Baǵa qaıtse turaqtanady?

Naýryz aıynyń sońǵy onkúndigi halqymyzdyń uǵym-túsinigine saıǵanda «jýannyń jińishkerip, jińishkeniń úzi­letin» shaǵyna tap keledi. Osyndaı synı sátte kúndelikti tutynatyn azyq-túlik túrleri men aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasy óskeni, árıne, jaq­sy qubylys emes. Qazirgi kúni osyndaı jaǵdaıdyń oryn alyp otyrǵany  ras. Nendeı qubylystyń da belgili bir sebebi men saldary bolmaı qalmaıdy. Endeshe qystyń kóktemge ulasar kezinde birqatar azyq-túlik baǵalary ósýiniń astarynda ne gáp bar? Kúndelikti iship-jeıtin tamaǵymyz­dyń rasıonyna et aralaspasa kóńilimiz kónshimeıtin halyq emespiz be? Mine, dál búgingi kúni baǵasy ósken azyq-túlik ónimderiniń biri de osy et jáne et ónimderi. Munyń basty sebebin jergilikti jerde, respýblıkanyń shalǵaı aýdandarynda maldy yńǵaıly baǵamen satyp alatyn qurylymdardyń jetkiliksizdiginen izdegenimiz oryndy. Osy olqylyqty tutynýshylar men ónim óndirýshiler arasynda júrgen deldaldar men alypsatarlar óz paıdalaryna jaratyp ketip júr. Sóz joq, bul óz kezeginde baǵanyń negizsiz ósýine ákelip soqtyrady. Ekinshiden, aıtalyq, Batys Qazaq­stan oblysy Reseıdiń Orynbor, Saratov, Samara, Volgograd jáne Astrahan qala­lary­men irgeles qonystanǵan. Bú­ginde Reseıde et baǵasy Qazaq­stan­men salys­tyrǵanda áldeqaıda qymbat. My­saly, elimizdiń batysynda Qazaqstanǵa eń j­a­qyn Reseı qalasy – Samara Oraldan 250 shaqyrym. Munda bir kılo sıyr etiniń baǵasy ulttyq valıýta­myzǵa shaqqanda 1500 teńge turady eken. Iá, qaıtkende de respýblıkanyń shekaralyq óńirleri Re­seı­diń álgi kórshiles qalalaryndaǵy jo­ǵary-tómen balldy ózgeristerden syrt qa­la almaı­dy. Sóz joq irgeles eldegi jo­ǵary baǵanyń bizderge de áser etýi tabıǵı qubylys. Bul jáıt baǵanyń negizsiz ósýi­ne yqpal etetini de eki jaqty ba­rys-ke­lis, alys-beris kezinde aıqyn baıqalyp júr. Árıne, solaı eken dep is-áreketsiz  otyrýǵa taǵy da bolmaıdy. Osy oraıda Oral óńirinde azyq-túlik baǵalaryn tu­raqtandyrýdyń utymdy joldary bel­gilengenin atap aıtqan jón. Munyń bi­rinshisi, respýblıka óńirlerindegi kom­mýnaldyq rynoktardyń áleýeti men múm­kindikterin tıimdi paıdalaný tur­ǵy­­­synan týyndaıdy. Oral óńirinde de osyndaı qadamdar iske asyp keledi. Aıtalyq sońǵy jyldary munda «El yrysy» atty kommýnaldyq rynoktyń ekinshi tynysy ashylyp, ol qaıtadan jańǵyrtyldy.  Osyndaǵy mal soıý se­hy arqyly soıylǵan mal eti tikeleı saý­da sóresine jóneltiledi. Joǵaryda aıtylǵan álekedeı jalańdaǵan alyp­sa­tar­lar men deldaldardyń tutyný­shylar men ónim óndirýshilerdiń orta­syna túsýine, osy eki ortadan qyrýar paıda tabýyna osylaısha tosqaýyl qoıyla bastady. Et pen et ónimderi baǵasyn turaqtandyrýdyń basty bir joly da osy bolmaq. Áıtse de taýar óndirýshi belgilegen o bastaǵy baǵany ónimdi ótkizý, satý kezinde ustap qalý keı jaǵdaılarda múmkin bolmaı otyrǵanyn da ashyq aıtýǵa tıispiz. Aıtalyq, Terekti aýda­ny­nyń Poıma aýylynda ornalasqan kúnbaǵys maıyn shyǵaratyn zaýyt óz ónimderin Oral qalasynyń 600-den astam saýda oryn­da­ryna jáne qala bazar­laryna shyǵarady. Ázir ónim mundaǵy jabdyqtaýshylarǵa 240-255 teńgeden jetkizilip júr. «BatysKúnbaǵys» AQ dırektory Murat Jarkeevtiń aıtýyn­sha, dúken ıelerimen baǵany kótermeý jóninde kelisim-sharttar jasaý qolǵa alynǵan. Buǵan deıingi júrgizilgen monıtorıngtik zertteýler birqatar saýda oryndary soǵan qaramas­tan baǵany 30-35 paıyzǵa kó­terip jibergenin aıǵaq­taıdy. Munyń ózi osy arqyly deldal dúkender qyp-qyzyl paıda taýyp otyr degen sóz. Shyntýaıtyna kelgende jergilikti kúnbaǵys maıynyń baǵasy ózge elderden ákelingen osy tektes ónim­der­men salystyrǵanda birshama tómen. Al joǵaryda aıtylǵan jáıtter onyń qoldan kóterilgenin kórsetedi.  Biz bul arada olardyń azyq-túlik baǵalaryn turaqtandyrý isindegi qolǵa alyp otyr­ǵan isterin joqqa shyǵarý nıetinen aý­laq­pyz. Kerisinshe, jergilikti atqarýshy organ basshylary qalypty baǵany ustap turýdyń jan-jaqty joldaryn izdestirý ústinde. Sonyń biri jármeń­ke­ler ótkizip, onyń turaqty sıpat alýyn qadaǵalaý, osyndaı tásilmen aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderiniń tómen baǵamen satylymyn uıymdastyrý bolyp otyr. – Jármeńkege jeńil túsinikpen qa­raýǵa bolmaıdy. Ol – erikkenniń isi emes. Túpteı kelgende jármeńke baǵa­ny turaq­tandyrýdyń taptyrmas bir joly. Tur­ǵyn­dardy sapaly ári qol­je­timdi azyq-túlik ónimderimen qamtýdy murat tuta­tyn mundaı sharanyń bási qashanda bıik. Jármeńkeler ótkizý ar­qyly biz sıyr etiniń kılosyn 750, jyl­qy etin 800 teń­geden tutyný­shy­lar­ǵa usynýǵa qol jet­kize aldyq. Osyn­­daı jolmen kommý­nal­dyq ry­nokta balyq, qus eti, kókónis ju­myrtqa satylýda. Munda belgilengen baǵa ortalyq kóter­me satyp alý ry­nogymen salys­tyr­ǵanda 40-50 teńgege tómen, – dedi gazet tilshisine joǵaryda atal­ǵan «El yrysy» bazarynyń dırek­tory Jánibek Qajyǵalıev. Iá, baǵa ósip barady dep attandaý qıyn sharýa  emes. Áıtse de sonyń as­taryna tereń taldaýlar júrgizip, baǵa­ny turaqtandyrý úshin naqty is-shara­lar belgileı bilgen óńir basshy­lary­nyń mereıi qashanda ústem. Oral óńi­rin­degi búgingi belgilengen baǵdar­lamalar, mine, osy arnaǵa baǵyttalǵan. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy.