«О́mir – múmkindikter kezeńi!»

Sýretshi Januzaq Músápirdiń kórmesinen keıin osyndaı oıǵa kelýge bolady Onyń kórgenin seniń de kórgeniń daýsyz. Sol taý, sol dala. Tipti, Uly Qytaı qorǵany kóztanys. Birazyn bala kezińde, talaıyn es bilip saparǵa shyqqan shaǵyńda kórgensiń. Bala kezińnen biletiniń: besik, keli men kelsap, qol dıirmen, ájelerdiń kımeshegi. Kıiz úıdi ish jaǵynan qymtaǵan shymshı. Qurt jaıatyn óre. Bári tanys. Astananyń abyn-kúbiń tirliginen bir sátke aýlaqtap, keıbiri kóńilge qonymdy, keıbiri qısynsyz salynǵan záýlimderdiń arasynan qashyp shyǵyp, osy bir tanys, janǵa jaqyn álemge qaıta kirgenbiz. Sýretshi Januzaq Músápirdiń kórmesi, sol kórmedegi kartınalary arqyly. Biz aralaǵan ekinshi kórmesi eken. Elordada ótken. Buryndary aıttyq pa, jazdyq pa, áıteýir jaqsy sýretshi bolý úshin qumnyń ishinde týý nemese ósý, eń bolmasa ony jıi kórip turý kerek. Jarkenttiń qumy Ábilhan Qasteevke nebir órnekti kórsetse kerek. Qyzylqumnyń saǵymy men sheksizdigi Toqbolat Toǵysbaev, Erbolat Tólepbaev bastaǵan bir top sýretshige tán. Marqum Sáken Ǵumarovtyń árbir sýretiniń astarynda arnaıy salynbasa da Narynnyń qumy aıshyqtalyp jatatyn. Qapshaǵaıdyń mańyndaǵy shaǵyldan Alpysbaı Qazyǵul shyqqandaı. Qumdy ólkeden kókeıge kóp sýretti túıgenniń biri – bizdiń keıipkerimiz Januzaq Kerimbekuly. Onyń týǵan óńiri – Balqash kóliniń Alataý jaq beti. Jaǵyrapııa boıynsha Jetisýǵa jatqanmen aýylynan ári qaraı qumdy alqap bastalady. Ataqty Aqkól kóterilisi bolǵan jer. Otyzynshy jyldar basynda kámpeskeniń dúrbeleńi men ashtyq qaýpinen ashynǵan halyq aýdan ortalyǵy Aqkóldegi keńseni basyp alyp, «osymen Keńes ókimetin qulattyq» degen. Arada apta ótpeı Boraldaıdan jetken jazalaýshy otrıad halyqty qanǵa boıaǵan. Kóptiń kóńilinen kóterilisti óshirý úshin aýdannyń aty men ortalyǵyn ózgertedi. Qyzý oqıǵalardyń ortasynda turǵan Aqkól endi qıyrdaǵy aýyl bolyp qaldy. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń basynda qazaq dalasynyń batysy men shyǵysynda, soltústigi men ońtústiginde el zerdesine osyndaı qııanat jasaldy. Januzaqtyń jeri men bizdiń aımaqtyń tarıhyndaǵy uqsastyqty qarańyz: kindik qanymyz tamǵan aýdan otyzynshy jyldarǵa deıin Qyzyltas atalǵan. Ataqty Qyzyltas kóterilisinen keıin aty Aqsýat dep ózgertilgen. Ortalyǵymen birge. Sozaq kóterilisinen keıin aýdan ortalyǵy osy attas qaladan buryn belgisiz Sholaqqorǵanǵa aýystyryldy. Qazirgi saıası-ákimshilik kartadan Torǵaı-Qostanaı aýmaǵyndaǵy Betpaqqara atalatyn aýdandy da tappaısyz. Saıasattyń sanany ózgertýiniń mysaly jeterlik. Biraq, ózgertý jyldamdyǵy jaǵynan qumdaq daladaǵy jelge eshteńe jetpeıdi. Dalanyń tynbas jeli tóńirekti erteden keshke deıin san ret ózgeshe órnektep qoıady. Kúnde solaı. Mundaı ólkede sýretshi bolyp týsań armanyń joq. Bir tusta aýyzdan shyqqan osy oıymyzdy Januzaq Músápir men Ádilǵalı Baıandınniń «Sýretshi baqyty – erkindik» atty kórmesin qyzyqtaý ústinde taǵy qaıtalaýǵa týra kelgen. Kórmeni birlesip uıymdastyrǵan soń eki sýretshi ortaqtasa salǵan kartınanyń bolýy – zańdylyq. «Yqylas qobyzshy» polotnosynda uly kúıshi oıly qalypta beınelengen. Kıeli aspabyn yńǵaılap ustapty. Beride Ysqaq Bilálge deıin jetken «kúı» atalatyn uly ónerdiń ata janyn barynsha kernegen sátin qapysyz ańǵarasyz. Ári qalaı qazaq dalasynyń tabıǵatyn tamashalaý bastaldy. Mynaý – muzbalaq Muqaǵalıǵa shabyt bergen Han táńiri shyńy. Sonaý stýdent shaǵymyzda bir maýsym boıy súısine qaraǵanymyz eske túsken. Qazaq dalasynyń ár shetindegi Han táńiri, Muztaý, Taztaý sııaqty shyńdar adamdy tazalyqqa shaqyrady. Sony kenep betine túsirý arqyly Januzaq Kerimbekuly kópti tazalyqqa úndep tur. Qarly shyńdary aspandap turatyn qazaq dalasynda sýsyǵan qum da kóp. Onyń ishinde erekshesi – «Aıǵaıqum». Týrısterdiń talaıy tamsanǵan jer. Bizdiń Saparbaı Parmanqul áriptesimiz etekteı maqala jazǵany este. Ar jaǵynda Oralhan Bókeı eske tússin. «Án salady shaǵyldar». Endi sýretshi dosymyz keń ańǵardan jel eskende ózgeshe syńsıtyn ólkege qaıtara alyp kelgendeı. Iá, kórmeni saralaý – týǵan dalany aralaý sııaqty. Ileniń Balqash kóline quıar saǵasy da qylqalamǵa iligipti. Qara jer men kók sýdyń shekteser, shendeser tusynyń shıelenisi eresen. Ásirese, ústinen ushaqpen ushyp bara jatqanda qapysyz ańǵarasyń. Sýretshi qarjasýdy aspanǵa kóterilmeı-aq, jermen birdeı deńgeıde turyp ta jetkizipti. О́ner adamyndaǵy kóńildiń bıiktigi osy shyǵar. Abaı men Muhtardyń kindik qany tamǵan «Shyńǵystaý» kartınasynan keńdikti sezinesiń. Kódeniń túbi, seleýdiń selkeýi, tastyń kóleńkesi sonaý sheksiz keńistikte ulasyp jatyr. О́zimiz zııarat etken Oǵylandy taýyndaǵy kıeli oryn da sýretshini aıryqsha tebirentse kerek. «Beket Ata basyndaǵy kesh» atty kartınany qarap turyp, áýlıeniń jer asty úńgirindegi eresen ásermen qatar, ashy topyraqty aımaqtaǵy tushy bulaq, adamdarmen qatar sol bulaqtan sýsyndaǵan taýeshkiler oıymyzǵa oraldy. Sosyn álbette «Munaıly ólke». Talaı maqalamyzǵa arqaý bolyp edi. Sýretshiniń qylqalamy da qalt jibermepti. Tabıǵatty armansyz aralatqan Januzaqtyń kórmesiniń kelesi bólimi adamdar arasyna ákeledi. Tanys tirshilikke kirgizedi. Kórinisteri aýyl arasynan alynǵan. Arǵy planda ara-tura túıe kezdesetindikten qumdy aımaqtyń aýyly ekeni ańǵarylady. Bul kartınalardyń tárbıelik máni zor. Ultyńdy umytpaý úshin. Umytpaý ne, ulyqtaý úshin. «Meıirim» atty kartına álbette, ananyń nárestege degen ǵajaıyp sezimin kórsetedi. Sýrettegi besik kózge erekshe ystyq. Ulttyń qorǵany sııaqty. Aıtty-aıtpady, 2017 jyldyń qańtar aıynyń alǵashqy onkúndiginde Shymkentte gaz jarylysynan turǵyn úı qulaǵanda bir jastaǵy sábı besikke bólengendikten esh jaraqatsyz, aman qalypty. Januzaqtyń besigi erekshe oıýsyz. Aǵashtan jonylyp, qaıyspen bekitilgen. Qandaı da bolmasyn sýrettiń qundylyǵy – detalinde. Aq kımeshektegi ana kelesi sýrette taǵy aldydan shyǵady. Kıiz úıdiń ishinde dıirmen tartyp otyr. Jańaǵy besiktegi bala tórt-bes jasqa kelip qalypty. Ananyń aq kımeshegi burynǵydan bıikteı túsipti. Sol kirshiksiz qalpy. Qol dıirmenniń janynda dánge toly qap tur. Atamyz qazaqtyń «qaptyń aýzy – joǵary» degen maqaly eske túsken. Ejelgi aýyldyń jáne bir sıpaty keli men kelsap shyǵar. Jarylyp ketken tusy syrtynan qańyltyrmen jamalǵan úlken aǵash keli bizdiń úıde de bolǵan. Sheshemiz bıdaı qýyryp bererde jarysyp túıip jatatynbyz. «Keli túıgen qyz» – Januzaqtyń kelesi kartınasynyń arqaýy. Analar taqyrybyn portret túıindepti. «Sholpan apa». Aq jaýlyqtyń shetine zerli keste tógilgen. Qara óleńge ózek bolatyn qulaqtaǵy aı syrǵa anaý. Kamzoldyń jasyl túsi, ulttyq sıpattaǵy kóılektiń jaǵasy... bári jarasymdy. Bul Sholpanǵa býtıkte turǵan bir sánqoıdyń kóılegin kıgizse, kerisinshe úılespeı qalar edi deısiń. Kıim, syrǵa – syrtqy belgiler ǵana. Portrettiń kúshi – ananyń bet-beınesinde. Tunyq, oıly, ómirdiń syryn túıgen janarynda. Mańdaıǵa, erinniń mańaıyna túsken ájimderde. Qazaq analarynyń jıyntyq turpaty osy – «Sholpan apa». Er adamdardyń jıyndyq túri «Balýan Sholaq» kartınasynda tur. Qazaq áıelderiniń beınesin jınaqtaı salynǵan «Sholpan apaǵa» qaraǵanda ómirde bolǵan tulǵany salý qıyn. Kópshilik belgili balýannyń tulǵasyn tanýy tıis. Bul kartınany salýdyń ózindik tarıhy bar. Sýretshilikpen qatar jýrnalıstıkada júrgen Januzaq Músápir «Qazaqstan» telearnasynyń Jańalyqtar men saraptama dıreksııasyn basqaryp turǵanda qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge Balýan Sholaq týraly derekti fılm jasaýdy tapsyrady. Sonda ǵana balýannyń ne fotosy, ne kartınasy taptyrmaı, qatty nazalanypty. Olqylyqty toltyrý úshin Balýan Sholaqty qylqalammen beıneleýge kirisedi. Balýannyń nemeresin tabady. Soǵan qarap qas pen qabaqty keltirgen. Shoqsha saqal, qoıý murtty kitaptaǵy estelikterge qarap qosqan. Balýannyń kúshin syrt kelbetinen emes, túıilgen kózinen bilgizedi. Bileý-bileý deneni qundyz jaǵaly ishik jasyryp qalatyndyqtan, bul durys sheshim shyǵar. Kórmeniń tórinde «Avtoportret» tur. Bizdiń túsinigimizde, ózin sýretshi sanaıtyndar úshin eki synaq bar. Bireýi – natıýrmort. Qutydaǵy gúl, ydystaǵy jemis. Nemese sharap pen kóze. Taqyryp aıasy tym shekteýli. Tek gúl men jemistiń túri kóptiginen árkimge sheberligin tanytýǵa múmkindik tabylady. Januzaqtyń kórmesinde birneshe natıýrmort baryn biz de jaza keteıik. Birinshi synaqtan áldeqashan ótkeniniń aıǵaǵy retinde. Ekinshi synaq – avtoportret. О́nertanýshylardyń aıtýynsha, sýretshiniń óz sýretin salýy sonaý Mysyr mádenıetinen beri kele jatyr. Eýropadaǵy Qaıta órleý dáýirinen bastap, avtoportret janry jandandy. О́zin-ózi salý arqyly dańqyn shyǵarǵandar bar. Albreht Dıýrerdiń, Antonıs van Deıktiń, Gýstav Kýrbeniń bul janrdaǵy jumystardy talaı ret tańdaı qaqtyrǵan. О́ner ǵana emes, ǵylymnyń shyńyna shyqqan Leonardo da Vınchı de talapty aınalyp ótpegen. Sóz reti kelgende aıta ketelik, osy naǵyz Uly tulǵa týraly qyryq jyldaı derek jınappyz. Basynda qaıshymen qıyp alyp, keıin kóshirmesin jasatyp, beride kompıýterdiń jadysyna saqtaǵan materıaldarymyz jetkilikti. Álde júrek daýalamaıdy, álde uzaq tolǵaýǵa ýaqyt tappaımyz, áıteýir álemdik ónerde Leonardo da Vınchı, qazaq ádebıetinde Muhtar Maǵaýın týraly qyryq ret tolǵansaq ta, qalamdy kósilte almaı júrgen jaıymyz bar. Sonymen, Uly sýretshi bir ret óziniń kelbetin salypty. Onysyn ónertanýshylar «Týrındegi avtoportreti» dep ataıdy. Týyndydan ári danyshpan, ári izgi bolǵany ańǵarylady. Taǵy bir ataqty sýretshi Rembrandtyń Vashıngtondaǵy Ulttyq óner galareıasynda saqtalǵan «Avtoportreti» aldynda tusalyp turǵanbyz. Beret kıgen basynan býdaqtaǵan buıra shashy kórinip turǵan. Leonardo da Vınchı ózin salǵanda ashyq boıaýdy tańdasa, myna myqty qoıý, kúńgirt boıaýlarmen keskindelipti. Sheberlik saıysy ma, joq minezdiń belgisi me, ony ónertanýshylar anyqtamasa, bizdiń dárgeıimizdegi másele emes eken. Avtoportrettiń kókesi Vınsent Van Gogta ǵoı. Qulaǵyn dákemen oraǵan sýreti. Qazaqta «óz qolyńdy óziń kesermisiń» degen sóz bar. Amalsyzdyq kezinde aıtylady. Suńǵyla sýretshi talas ústindegi sharasyzdyqtan óz qulaǵyn kesip tynǵan. Sosyn bul týraly sýretti salyp tynshyǵan. Shamasy, 30-ǵa jýyq avtoportretiniń ishindegi aıtýlysy bolyp, óner tarıhyn enipti. Qazirgi zamanda da avtoproret kóp. Ýorholdyń ózin-ózi salǵany nege turady. Ol qyzyl jaryqty qoldanǵan. Kartınada sýretshi jalyn ispetti alaýlap tur. Sahnada, saýyq oryndarynda tańdaı qaqtyrýǵa qolaıly jaryqtyń múmkindigin Ýorhol qapysyz qoldanypty. Munyń barlyǵyn táptishtep ketýimizdiń sebebi bar. Januzaq Músápir óner tarıhynda kezdespegen, kezdesse de biz kórmegen «Avtoportret» salypty. Qulaǵyn kespegen, sýretshi ataýlynyń bas kıim úlgisine aınalǵan beret kımegen. Tek bir sýrette ózin tórt jaǵynan beınelegen. Aldynan, artynan, sosyn eki qyrynan. Betiniń bir jartysyna qarasań, qarsy kele jatqandaı. Ekinshi jartysyndaǵy jelkesi bolsa, árige ketip bara jatqanyn ańǵartady. Birinde aldy sál ashylǵan kostıýminen galstýgi kórinip tursa, ekinshisinde arqasyn berip tur. Osynyń moıyn tusynan eki ıeginen shashyna deıin eki qyrynan kórinedi. О́tkende bir jerden oqyp qalǵanbyz, adamnyń oń jaq beti men sol jaq beti sımmetrııalyq birdeı bolmaıdy eken. Oǵan mysal retinde adamnyń sol jaq betin eki ret jasap, bir-birine kiriktirip, tutas keskin jasaıdy. Sosyn oń jaǵyn da eki ret shyǵaryp, bir-birine qosady. Myna ǵajapty qarańyz, oń jaq betterdi qosý arqyly jasalǵan sýret sol jaq betterdi qosyp jasaǵan sýretten ózgeshe bolyp shyǵady. Bul týraly oqydy ma, álde aınadan qarady ma, Januzaqtyń oń jaq pen sol jaǵy qyrlary ózgesherek salynypty. Sýretshi óziniń avtoportretin «HHI ǵasyr adamy» dep ataıdy. Qazaq «tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen. Sýretshi óz kartınasy arqyly myna qoǵamnyń túgeldigin emes, qaıta qoǵamdaǵy bir adam bolmysynyń ózi tórtke bólinip ketkenin ańǵartsa kerek. Qalaı desek te, qylqalam ónerine ózgeshe órnek keldi. Jeldiń ózi qumnyń betine bederleı almas órnek bul. Qaınar OLJAI Astana