Nurbıbi NAÝRYZBAEVA:“Baǵdarlama qazaqstandyqtar múddesin kózdeıdi”

Úkimet 2011-2014 jyldarǵa arnal­ǵan jańa memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasyn bekitti. Baǵdarlamada turǵyn úı qurylys jınaq júıesiniń erekshelikterin aıqyndaıtyn mehanızmder sheshýshi ról atqarady. Jańa baǵdarlama mynadaı úsh artyq­shy­ly­ǵymen sıpattalady: barlyq tilek bil­dirgen adamdardyń baǵdarlamaǵa qa­tysý múmkindikteriniń joǵaryly­ǵy; baspananyń sharshy metri úshin belgilengen baǵanyń rynoktaǵydan áldeqaı­da tómendigi, qarajattyń maqsatty paıdalanylýyna memleket kepildigi já­ne qarjy daǵdarysy kúsheıgen shaq­ta úleskerlerdiń basyna túsken jáıt­terge uqsas jaǵdaılardy múlde boldyr­maý. Jańa memlekettik baǵdarlama tý­raly to­lyǵyraq onyń avtorlarynyń biri – “Qazaqstannyń turǵyn úı qury­lys jın­aq banki” AQ basqarma tór­aıymy Nurbıbi NAÝRYZBAEVA áńgimelep beredi. – Nurbıbi Serikqajyqyzy, baǵdar­la­ma­nyń azamattarǵa qatysty bóli­ginde eki negizgi baǵyt belgilenip otyr. О́ti­nimderdi jınaqtaý bastalǵanǵa deıin ózderine qaı baǵyttyń qolaıly ekendigin anyqtaý úshin halyqtyń basym bóli­giniń olardyń aıyrmashy­lyǵyn bil­gisi keletini anyq. – Shynynda da, jalpy alǵanda, baǵ­darlama tórt baǵyttan turady, solardyń ekeýi boıynsha Turǵyn úı qurylys jınaq banki operator bolyp tabylady. Birinshi baǵytty QTQJB jergilikti atqarý organ­darymen birlesip júzege asyrady. Ekinshi baǵyt ekinshi deńgeıli banktermen birlesip oryndalady. Birinshi baǵyt qazirgi ýaqytta qarajat jınaqtap jatqan jáne olardyń qataryna keleshekte qosylatyn turǵyn úı qurylys jınaq júıesiniń qatysýshylary – bank salymshylaryna baǵyttalǵan. Ekinshi baǵyt ózderiniń tur­ǵyn úı máselesin sheshýge tilek bildirgen barlyq qazaqstandyqtardy qamtymaq. – Memlekettik baǵdarlamanyń birinshi baǵyty boıynsha salynatyn qury­lystyń aýqymy qandaı? – Memlekettik bıýdjetten jergilikti atqarý organdaryna 80,84 mlrd. teńge mól­sherinde qaıtarymdy kredıt bólinedi. Bul soma turǵyn úı qurylys jınaq júıesine qatysýshylardyń qajettilik­terine sáıkes barlyq óńirler arasynda bóli­netin bolady. Aǵymdaǵy jyly qar­jy­landyrý kólemi 28,8 mlrd. teńge, al 2012 jyly – 42,4 mlrd. teńgeni jáne 2013 jyly 9,6 mlrd. teńgeni quramaq. – О́ńirler boıynsha qarajat bólý qandaı ustanym boıynsha júrgiziledi? – Bul másele bankpen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıtin Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttiginiń quzyrynda. Aldymen biz óz salymshylarymyz arasynda saýalnama júrgizý negizinde tutynýshylardyń tizimin jasadyq. Anyqtalǵan málimetter bo­ıyn­sha, 172 myń klıenttiń ishinde 18 myńǵa jýyǵy atalǵan jobaǵa qatysýǵa da­ıyn. Osy aqparat pen jergilikti atqarý organdarynyń kommýnıkasııalardy júr­gi­zý boıynsha múmkindikterin eskere oty­ryp, elimizdiń óńirleri boıynsha sura­nys deńgeıi men aqsha bólý, sondaı-aq baǵdar­lamanyń árbir jyly úshin memlekettik bıýdjetten kredıt berý kólemi belgilendi. – Sizdińshe, paıdalanýǵa beriletin qurylystyń quny men turǵyn úı qury­lys jınaq júıesine qatysýshy­lar­dyń qarjylyq múmkindikteri qan­shalyqty sáıkes keledi? – Memlekettik baǵdarlamada birinshi baǵyt boıynsha taza árlengen 1 sh.m. úshin satý baǵasy belgilengen. Ol Almaty qalasy úshin 142 500 teńge, Astana jáne Aqtaý qalalary úshin 112 500 teńge, basqa oblys ortalyqtary úshin 90 myń teńgeni quraıdy. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aıasynda turǵyn úı qurylys jınaq júıe­sine qatysýshylar úshin 800 myń sh.m. jýyq turǵyn úı salý josparlanýda. Bul ortasha aýdany 60 sh.m. dep eseptegende, 13 myńnan astam páter. Esepteýlerge súıensek, 1 sh.m. úshin quny 142 500 teńge baǵamen eseptegende, Almatyda mundaı páter 8,5 mln. teńge turatyn bolady, salymshy bes jyl jı­naqtaǵan jaǵdaıda, aı saıyn 64 myń teń­ge jarna salyp, al kredıtti óteý kezeńin­de 39 myń teńge tóleý qajet bolady. Mundaı kredıtti alý úshin úsh adamnan turatyn otbasynyń taza kirisi 95 myń­nan kem bolmaýy tıis. Mundaı kredıttiń syıa­qy mólsherlemesi jyldyq 4-5 paıyz­dy quraıdy. Bul zaemshy úshin eń tómen júkteme bolsa, zaemdy qaıtarý máse­le­sinde bank úshin de eń tómen deń­geıdegi táýekel bolyp tabylady. Al­maty­da qazirde memlekettik baǵdarlama aıasynda salynatyn alǵashqy nysan tań­dap alyndy. Taǵy birneshe jobalar qaras­tyrylyp jatyr. – Jalpy, memlekettik baǵdarlama aıasynda iske asyrylatyn nysandar qa­laı irikteledi? – Árbir oblystyń jáne iri qalalardyń turǵyn úı salý jospary bar. Ákimdikter nysandardy ózderi irikteıdi jáne bizge usynady. Biz olardyń 3-shi klasty jaıly­lyq, tutynýshynyń suranystaryn qanaǵat­tandyratyn aýdany jáne memlekettik baǵ­dar­lamada belgilengen baǵa sııaqty qoıy­latyn talaptarǵa qanshalyqty jaýap beretinine qaraımyz. Eger osy ólshemder baǵ­dar­lamada belgilengen talaptarǵa sáıkes keletin bolsa, bank ákimdikpen árbir ny­sanǵa naqty kelisimder jasaıdy. Bul qujat­ta nysannyń meken-jaıy, qurylys­tyń bastalý jáne aıaqtalý, sondaı-aq ony paıdalanýǵa berý merzimi, qabattylyǵy, árlenýi, páterler sany kórsetiletin bola­dy. Qujatqa qol qoıǵan soń, biz BAQ ar­qyly bank klıentteriniń arasynan áleýet­ti turǵyn úı satyp alýshylardyń ótinim­derin qabyldaý júrgiziletindigi týraly habarlaımyz. Biz jaqyn arada óz salym­shy­larymyzdyń ótinimderi negizinde osyn­daı turǵyn úılerdi satyp alýshylardyń pýlyn qalyptastyrýdy bastaýdy josparlap otyrmyz. – Eger ótinimder sany salynatyn páterler sanynan asyp ketse, kimderge basymdyq beriledi? – Irikteýdiń alǵashqy satysy – sa­lymshynyń tilek bildirýi, turǵyn úıdiń paı­dalanýǵa berilý merzimine turǵyn úı zaemyn alý merzimi jáne memlekettik baǵdarlama aıasynda beriletin turǵyn úıdi satyp alý úshin jınaqtalǵan qarajat pen zaem somasynyń jetkiliktiligi. Aıtalyq, úlken yjdaǵattylyqpen, uqypty túrde bes jyl boıy aqsha jınaqtaǵan salym­shylar baǵdarlamaǵa qatysý quqyǵyna ıe bolady, biz bul talaptardy ádiletti dep esepteımiz. Eger shartty soma talap etiletin somadan tómen bolsa, onda júıe qaty­sýshysy derbes túrde qosymsha qarajat engize alady nemese aralyq jáne aldyn ala zaemdardy paıdalana alady. Eger birinshi kezektegilerden keıin nysandar qalyp jatsa, baǵdarlamaǵa qatysýǵa basqa salymshylardyń da úmitker bolý múmkin­digi bar. Biz bul úrdistiń úzdiksiz júretinin esten shyǵarmaımyz, sondyqtan salymshy­larmen únemi jumys isteıtin bolamyz jáne turǵyn úı paıdalanýǵa berilgenge deıin pýldyń belsendi jaǵdaıda bolýyna qoldaý kórsetemiz. – Banktiń ókilettigine qurylys sapa­syn baqylaý kire me? – Biz qurylysty tikeleı baqylaý ja­saýǵa mindetti emespiz. Biraq qurylys bary­synda turǵyn úı satyp alý kezinde tu­tynýshy men úkimettik organ arasynda deldaldyq qyzmet kórsetetindikten, bul másele boıynsha biz ákimdikpen jumys isteıtin bolamyz. Banktiń memlekettik qabyl­daýǵa qatysýǵa jáne eskertý ja­saýǵa, sondaı-aq anyqtalǵan shalalyq­tar men aqaýlardy joıýdy talap etýge quqyǵy bar. – Meniń túsinýimshe, turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen sátke deıin bankte sharttardyń eki tarmaǵy bolady. Ny­sandar boıynsha – jergilikti atqarý organdarymen jáne salymshylarmen – turǵyn úı qurylys jınaq sharttary boıynsha. Turǵyn úı klıentterge qaı kezde beriledi? – Nysan paıda­la­ný­ǵa berilgennen keıin, biz pýldyń tizimin ákim­dikke beremiz, ákimdik ti­zim negizinde satyp alý-satý shart­taryn jasaıdy, olardy halyqqa qyz­met kórsetý orta­ly­ǵyn­da tirkeýden ót­kizedi já­ne bankke be­­redi. Ony­­men qatar bir mezgilde biz óz klıentterimizge zaem berý bo­ıyn­sha stan­dart­­ty rá­sim­derdi júr­­gizemiz. Shart bankke berilgen kepil retinde HQO-da tirkelgennen keıin, biz óz klıentimiz úshin naqty turǵyn úıge aqsha aýdaramyz. Ákimdik belgili ny­san boıynsha aqshany ala saly­symen, bank­tiń onymen jumysy aıaqt­ala­dy. Ákim­dik erejeler men memlekettik baǵdarlama talap­taryna sáıkes aqshany memlekettik bıýdjetke qaıtarady, qonys toıyn toı­laýshy adam jańa úıge kiredi, al biz onymen zaemdy qaıtarý baǵytynda jumys isteıtin bolamyz. – Memlekettik baǵdarlamanyń ekinshi baǵytyn qarjylandyrý tetigi qan­daı? – Eger birinshi baǵyt boıynsha turǵyn úıdi jergilikti atqarý organdary salatyn bolsa, ekinshi baǵyt boıynsha – jeke menshik úı salýshylar salady. Biraq qazir olarda bos aqsha qarajattary joq bolǵan­dyqtan, tipti nysandardy aıaqtaý úshin kredıt alý múmkindigi bolmaǵandyqtan, memlekettik baǵdarlamada jeke menshik úı salýshylarǵa bıýdjet qarajattarynan kredıt berý kózdelgen. Turǵyn úı qurylys jınaq banki bıýdjet qarajattaryn 5 jyl merzimge jyldyq 3%-ben olardyń arnaıy depozıtterine ornalastyra otyryp, kom­mersııalyq bankterdiń qarjylyq áriptesi retinde áreket etedi. Mine, osy qarajattar jeke menshik úı salýshylarǵa – bank klıentterine kredıt berýge baǵyttalady. Qa­zirde barlyǵy 70 mlrd. teńge qaras­ty­ry­lyp otyr. Onyń ishinde 2011 jylǵa bıýd­jetten 57 mlrd. teńge bólý kózdelgen. Ekin­shi deńgeıli bankterdiń bul jobaǵa qatysý talaptarynyń biri birlesip qarjy­landyrý bolyp tabylady. Bıýdjetten EDB-ge qarajat tek seriktes-bank arnaıy shot­qa somanyń ózine tıisti jartysyn aýdar­ǵan soń ǵana bólinedi. Basqasha aıt­qanda, bul baǵdarlama boıynsha jalpy qarjylandyrý naqty 140 mlrd. teńgege deıin eki eselenedi. – Baǵdarlama sheńberinde ekinshi deńgeıli bankterge nesıeniń paıyzdyq mólsherlemelerine qatysty shekteý qo­ıyla ma? – EDB-ge 5 jylǵa, tómen paıyzben qo­maq­ty qarajattar bere otyryp – qazirgi rynokta mundaı qorlandyrý kózi joq – memleket úı salýshylar úshin qoljetimdi qylyp, kredıt berý mólsherlemesin qazirgi 15-18%-dan jyldyq 12%-ǵa deıin tómen­detý talabyn qoıyp otyr. Mundaı qarjy­landyrýdyń negizgi maqsaty – mólsher­le­melerdi tómendete otyryp, jyl saıynǵy tur­ǵyn úıdi paı­dalanýǵa berý deń­geıin 6 mln. sh.m. deńgeıinde ustap turý bolyp tabylady. Qurylys jáne turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyq isteri agent­tiginiń esepteýlerinshe bul baǵyt bo­ıynsha 1,2 mln. sh.m. jýyq turǵyn úı sa­ly­natyn bolady. – Kredıt beriletin úı salýshylarǵa qandaı talaptar qoıylady? – Baǵdarlama turǵyn úı rynogynda baǵanyń sharyqtaýyna jol bermeý jáne alypsatarlyq pen baǵanyń ósýin bol­dyrmaý maqsatynda júzege asyrylady, salynǵan turǵyn úıdi satý baǵasyna shekteý engizildi, ol – taza árlengen sh.m. úshin 170 myń teńge. Jáne bul jeke menshik úı salýshylardyń memlekettik baǵdarlamaǵa qatysýynyń negizgi talaby. Árbir naqty jaǵdaıda qundy jobalaý-smetalyq qu­jat­tar jáne memlekettik komıssııa belgileıtin bolady. Sondaı-aq turǵyn úıle­r­diń jaılylyǵy 2-3 klasty bolýǵa tıis. Bul jeke menshik úı salýshylardyń jo­baǵa qatysýynyń negizgi talaptary. – Memlekettik baǵdarlamanyń osy baǵyty boıynsha qarjylandyry­la­tyn jobalardy kim irikteıdi? – Atqarý organdarymen birlese otyryp, bankterdiń ózderi irikteý júr­gizedi. Sodan keıin ótinimder bizge kelip túsedi, al biz olardy ekonomıkany jań­ǵyrtý jónindegi memlekettik komıssııaǵa beremiz, mine, sol komıssııa nysandar tizbesin anyqtaıdy. Maquldanǵannan keıin baryp biz qarajattardy ekinshi deńgeıli bankterge ornalastyramyz. Úı salýshy­lar­ǵa belgilengen baǵa aralyǵynda turaq­tap qalýǵa múmkindik beretin baǵdar­la­manyń taǵy bir sózsiz artyqshylyǵyn atap ótkim keledi: magıstraldy jeliler men kommýnıkasııalardy salýdy ákim­dikter óz mindetine alady. Úı salýshylar tek ishki alańdardyń kommýnı­kasııa­la­ryna jumsalatyn shyǵystardy kóteredi. – Memlekettik baǵdarlamanyń bul baǵyty boıynsha turǵyn úı satyp alýǵa kimder úmitker bola alady? – Negizinen barlyq tilek bildirýshiler. Memlekettik baǵdarlamaǵa qatysýdyń birneshe nusqalary kózdelgen: bankter ar­qyly – ıpoteka ala otyryp, qurylys salýshy kompanııalar arqyly nemese Tur­ǵyn úı qurylys jınaq bankiniń salym­shylary bolý arqyly. Qurylys salýshy­nyń turǵyn úıdi bólip tóleý arqyly satý múmkindigi bar. Áleýetti qonys toıyn toılaýshylarǵa – bank zaemshylaryna qo­ıy­latyn talaptar birkelki, olar – ras­talǵan tólem qabilettiligi, satyp alyna­tyn turǵyn úı esebindegi kepilzattyń bolýy. Eger QTQJB klıentteri týraly aıtatyn bolsaq, shartty soma jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda, olardyń kredıtti basqa bankten nemese bizdiń bankten tolyq­ty­ryp alýyna bolady. Baǵdarlamada, son­daı-aq banktegi shotqa naqty qurylysqa arnap turǵyn úı qunynyń 20%-yn engizý jáne turǵyn úıdiń paıdalanýǵa berilýin kútý múmkindigi kózdelgen. Munda, eń bas­tysy tutynýshy aqshasynyń nysan paı­da­lanýǵa berilgenge deıin qurylys salý­shyǵa ketip qalmaı, banktegi shotta saq­ta­latyndyǵy. Dálirek aıtsaq, nóldik sıkl deńgeıinde qury­lysqa ınvestısııa salǵan úlesker­lerdiń problemasy qaıtalanbaı­dy degen sóz. Qurylys salýshy satyp alýshylardyń aqshalaryn tek taza árlen­gen, jetildirilgen dárejedegi daıyn tur­ǵyn úıdi satý deń­geıine jetkizgende ǵana ala alady. Mundaǵy bizdiń mindetimiz – bekitilgen jobalarǵa depozıt ornalastyrý jáne bank­terdiń olardy maqsatty paıdalaný­laryna baqylaý jasaý. – Ipotekalyq kredıttiń kópshilikke belgili jaǵdaılarynan keıin adamdar oǵan asa úlken saqtyqpen qaraıdy. Jańa memlekettik baǵdarlama qazaq­standyq­tarǵa ne beredi? – Jańa baǵdarlama halyqqa jańa bastalǵan, aıaqtalmaǵan qurylys úshin aqsha salmaı-aq, senimdi túrde óziniń jeke menshik daıyn úıin satyp alý múmkindigin beredi. Bizdiń banktiń zaem berý talaptary óte qolaıly. Memleket osyndaı mıllıardtar jumsalatyn jobalardy iske qosa otyryp, keshendi jáne tıimdi turǵyn úı saıasatyn ustanyp otyr. Qarjylyq qol­daýdyń túrli shemalaryn paıdalana oty­ryp, memleket azamattardyń kiris deń­geıine táýelsiz túrde, halyqtyń barlyq bóliginiń baspana máselelerin sheshýge naqty kómek kórsetedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.