El kemeldenýiniń eńseli baǵyty

Qazaqstannyń bilim salasy túbegeıli reformalyq sharalardy júzege asyrýǵa bet burdy Adamzat damýynyń qazirgi deńgeıi ıdeıany úlken baılyqqa, al bilim men aqparatty myqty qarýǵa aınal­dyr­ǵan­dyǵyn kórip otyrmyz. Halyqtyń jappaı qoldaýyna ıe bolyp, qoǵamdy alǵa súıreıtindeı ótimdi ıdeıasynyń bo­lýy­­nyń jáne sony júzege asyra bilýi­niń arqasynda qarapaıym jas jigit Bıll Geıts sanaýly jyldardyń ishinde álem­niń eń baı adamyna aınalyp shyǵa keldi. Qazirde bizdiń sanamyz­daǵy «qarý­lan­ǵan adam» degen túsinik­tiń ózi de jyldam ózgerip keledi. Osy­dan otyz-qyryq jyl buryn «qarý­lan­ǵan adam» degen sózdi estigende kózi­miz­ge shoshaı­typ myltyq asynǵan, ja­lań­datyp py­shaq ustaǵan adam elesteı qalatyn. Endi beıneni kóz aldymyzǵa elestetpes buryn bizdiń mıymyzda «nemen qarý­lanǵan eken» degen suraq aldymen kól­deneńdeıtin boldy. Osy qubylystyń ózi-aq qarý ataýlyǵa jańa baqtalastyń paıda bolǵandyǵyn bildiredi. Onyń aty – bilim men ǵylym. Al bilim dege­ni­mizdiń ózi ómir úshin qajetti tolyp jatqan aqparattardyń jıyntyǵynan quralatyndyǵy belgili. «Bilekti birdi jyqsa, bilimdi myńdy jyǵar», «bilimdiniń aldy – ja­ryq, bi­lim­sizdiń aldy – kóń sha­ryq» de­gen edi qazaq atamyz. Osy sózdiń shy­naıy iske asýynyń naǵyz zamany endi keldi ǵoı dep oılaımyz. О́ıtkeni qazirgi zamanǵy tehnologııalar olardy ıgere alǵan adam­dar­dyń qolyn bu­ryn­ǵyǵa qara­ǵan­da áldeqaıda uzarta tústi. Sóıtip bilim men ǵylym jáne olar týyndatqan tehnologııalar álemdik da­mýdyń jáne álemdik ekonomıkalyq q­a­tynastarǵa zardapsyz ınte­gra­sııa­laný­dyń negizgi lokomotıvterine aınaldy. Bizdiń elimizde halyqqa bilim berý isi «Qazaqstan-2030» uzaq merzimdi Stra­­tegııasyn júzege asyrýdaǵy ma­ńyz­­dy basymdyqtardyń biri bolyp taby­lady. Sondyqtan bul salada elimiz óz táýel­sizdigine ıe bolǵannan beri kúr­deli reformalyq sharalar úzdiksiz júr­gizilip keledi. Al ol refor­ma­lar­dyń jal­py maq­saty – elimizdiń bilim berý júıesin jańa əleýmettik-ekono­mı­kalyq or­taǵa beıimdeý bolyp otyr. Bul maqsatqa qol jetkizýdiń ońaı bolmaıtyndyǵy baıqalady. Sebebi, sáti tússe, baılyqty qalpaqpen soǵyp alýǵa bolar, al bilimdi qalpaqpen so­ǵyp ala almaısyz. Ol uzaq jyldardy, júıeli jumysty, tózimdilik pen taban­dylyqty qajet etýde. Elimizdiń bi­lim berý júıesin jetildirý əlemdegi bə­se­ke­ge qabiletti 50 eldiń qataryna enýdiń negizgi alǵysharttarynyń biri retinde mańyzdy ról atqaratyndyǵy belgili bola túsýde. Onyń ústine qazirgi halyqaralyq ozyq tə­ji­rıbeler erte ba­la­lyq shaq­tan eresek jas­qa deıin adamı ka­pı­talǵa, atap aıtqanda, bilim berýge bólinetin ın­vestı­sııa­nyń ekono­mı­ka men qo­ǵam­ǵa eleýli qaı­tary­my bola­ty­nyn, bilim be­rý men ekono­mıka­lyq ta­bys­tyń jəne ónim­diliktiń arasynda tyǵyz baıla­nys­­tyń bar ekenin də­lel­dep otyr. Son­dyq­tan memleket­tiń bilim berýge bóletin qarjy­sy­na bu­ryn­ǵy­daı  əleý­mettik qa­jet­ti­likterge jum­­saıtyn shy­ǵyndar dep qaraý ǵa­na emes, sonymen qatar ony uzaq merzimdik damýǵa salǵan eko­nomıkalyq ınvestısııalar dep tú­siný de barǵan saıyn beleń alýda. Sonymen qatar jalpy qoǵamnyń ıgiligine aınala alatyn qazirgi zaman­dyq bilim ekonomıkalyq tıimdiligimen qatar basqa da əleýmettik paıdalar kel­tire alady eken. Máselen, ol aza­mat­­tar­dyń basym bóliginiń qaty­sýy­men qu­ry­latyn, əleýmettik birligi men ın­teg­ra­sııa­sy joǵary, quqyq buzý­shy­lyq deń­geıi tómen qoǵamnyń qalyp­tasýy­na yq­pal etedi. Sebebi adamnyń jas­taıynan bilim alýy onyń əleý­met­tik, emo­sııa­lyq jəne basqa da ómirge qajetti daǵ­dy­la­ry men má­denıe­tin qa­lyp­tas­ty­rý­­da mańyzdy ról atqarady. Osy uǵym­dar­dyń bári qosyla ke­lip elimizdiń bilim berý isiniń barlyq sa­la­la­ryn odan əri damyt­ý­dyń senimdi də­le­l­derin týyn­data­dy. Bizdiń elimizde Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasynda bilim be­­­­rý­­­di damy­tý­dyń 2011-2020 jy­l­­­dar­­­­ǵa arnal­ǵan mem­­­­­lekettik baǵ­dar­la­masy qa­byl­­­­­dan­ǵan. Bul baǵ­­­darla­ma­nyń ne­gizgi erek­sheligi – bilim sa­la­s­yn­da­ǵy jańa­shyl­­dy­ǵy jáne sa­la­nyń taıaý on jyl­­daǵy bola­sha­ǵyn jú­ıeli túr­de jos­par­la­ǵan­dy­ǵy bolyp ta­by­lady. Baǵdar­la­ma álem­degi ozyq tá­ji­rı­be­­lerge súıe­ne jáne eli­mizdiń ishki erekshelikteri men múm­kindigi eskerile otyrylyp ja­sa­lyn­ǵan. Son­dyq­­tan  ony elimiz­diń damý maqsat­tary­men qatar zaman ta­la­byna jaýap bere alady dep aıta alamyz. Baǵdarlamany júzege asyrý jó­nin­de belgilengen barlyq is-sharalar qa­jet­ti qarjymen qamtamasyz etiletin bolady. Al osy memlekettik baǵdar­la­­ma­ny iske asyrýdyń 2011-2015 jyl­dar­ǵa ar­nal­ǵan is-sharalar jospary Úkimettiń ús­timizdegi  jylǵy 11 aq­pan­da­ǵy qaý­ly­symen bekitilgen bo­la­­tyn. Osy aptada bolyp ót­ken Úkimet otyrysynda bul má­sele taǵy bir py­syqtaldy. Ol týra­ly negizgi baıan­damany Bilim jáne ǵy­lym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov jasady. Sonymen Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­iniń aıtýynsha memlekettik baǵ­dar­lamany júzege asyrýdyń al­ǵash­qy 5 jyldyq kezeńi úshin qazirgi mól­she­ri­ne qo­symsha 461,1 mlrd. teńge bólý kóz­deldi. Osyǵan qosymsha aǵymdaǵy jyl úshin taǵy da 22,5 mlrd. teńge bólindi. Bul qarjy birinshi kezekte salynatyn mektepterdiń qurylysyna jáne muǵa­lim­derdiń jalaqysyn kóbeıtý  úshin jumsalatyn bolady. Baǵdarlamanyń birinshi kezeńin júzege asyrý úshin ázirlengen josparda jalpy sany 196 is-shara qaras­tyry­lypty. So­nyń 37-si 2011 jyly oryn­dalatyn bolsa, osy kúnge deıin 3-ýi jú­zege asyrylyp úlgiripti. Memlekettik baǵ­darlamada ba­la­lar­dy mektepke deıingi tárbıemen 100 paıyz qamtý kóz­delgen. Jal­py, mundaı aý­qym­dy mindettiń bizdiń elimizde bu­ǵan deıin eshýa­qyt­ta qo­ıylyp kór­me­gen­di­gin eske alatyn bol­saq, mu­nyń ózin de baǵdarlamanyń bir jańa­ly­ǵy retinde atap kórse­tý­ge bolady. Sol úshin  aı­maq­tar men eldi me­­kenderdiń jaı-kúıi zerttelip, júr­gi­ziletin qajetti qu­rylystardyń  naqty kestesi jasa­lyn­dy. Kesteni jasaý ba­rysynda halyq­tyń 2015 jylǵa já­ne 2020 jylǵa deıingi demogra­fııalyq ósim boljamy eskerilgendigin aıta ketpekpiz. Sonymen baǵ­darla­manyń osy bir bóligin júzege asyrý úshin ǵana aldaǵy 3 jyl­da  elimizde 90 ba­la­baqsha sa­ly­nýy qa­jet. Mu­nyń syr­tyn­da, 2015 jyl­ǵa de­ıin 615 sha­ǵyn or­ta­lyq pen 163 jeke menshik ba­labaqsha ashylady. Buryn jeke menshikte jáne kommý­nal­dyq menshikte bo­lyp kelgen  118 ǵımarattardy qaıta qaı­taryp alý esebinen taǵy da 154 ba­la­baqsha jumys isteıtin bolady. Baǵdarlamanyń ta­ǵy bir baǵyty elimizdegi orta bilim berý isin damytý. Onyń negizgi máselesi 12 jyl­dyq oqytýǵa kó­shý bo­lyp tabylady. Mine, osy úshin eli­mizde taıaýdaǵy jyl­dardyń ózinde bar­ly­ǵy 522 mektep saly­na­tyn bolady. Onyń 427-si jalpy bilim beretin mektepter de (respýb­lı­kalyq bıýdjetten 212, jergilikti bıýdjetten 215), 46-sy beıindik mektepter. Al 49-y apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýy­sym­dy mektepterdiń ornyna sa­lynady. Bul mektepterdiń qury­ly­syn júrgizý úshin respýblıkalyq bıýdjetten  al­ǵash­qy 3 jylǵa dep 167,4 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Qazirgi kúni qaı jerden, qandaı mek­tepterdiń salynatyndyǵy  naqty anyq­talyp qoıyldy. Mınıstrdiń aı­týyn­sha, bul mektepter salynǵan soń oqýshy ornyna degen suranys tolyq qana­ǵa­t­tan­dyrylyp, osy ýaqytqa deıin qo­ǵam­dy mazalap kele jatqan úsh aýy­symdy jáne apatty jaǵ­daı­daǵy mektepter pro­blemasy joıy­lady. Tek bıylǵy jyldyń ózinde 82 mektep salynady. Olardyń 30-y respýb­lıkalyq bıýdjettiń, 52-si jergilikti bıýd­­jetterdiń esebinen salynatyn bolady. Mınıstr óz sózinde 12 jyldyq oqy­týǵa kóshý kestesi muqııat tekserilgendigin atap kórsetti. Bilim berý men oqytý mazmunynyń ja­ńa standart­ta­ry jasalý ústin­de. Soǵan sáıkes oqý­lyq­tar sapasyna qoıylatyn talaptar bu­ryn­ǵyǵa qaraǵanda kúsheıtile tús­ken. Endi olar kóp kezeńnen turatyn saraptaýlar men synaqtan ótkiziletin bola­dy. Qazirdiń ózinde osy kezeń­derdiń biraz bólikteri iske asyryla bastaǵan. Memlekettik baǵdarlamada  muǵa­lim bedelin kóterýge erekshe kóńil bólin­gen. Baǵdarlamanyń bir bólimi osy má­selege arnalǵan. Bul maqsat úsh baǵyt boıynsha jú­ze­ge asyrylady. Sonyń birinshisi –  mu­ǵ­alimderdiń jalaqysyn arttyrý. Osy­ǵan sáıkes baǵdarlamada olardyń ortasha jalaqysyn 2015 jylǵa qaraı jeke sektordaǵy eńbekaqyǵa teńestirý jos­par­lanǵan. Ústimizdegi jyly barlyq bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy 30 paıyzǵa kóteriletindigi belgili. Bul mu­ǵalimderge de qatysty. Sonymen qa­tar olarǵa  qosymsha ústemeaqy be­­rý qolǵa alynady. Máselen, ústi­mizdegi jyl­dyń 1 qyrkúıeginen bastap joǵa­ry kate­go­rııa­lary bar muǵalimder men  teh­nı­ka­lyq jáne kásiptik bilim berý uıym­dary­nyń sheberleri biliktiligi úshin laýazymdyq jalaqysynyń 100 paıyzy kólemde qosymsha aqy alatyn bolady. Mundaı qosymsha aqyny basqa da muǵalimderge tóleý qarastyrylǵan. Osy maqsatqa bıylǵy jylǵa res­pýb­lıkalyq bıýdjetten 5 mlrd. teńge­den astam qarjy bólingendigin aıta ketý qajet. Memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkes endi memlekettik bilim berýdiń jı­naq­taý júıesi engiziledi. Bul júıe ár ot­ba­syna balalaryn oqytý úshin qa­ra­jat jı­naýǵa múmkindik beredi. Jı­na­ǵan so­ma­syna oraı memleketten syı­aqy bólinedi. Qazirgi kúni osy máseleni júzege asy­rýdyń tetikteri tal­qy­lanyp, naqty esepteýler jasalyný ústinde. Ekinshiden, baǵ­dar­la­ma boıynsha mu­ǵa­lim­der biliktiligin art­tyrýdyń ja­ńa júıesi jumys isteıtin bolady. Kóp uza­maı oǵan kóshý bas­talady. Máselen, respýblı­ka­lyq bıýdjette bıyl al­ǵash ret atalǵan maq­satqa qosymsha qarajat bólinip otyr eken. Muǵalimderdi qaıta daıarlaýda vaýcherlik-modýldik qarjylandyrý jú­­ıe­­si engiziledi. Mınıstr  osy júıe ja­qyn­da tájirı­be­lik synaqtan ótetin­di­gin má­limdedi. Úshinshiden, ustazdar qaýymy­nyń be­delin  kó­terý ba­ǵy­tynda ju­mys­tar júrgizi­le­tin bolady. Osyǵan baıla­nys­­ty Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginde ımıdjdik ju­mystar tujyrymdamasy ázir­lendi. Bul ju­mys­qa muǵalimder qaýy­my, bu­­qa­ra­lyq aq­parat qu­ral­da­ry, aza­mat­tyq qo­ǵam ke­­ńinen tar­tylady. Baǵdarlamadaǵy bas­ty  ja­ńa­lyq­tar­dyń biri – elektron­dy oqy­týdy to­ly­ǵy­men meńgerý. Bul maqsatqa 134,9 mlrd. teńge jos­par­la­nýda. Elektrondy oqytý­dy en­gizý boıyn­sha sa­laara­lyq baǵ­­dar­lama jo­basy ja­saldy. Bıyl 44 bilim berý uıymynda e-learning elek­­­trondy oqytýdyń qa­nat­qaqty jo­ba­sy ju­mys isteı bas­taı­dy. Bul jú­ıege baı­lanysty barlyq máse­le­ler tal­­qy­lan­dy. Baǵdarlamada teh­nı­ka­­lyq jáne kásiptik bilim be­rý máselesine de erekshe kóńil bó­lingen. Osylar bo­ıynsha kadrlar daıar­­laý­dyń jańa modeli engiziletin bolady. Jańa model jumys berýshilerdi belsendi tar­týǵa, úzdik álemdik táji­rı­beni qazaq­standyq bilim berý júıesine beıimdeýge negizdelgen. Bıylǵy Joldaýǵa sáıkes  bıznes-qaýymdastyqtar men jumys berýshilerdi qatystyra otyryp Ulttyq keńes qurylady. Jańa modeldi iske asyrý  úshin uıymdar  tańdaldy. Joǵary bilim berý salasyndaǵy negizgi mindet – daıarlaý sapasyn arttyrý. Mınıstrlik álemdik tájirıbe negizinde joǵary oqý oryndarynyń jańa klassıfıkasııasyn jáne olardyń ár deńgeıin anyqtaýǵa qajetti ólshem­derdi ázirledi. Osy boıynsha zertteý ýnıversıtetteri qoldanysqa engiziledi. Olardyń qyz­metin­de bilim berýmen qatar, ǵyly­mı zert­teý jumystaryna erekshe kóńil bóledi. Memleket basshysynyń tapsyrma­sy­na sáıkes joǵary oqý oryn­dary­nyń ınnovasııalyq qyzmeti kúsheı­tiledi. Mınıstr joǵary oqý oryndaryn irikteý ólshemderi  jasalý ústinde eken­digin aıtyp ótti. Memlekettik baǵdarlamany tıimdi iske asyrý úshin qazirgi ýaqytta Parlament qaraýyndaǵy «Bilim tý­ra­ly» zańǵa ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań joba­sy­na depýtattar 17 tolyqtyrý engizýdi usynypty. 60-tan astam normatıvtik quqyqtyq aktilerdi daıyndaý josparlanýda, onyń 22-si bıylǵy jyly ázirlenbek. Memlekettik baǵdarlamanyń oryn­­dalýy­na monıtorıng júrgi­zi­lip oty­ra­tyn bolady. Osy isti ilgeri jyl­jytý úshin «Aq­parat­tyq-taldaý or­ta­ly­ǵy» aksıonerlik qoǵa­my qu­ry­­lady. Bul ortalyq mem­lekettik baǵ­dar­­lamany iske asy­­rý mehanızmderin jetildirý jó­­ninde usy­ny­s­tar daıyn­daı­dy. Sonymen qatar, ár kezeńdegi ın­dı­ka­torlardyń álem­de­gi ozyq úl­gi­lerge saı kelýin qada­ǵa­lap oty­rady. Memlekettik baǵdarlamanyń ta­bysty oryn­da­lýy qoǵam men muǵa­lim­der qaýymynyń qoldaý kór­se­týi­ne baılanysty bola­tyn­dyǵy tú­s­i­nikti. Osyǵan oraı, mınıstr jospar­lan­ǵan sharalarǵa qosymsha retinde áleý­mettik tapsyrys tetikterin iske qosý arqyly azamattyq qoǵam ınstıtýt­ta­ryn keńinen tartýdy óte mańyzdy dep sanaıtyndyqtaryn aıtty. Ondaǵy maqsat – muǵalim bedelin kóterý men keri baılanys ornatýdyń negizgi joldaryn qamtamasyz etý. Úkimet otyrysynda atalǵan máse­le­ni qorytyndylaǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov «Nur Otan» ha­lyq­tyq-demokratııalyq partııasynyń jýyqta bolyp ótken sezinde berilgen tapsyrmalarǵa sáıkes halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýdyń erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Buǵan elimiz bilim berý, den­saý­lyq saqtaý, halyqty jumyspen qamtý baǵytynda jańadan qabyl­dan­ǵan salalyq baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly qol jetkizetin bolady. Halyqtyń ómir súrý sapasyn jaq­sar­tý degenimiz, bir sózben aıtqanda, onyń álemdik keńistiktegi básekelestik qabiletin arttyrý degen sóz. Bul el bolashaǵyn aıqyndaýshy basty fak­tor­lardyń biri bolyp tabylady. Úki­met otyrysynda júzege asyrylý ja­ıy talqylaýǵa túsken Qazaqstan Res­pýblıkasynda bilim berýdi damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy mine, osy iske qyzmet etedi. Osyǵan qosymsha aıtarymyz, qa­zir­de búkil álemde bolyp jatqan jaǵ­daılarǵa nazar aýdarsańyz, jahan­daný­men qabattasa kelip otyrǵan túrli saıası jáne ekonomıkalyq daǵ­darys­tar­dyń beleń alýymen qatar memle­ket­terdiń bir qoǵamdyq formasııanyń ishinde ómir súrip otyryp-aq ózindik damý formalaryn aıqyndaýda san ta­raýly joldarǵa tú­se bas­ta­ǵan­dy­ǵyn baıqaısyz. Se­bebi osydan bir­neshe ǵa­syr bu­ryn batysta paı­da bolǵan kapıtalıstik qa­ty­nas­tar­dyń klas­sı­ka­lyq damý dás­túri tú­­be­geı­li óz­geris­ter­ge tú­­­se bas­tady. Jeke adam­­nyń ma­te­­rıal­­dyq já­ne ın­tel­lek­týal­dyq tur­ǵydan shek­siz damı berýin jaq­taı­tyn ba­tys­tyq úlgige Ja­­po­nııa óziniń ujym­­dyq kapıtalızmin qar­sy qoıdy. So­nyń nátıjesinde ja­pon qoǵamy tez jetildi. Al kór­shi­miz Qy­taıdyń qa­rysh­ty damýyna bú­kil bir memleketti bir otbasy retinde qa­ras­tyryp, qoǵam­dyq múddeni joǵary qoıatyn jáne qoǵamdyq qatynastardyń tabıǵattyń ózindeı shynaıy bolýyn talap etetin Konfýsıı qaǵıdat­tary­nyń áseri mol sekildi. Sonymen qalaı alyp qaraǵanda da sońǵy jyldary óz elinde naryqtyq qatynastardy, ıaǵnı ekonomıkanyń erkin bolýyn qamtamasyz ete otyryp, kóptiń qamyn oılaı alǵan memleketter alǵa basyp keledi.  Sebebi álemde qaı eldiń halqy básekege qabiletti, ıaǵnı qaı eldiń halqy eńbekshil, qaı eldiń halqy bilimdi, qaı eldiń hal­qy­nyń densaýlyǵy myqty, qaı eldiń halqy birlikshil, mine, osyndaı elder alǵa túse bastady. Sondyqtan, shama­sy kelgen memleket­ter­diń barlyǵy óz elinde osy talap­tarǵa qol jetkizýge múmkindik beretin áleýmettik baǵyt­tar­dy berik us­taýǵa nıet tanytýda. Osy úderistiń jarqyn úlgisi bizdiń Qazaqstanda da aıqyn baıqalýda. Buǵan kóptegen salalarda júzege asyrylyp jatqan jumys­tarǵa qaraı otyryp, sonymen qatar sońǵy eki jyldyń birqatar oqıǵalaryn baıandaı otyryp talaı-talaı mysal­dardy keltirýge bolar edi. Biz búgin sonyń bir ǵana máselesi – osy aptada Úkimet otyry­syn­da qaral­ǵan Qazaq­stan­daǵy bilim berý sa­lasyn da­my­tý máselesi týraly ǵana áńgime qozǵadyq. Mine, osy bir istegi alǵa qoıyl­ǵan maqsattar men oǵan jetý joldaryna úńilý ar­qyly Qaza­q­stan­nyń qandaı memleket eken­digin jáne qan­daı baǵytty us­tap otyr­ǵan­dy­ǵyn anyq baı­qaýǵa bo­la­dy dep esepteımiz. Suńǵat ÁLIPBAI.