyp­­tas­ty. Qazir «Jasyl beldeý» aıasyndaǵy orman kólemi 71 myń gektarǵa jetti. Sonymen birge, «Jasyl el» baǵdarlamasy sheńberinde qala jastary jyl saıyn myńdaǵan  gektar aımaq­qa aǵash otyrǵyzady. Qala aýmaǵynda 2010 jyly árbir turǵynǵa shaqqandaǵy kó­gal­­dan­dyrý aımaǵy 11,42 sharshy metrge jetti. Astana qalasynda turmys qaldyqtaryn qaıta óńdeý kesheniniń qurylysy salynyp jatyr. Jalpy quny 32 mıllıon eýro tu­ratyn bul keshen 2011 jyly paıdalanýǵa beriledi. Sonymen birge, 2009 jyldan beri Astana qalasynda qoldanystan shyqqan kólik dońǵalaǵy rezeńkelerin qaıta óńdeý zaýyty jumys istep keledi. Bul zaýyt jylyna 16 myń tonna eski rezeńkelerdi qaıta óńdep, qurylysqa qajetti ónimder shyǵarady. Qazaqstan halqynyń maqtanyshyna aınalǵan Astana qalasy jasampaz jetistikter ordasy bolyp sanalady. Qazir elimizdiń elordasynda álemdik deńgeıdegi ǵylym, tehnologııa jáne tehnıkalyq ozyq oı jetistikteri shoǵyrlanǵan. Elorda shyn mánindegi ozyq ıdeıalardy, jańa ǵylymı sheshimder men sáýlet óneriniń ozyq úlgilerin ómirge áke­letin jeruıyqqa aınaldy. Astana bar­lyq ýaqyttarda da Qazaqstannyń órkenıet bıigine ǵaryshtyq qadammen alǵa basqan jasampaz jolynyń kóshbasshysy bola bermek. Jylqybaı JAǴYPARULY.