«Oqshaýlaý»

«Bále qaıda deme, taban astynda» degen ras eken. Orazadaǵy oıy men nıeti kún men gúldeı óbisip, áp-ádemi-aq órilip kele jatqanda Baltazar boqtampazyńyz «umytshaqtyq» degen emi joq keseldiń kesirinen úshinshi myń­jyldyqtyń onynshy jylynyń Orazasy ekenin, sol úshinshi myńjyldyqtyń onynshy jy­lynyń Oraza­synda aýyz bekitip, namazǵa jy­ǵylǵanyn tars umytyp, «tender» dep basta­latyn tegeýrindi komıssııaǵa jańa ǵana bastyq bolǵan qurdasyn bıpazdap turyp ákeden bir-aq qaıyrǵany... «Bıpazdap turyp ákeden bir-aq qaıyrý» degenińiz, jalpy, T. atty shahardyń jasy men jasamysynyń súıegine sińgen ádet. «Súıegine sińgen ádet» degende sútpen emes, árıne. Ana­synyń qursaǵynan bári «álhamdýlıllah, mu­syl­manmyn» degendi dáriptep, meshitterdiń mu­narasynan estilgen azanshynyń áýezindeı qa­ýymnyń qulaǵyna jaǵymdy ińgámen-aq týa­dy. Biraq shaǵyrmaq kúni shaqshıǵan sha­hardyń ústinen bir malǵun kep «boqtap sóı­lemeseńder baqtaryń janbas-s-s...» dep, qu­laqtaryna sy­byrlap ketkendeı bul gazet óse kele sóz­deriniń bissimillásine aınalady. «Súıekke sińgen ádet súıekpen ketedi» degen sóz bar. Sol súıekke sińgen «ádet» Baltazarda da barshylyq. Endi qaıtsin, ákesi mar­qum qazaq halqynyń balaǵat sózderinen dok­torlyq qorǵamasa da, alys-jaqyndaǵy ózi mán­zeldes alqyn-julqyn, urma-perme jan­darǵa «jırenshelep boqtaý» degen tym tańsyq túsinik qaldyryp ketipti. Bireýden malǵa yq­tasyn bolar baz qalady, al endi bireýden sol malǵa jem-shóp bolar saz qalady, al munyń ákesinen «boqtampaz» degen deli­qu­ly­laý at qalypty. Sondyqtan bolar, el-jurt: «Boq­taý dep, shirkin, Jırensheniń boqtaýyn aıt, onyń qasynda Baltazardiki túıeden tús­kendeı birdeńe ǵoı?» dep, balaǵatymen-aq baı­taqqa baıan bolǵan ákesin eske alyp, eljirep otyrǵandary. Úshinshi myńjyldyqtyń onynshy jyly­nyń Orazasynda namazǵa jyǵylyp, Alla­ta­ǵa­laǵa quldyq urǵandaǵy syǵyr úmiti ákeden juq­qan osy bir jaman ádetten ada-kúde qu­tylsam ba degenge saıyp edi, kórdińiz be, mine, saıtan azǵyryp, túlen túrtip, tapa-tal túste tili túskiri tilegine kónbeı, múlt ketkenin. *** Ákesiniń ataǵy aýyldy qoıyp, alty qyrǵa tarap ketkeni sonshalyq, keıingi jyldary til janashyrymyz deı me, tilshi-ǵalymbyz deı me, áıteýir, jýandy-jińishkeli, uzyndy-qys­qaly, irili-usaqty, ıá, bilimdi-bilimsizderi de bar, kandıdattar men ǵalymdar sonaý Ala­taýdyń bókterinen erinbeı-jalyqpaı izdep kelip, «Aǵa, sizdiń sózińizdi estip, halyq qazy­nasy bolǵan soń qaǵazǵa túsirip alsaq dep otyrmyz» deıtindi shyǵarǵan. Bozqaqtan jappa jıǵan badamshadaı «boqtyq jınaı keldik» degenderge, álbet­te, shal úndemeıdi. Al al­dyn­daǵy shúı­kelep otyrǵan júnin jerge ny­ǵyr­laı qoıyp, etegindegi jún-jurqany ádet­tegisinen qattyraq qaqqyshtaı túregelgen kempiri: – Astapyralla, mılaý shyǵar bul ókimet, áıtpese, irigen aýyzdan shyqqan shirigen sózdi de «qazyna» deı me? «Qazyna» bolǵansha, qara jerge qazyq bop nege qaǵylyp ketpeıdi ol, – deıdi. Bul kezde «jırenshelep boqtaýdyń» avto­ry birese qabaǵyn túıedi, birese áldenege kúlim­sirep, jymııady. Alaman aıtysqa daıyn­dalǵan aqıyq aqyndaıyn jutynyp, jutynǵan saıyn jutqynshaǵy joǵaryly-tómen jorǵa­lap, ózi­nen-ózi áldenelerdi kúbirleı bastaıdy. Sosyn: «Jyndyny jyndy dese, bórki qazan­daı bo­lady» degen, kempirimniń aıtyp otyr­ǵany durys, shyraqtarym, – deıdi. Shalynyń qoldaýynan qýat alǵan aq kempir: – Bul neme jurttyń «boqtaǵysh», «boq­taǵysh» degenine masaırap, ókimetti de, ókildi de túk qaldyrmaı boqtap, aq nan, sary maı jep otyrǵan qoımasynyń kiltinen aıyrylyp qal­mady ma túge, qara basqanda. Otyrysy my­naý endi, qı sasyǵan qorada «ızálátir» baǵyp. Aınalaıyndar-aý, ózderiń de túkke turmaıtyn nársege bola túý sonaý ıt ólgen jerden kepsińder, bu shal endi senderdiń ózderińdi záý-zattaryńmen qosa sypyra boq­tamaı turǵanda qaıtqandaryń jón, – dep, esiktiń aldynda turǵan aq samaýrynnan aspandaı ushqan kókshý­lan tútin sııaqty múmkindigi júz paıyz qaýipti jáne qoıýlata túsedi. Al shaldyń oıy basqa. «Án aıtý úshin de ál kerek» demekshi, boqtaý úshin de shabyt kerek. «Shabyt» degen qushaǵyńa kúnde qulaı bermeıdi, bir oqys oqıǵadan, ántek áserden týa­dy ol. Terrorısterdiń bombasyndaı kútpe­gen tustan tars ete qalatyn kezderi de joq emes. Al endi qıylyp turǵan adamǵa ne deýge bolady? Ne úshin boqtaıdy? Ilik bolar ýáj ne? Qınalǵanyn bildirmeý úshin qı sasyǵan qorasyndaǵy malyn qaraýǵa shyqqan. Mal da, qora da óziniki emes, ókimet degen óktemdiki. О́kimettiń jergilikti jerdegi kózi men qulaǵy – qyzyl muryn dırektor. Birdeńesin joǵalt­qandaı kóńi múńkigen qoraǵa moıny qylqıyp kúnde keledi de turady taǵy. «Birinshi» degen aty bar, ózderi jarymaı otyrǵanda astyna qalyń ǵyp kórpeshe tósep, aldyna taza das­tarqan jaıyp, ydyspen maı, qurt qoıyp, sát­sálistik zamannyń meımanasy tasyǵan qoı­shysynyń beımaral beınesin kórsetip, saı­qymazaq bolýyń jáne kerek-dúr. Ol soıqan maı men qurtqa qanaǵattansa jaqsy ǵoı, tórge jam­bastap jatyp alyp, keregeniń kózinen kóleńkede úıezdep jatqan qoılardyń quıry­ǵyna qarap «myna sorlylardyń ishinde de pyshaqqa ilinetinderi bar eken, á» dep, silekeıi shubyrǵan qasqyrdaı telmiretinin qaıtersiń. «Ymdy túsinbegen, dymdy túsinbeıdi», dırek­tordyń shashbaýyn kóterip, dalaqtap júrgen zav­ferma «biz «jıyrma birdi» jaıǵap tasta­ǵansha, analardyń ishindegi táýirinen qýyrdaq jasap jiber» degendi kóziniń qıyǵymen qıys­tyrady. Buǵan ashynbaǵanda Jırenshe nege ashynady endi. Almatydan kelgen tilshi-ǵalym qoıyn dáp­te­rine dym túsire almaı qaıtýǵa jınalyp, al aq kempir aıtpaqshy, bizdiń «ızálátir» baqqan keıipkerimiz aýzynan ómirinde boqtyq shyq­paǵan adamdaı tympıyp, qorasyn aınal­shyq­tap júrgende, álgi qyzyl muryn dırektor máshı­nesin týra esiktiń aldyna shańyn bur­qyrata kilt toqtatyp, syryqtaı boıy sereń etip túse qalsyn. Ol da bir qııańqy, máshıneden túsken boıy amandyq-saýlyq joq, lezde isker basshynyń «beınesine» enip, qora-qopsyny sharlasyn da ketsin. Sharlaǵanymen qoımaı, aram ólgen qoılardyń qan qatqan qańqalary men jıdigen terilerin kórip týra bir Iosıf Vıs­sarıonovıch «ákeıdiń» jambasy jańa ǵana jerge tıgendeı, oı bir ah uryp, oı bir tuldansyn. Tuldanǵanymen qoımaı, Almaty­dan kelgen tal­shybyqtaı taldyrmash tilshi-ǵa­lym­nyń aldynda bedel jıyp qalǵysy keldi me, «ızálátir» baqqan aqsaqalǵa al kep ákireń­desin. Urysqanda eki kózi shatynap, eki ıyǵy selkildep, araq pen sa­rymsaq sasyǵan aýzynan túkirikteri shashyrap ketetin ádeti taǵy bar eken óziniń. Mine, osy kezde ústindegi túsi ońyp ketken sýlyǵyn qaýdyrlatyp, qamshysyn súıretip, tilin jutqan adamdaı manaly beri tymyraıyp júrgen qoıshynyń kómekeıi búlkildep, áı, bir kósilsin. – Boıyń sereıip, moınyń qylqıyp, qarynyń qampaıyp, butyń shıdıip, murnyń ımıip boqqa úıir bir sorly ekensiń óziń. Kúnde ıiskesem salbyraǵan murnym qysqarady dep oılaısyń ba! Bet-aýzyń bir qyzaryp, bir bozaryp, qurqyl­damasań júre almaısyń ba, álde?! Senen-aq yǵyr boldym ǵoı, áke... – Svershılos!!! Qaltasynan qoıyn dápterin izdeımin dep asyp-sasqany sonsha Alataýdyń bókterinen kel­gen til­shi-ǵalymnyń aýzynan abaısyzda orys halqynyń osyndaı bir sózi shyǵyp ketti. Sosyn qalamy men qaǵazyn taýyp alyp, qun­jyńdap jaza berdi, jaza berdi. Jazyp jatyp bas shaıqap qoıady. Bas shaı­qaıtyny, kóterem qoılarǵa bas-kóz bop otyrǵan shal men kempir usynǵan aırandy bir apta tegin soraptasa da bastyǵyn ezý tartqyzar eleýli oqıǵaǵa kýá bola almaı armanda ketip bara jatqan kezinde, Al­la­taǵala, tilegenin kókten emes, jerden berdi. Bul kezde qyzyl muryn dırektor óziniń amandyq-saýlyq joq ákireńdeı kelgenin tars umytyp, tars umytqany sol, Jırensheniń aýzynan qarsha boraǵan balaǵatqa ne derin bilmeı, tobyq jutqandaı qıqyldap-shıqyldap qalǵan. Tilshi-ǵalym bolsa dırektordyń ne qylarǵa bilmeı, aıran-asyr bolǵan músápir sıqyna qaraıdy da jazady, jazady da qaraıdy. Qara­synda óńin qaǵaz sorǵan qala oqymys­tysyna tán «Netken dáldik!» degen tańdanys bar. Sosyn sońyra umytyp qalmaıyn degendeı «Gáptiń úlkeni shaldyń boqtaýynda emes, tuspalynda eken. Eldiń aıtýynsha, qansha boq­tampaz bol­ǵanymen osy jasyna deıin ol bir adamnyń betine týra qarap boqtamaǵan. Ylǵı tuspalmen sybaǵan. Elden ereksheligi de osynda. Al dırektor men túıetaýyqtardyń arasyndaǵy uqsas­tyqta daý joq. Endeshe, estigen adamyn esinen tandyratyn mundaı tuspal­dy myna shaldan basqa eshkim oılap taba almas» degen turǵyda birdeńelerdi asyǵys shımaı­laıdy. Shal bolsa ǵalym balaǵa «qara­ǵym, izdegeniń boqtyq bolsa, má, endeshe» degendeı aýyldyń atqaminerleri aıaq-qolyn jerge tıgizbeı dáripteıtin «birinshini» tuspaldaı tuqyrtýyn odan ary údete túsken. *** Ákeden bala bir súıem artyq, ne bir súıem kem týady. Jırensheniń balta ustar bir perzentke zar bop júrgende kórgen Baltazary áke­sinen bir súıem keri týdy. Beınelep boqtaýdyń ornyna T. shaharynan A. shaharyna týra tar­tyl­ǵan tas joldaıyn tótesinen bir-aq qaıyrady. Orazanyń on úshinshi juldyzy ma eken, jańa mekteptiń qurylysynyń jaıyn bileıinshi dep qurdasy Jumabekke telefon shalsyn. Ol telefonynyń qulaǵyn kóterýin jyldam kótergenimen, bul ekenin bilip yńyrana qaldy. – Áı, sen áli uıyqtap jatsyń ba? – degen bul. – Iń, – dedi ol. – Áı, ińiń ne? – Iń... sol... uıqy qanbaı... – Túnimen qoı kúzettiń be, ne? – Úıge eýroremont jasap ek, iń... sharshap... iń... Baltazardyń jyny keldi. Jyny keletini, búginde bul jaqtaǵylardyń bári «bastyq» degen altyn jazýy bar bólmeniń tóri buıyryp, bylǵary oryndyǵyna quıryǵy tıse boldy, jumysyn páter jóndetýden nemese úsh deń­geıli kottedj salýdan bastaıtyn «ádet» taýyp alypty. El-jurttyń bári jyndy emes, aqyl-esi ornynda. Qaı sheneýniktiń qaı qazannan et jep, qaı keseden sorpa iship jatqanyn jaqsy biledi. Máselenkı, qalanyń tórindegi anaý jańa mektep, mynaý jańa aýrýhana, sonaý jańa sport ǵımaraty degenderdiń qurylysyna bólingen qyrýar qarjynyń jyl saıyn jetpeı qala­tyny bar. Sóıtse onyń birazy tender komıs­sııasy degen tóreniń óńeshinen ótip ketedi eken. Jumabek te solardyń sapyndaǵy saıtannan boldy. «Ákesi qurdastyń, balasy da qurdas» deıdi T.-lyqtar. Al T.-lyqtar demesin, eger dese bar ma, onda eshkimge des bermeıdi. – Iń... sharshap... deıdi ǵoı, sen de ákeń sııaqty qıǵa qumar túıetaýyqtyń sortynan bol­dym deseńshi odan da. Baǵanaly beri «iń», «iń» dep uıqysyrap tur­ǵan qurdasy lezde shamyrqanyp shyǵa keldi. – Áı, ne dep tantyp tursyń. О́ziń túıe­taýyq, bildiń be! – О́ı, ákeńniń... seniń! Uıqysynan endi ǵana oıanyp, tóseginen endi ǵana turyp jatqan, eshteńeni túsinip te úlger­megen qurdasyn, ıaǵnı bildeı bir oblystyń bildeı bir tenderiniń tóraǵasyn astar men ádipten de jurdaı qurǵaq boqtyqpen osylaı bir qaıyrdy da, telefonnyń qulaǵyn tars etkizip ornyna tastaı saldy. Oraza aıynyń orta­syndaǵy Baltazardyń aýzynan abaısyzda shy­ǵyp ketken boqtyq tarıhynyń bar bolǵan-bitkeni, mine, osy edi. «Zilzala ótti, zili qaldy» degendeı, ashý ótti, aqyl kirdi, endi qaıtpek kerek? Shirkin, ákesi bolsa bir amalyn taýyp, anaý jańa mekteptiń qurylysynyń qasyndaǵy qara taldy qara shańyraǵyndaı «jekeshelendirip» alyp, sa­ńyryq sasytyp jibergen qarǵa men quz­ǵyndy qyra boqtap ashýyn basar edi, munyki taza anaıylyq boldy. Onyń ústine yzasy basylyp, ashýy tarqaǵan kezde Allataǵalaǵa quldyq urǵan pendeniń Oraza aıynda aýzymen birge tiline de tıym salýy qajettigi esine túsip, qysylǵannan jaýy­ryn ortasynyń jipsimesi bar ma. Oraza ustamaǵan, namaz oqymaǵan burynǵy kezinde búıtip asa qınalyp, asa qysylmaýshy edi, endi tóseginen jańa turyp jat­qan qurdasyn aı-shaı joq ákesinen qaıyrǵan ospadar­lyǵy oıynan ketseshi. Ne isteý kerek? Árıne, keshirim suraý kerek. Allataǵala táý­bege kelgen qulynyń kúnási aspan men jerdiń arasyn toltyrardaı kóp bolsa da keshiredi eken degendi estigen. Endeshe, munyń bilmestigin de keshiretin shyǵar. Biraq qudaıdan qoryqpaı ha­lyq­­tyń qar­jysyna aýyz sal­ǵan jebir­ler­diń birine aı­nal­ǵan qur­dasynan qa­laı keshirim sura­maq? Telefonyn eki ret terip, tutqasyn ornyna eki ret qoıdy. Álde uıa­ly tele­fo­nyna hat ja­zyp jibergeni jón be? Biraq SMS-ke elp ete qalatyn Jumabek jaq jym-jyrt. Únsizdik úshin­­­­shi kúnge ulas­qanda Baltazar qor­qa bas­tady. Úshinshi myń­jyl­dyq­tyń onyn­shy jy­­­­­­lyn­daǵy ustaǵan Oraza­sy bir jem­qorǵa bola zııanǵa ushy­ramaq pa? Buryn búıt­peıtin. Besin namazynan keıin áıe­line muńyn shaǵyp edi, ol: «jú­re­gińe ıman­dy­lyq uıa­laıyn degen ǵoı» dedi. «Al keshirmese, aýyrt­palyǵyn ózi kóte­redi». Kó­ńil jubatqanǵa jaq­sy-aq sóz, biraq... Jumabek te qyrshańqy attaı aldyna kelgendi tistep, artynan ótkendi teýip úırengen. Uqsamasań týma­ǵyr, quddy ákesi sııaqty. О́ziniń oqymaǵan kitaby joq. «Mynaý deıdi, – batys jaq­ty nusqap, – Eýropa men AQSh-ty aýzyna qaratyp Tekkereı, Steınbek degen jazýshylar ótken ǵoı kezinde, qudaı biledi, solardyń ata-babalarynyń sendermen bir shatysy bar. Jıren­sheniń ákesi Baqkereı, al arǵy atasy Stanbaq emes pe ózi?». «Muny ne úshin aıtty bul sum?» dep oılanyp úlgergenshe «Ejelgi zamanda Baltazar Kossa degen bir avantıýrısi de bolǵan sol Eýropanyń» dep áńgimesin odan ary sabaqtaıdy. «Ol ózi qaraqshy bop kemege sha­býyl da jasapty, araq-sharap pen qyz-qyr­qynǵa da toımapty. O qudaıa toba, aqyr aıaǵynda din jolyna túsip, Rım papasynyń dáreje-dárgeıine deıin kóterilipti. Sen de osy alǵan betińnen taımasań, qubatóbel bir qalanyń meshitine bas ımam bolýǵa jarap qalasyń». Kórdińiz be, qurdasynyń qaıdan bastap, nemen aıaqtaǵanyn? Júreginde ımany bar pende Oraza ustap, namazǵa jyǵylǵan adamǵa «Nıet qabyl bol­syn!» aıtyp, qýanysh bólisýshi edi, al munyki ne qoldaǵany, ne qorlaǵany túsiniksiz birdeńe. *** Jırenshe: – Áı, Baltazar, myna murny salbyrap, buty sereıgen nemeni qýyp jibershi. Tań atpaı qurqyldap, tynyshtyq bermedi ǵoı. Tońmoıyn bastyqtardan «ızálátir» qoılardaı osharyla qashyp, ońashaǵa ketsek te qurqyldan qula­ǵymyz sarsydy ǵoı tegi, – degen kezde basy men qulaǵy túıetaýyqtyń basy men qula­ǵyndaı bolyp bir qyzaryp, biri bozarǵan dırektor ernin tistelep oılanyp turǵan. Sýlyq kıgen sum qoıshynyń qyı shoqyǵan jándikterdi syltaýratyp tup-týra ózin boqta­ǵanynda daý joq. Biraq qalaı dáleldeıdi? «Nege boqtaısyń?» dep baj ete qalsa, aýyl-aı­maqqa, bota-taılaqqa qaraptan qarap ózi mas­qara bolady. О́ıtkeni, Jırensheniń dáleli qurqyldap dál qasynda tur. Ony qatyn-bala-shaǵasynan bólek, Almatydan kelgen anaý ǵalym bala da kórip, jazyp aldy. Álde basqa syltaýmen tıisse me eken? Sonda ne? «Ońashaǵa ketsek te qurqyldan qulaǵymyz sarsydy ǵoı tegi» deýi, myna qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qalaǵan zamanda jaqsy sóz emes sııaqty. «Ońa­sha» degeni «oqshaýlaný» degenniń balamasy. Kimnen oq­shaýlanyp júr sonda bul zarjaq? Qoǵam­nan! Qoǵam degenimiz ne? Keńes ókimeti! «Qurqyl» kimdiki? «Gensektiki»! Partorg bala, bala bolsa da bále ózi, osy jaqqa jolǵa shyqqan saıyn «Bozqaqtyń ýra­nynan, Jırensheniń boranynan saqta» deı berýshi edi, o sarjalaqtyń júregi de myna sum­nyń sur jebesinen aman qalmaǵan boldy. Ýrannyń qaýpi men qateri belgili, al jaman qoıshynyń «borany» mundaı qatty bolar dep oılamap edi. «Tas borannan» beter ǵoı tegi. Eger partorg kelisse «saıası qatege» jaraıtyn fakti bar. Sosyn ary qaraı «bıýro» deı me, «túrme» deı me, úreıin alyp, táýbesine keltirý qıyn emes. – Áı, aq kempir, derektirge shaı ish deseńshi. Qabyńnyń túbinde un qalsa, shelpek pisir, myna shilińgir shildede qatyp qalǵan nandy kim qajap otyrady. Bastyqtyń arqasynda balalar­dyń aýzy da bir maılansyn. Iá túıetaýyqtaryn, ıá qyzyl muryn «derektirin» sybaǵany bir Allaǵa ǵana aıan Jı­rensheniń ashýy tarqap, qabaǵy jazylyp, kózi­niń qıyǵyna kúlki úıirile bastaǵan. «Jaǵyńa jylan jumyrtqalasyn seniń Jırenshe, qara­shy, túıetaýyqqa teńep turyp, túk bolmaǵandaı «sháı ish, shelpek je» deýin. «Qoıshylardyń qatqan qara nanyn aıtyp ta qara sannan bir shymshyp qap jatyr» dep oılaǵan dırektor, qurttaǵan qoılarǵa jaǵatyn qara maıdyń ıisi múńkigen qoranyń qasyna quıyndatyp kep qalaı toqtasa, dál sol ekpinimen alaquıyndatyp taıyp turdy. *** – Tilshi bala, a, tilshi bala, – degen, – dırektordyń kóliginiń shańy basylǵan soń Jırenshe kóńili bosaǵandaı áldenege tólejip, – atańnyń sózin jazyp alǵanyńdy teris demeımin. Kúnderdiń bir kúninde bala-shaǵany kúl­dir­mekke de birdeńe-sirdeńe kerek qoı. Biraq osy aýrý, aryq-turaq mal-jan qaıdan shyǵady dep oılaǵan basshy bar ma? Qoǵam aýyrsa, onyń mal-jany da aýyra bastaıdy. Malmen ósken ata-babalarymyz «ızálátir» degendi bilmeı-aq ótti emes pe ómirden? Anaý altyn juldyzdy qoıshylardy aıtam da, qorasynan aýrý, aqsaq-toqsaqtar shyǵyp, qurty byjynaı bastasa-aq boldy: «Oıbaı, mynalardy oqshaý­laý kerek» dep, osylaı qaraı zyttyrady. Al kárálin sasyǵan bul jerge bir kelgen mal óz otaryna qaıtyp aman-esen oralmaıdy. Osyny nege jazbaısyńdar? Osyny nege kótermeı­sińder? Kórdiń be, anaý bir kózi soqyr qoıdy... sonyń basyna álgi dáriptep júrgenderińniń biriniń qamshysy tıgen. Al myna mólıip turǵan toqtynyń búıirinde adam aıaǵynyń zardaby bar... Aý, qyrǵa qarap ma­ńyrady eken dep marǵas­qalardy, Bozqaqqa baryp oınaqtady eken dep baǵylandardy uryp-soǵyp, oqshaýlaı berse, tekti tuıaq qala ma dalada?! «Qoıshy kóp bolsa, qoı aram óledi». Qazir qoıdan qoıshy kóp zaman bolyp tur. Báriniń qolynda bir-bir pártpel. Tipti, «gensekke» deıin qoıshy bop ketti. Qysqasy, men sııaqty tili men jaǵyna súıengen jaman qoıshy bar bolsa bar shyǵar, biraq jaman mal-jan joq... Jırenshe tilshi-ǵalym men tilshi-jýrnalıst mindetiniń arajigin ajyrata almady ma, áı­teýir, birazǵa deıin osylaı deı bergen. Tilshi-ǵalym da: «Aǵa, men gazetten kelgem joq qoı» dep aıta almaı, shalmen birge muńaıǵan. Oıy men qııaly Bozqaqtyń boz dalasyndaǵy boz­torǵaıdaı shy­ryldap, bir ornynda baıyz tabar emes. «Mar­ǵasqalar» dep, «baǵylandar» dep, «tek» dep, «tuıaq» dep bul shal, shynymen, malǵa jany ashyp otyr ma, álde, ózi sııaqty tilinen jazyp, oqshaýlanǵan azamattar jaıyn zar ǵyp otyr ma? Qyzyl muryn dırektoryńyz aýrý qoılardy oqshaýlady ma, álde «aram óldi» degen aktimen tigisin jatqyzyp, apta saıyn jas et jep otyrý úshin saý qoılardy oqshaýlady ma? «Myna sorlylardyń ishinde de pyshaqqa iligetinderi bar eken» deýiniń ózi oılanarlyq másele emes pe? Múmkin, qoılarmen birge aýzynda qaqpaq, tilinde tıek joq Jırensheni oqshaýlaýdy da umytpaǵan shyǵar qyzyl muryn dırektor. Áıtpese qı sasyǵan qoradan altyn izdegendeı nemenege qaıta-qaıta kele beredi? Toqta, eki júz elý gramm araq úshin T. shaha­ryna shyǵaryp salýǵa avtovokzaldyń asha­nasyna erinbeı-jalyqpaı kelip, tost sóılegen bólim bastyǵy da «tuspalyn bil, tuspalyn» dep, tyqaqtap qoımaı qoıyp edi áneýgúni. Ol da tuspaldap sóıleıtinderdi tu­saý­laıtyn sur mekemeniń tyńshysy bolyp júrmesin. Báse, Bozqaqtyń boqtampaz shalyna nege qumartyp qaldy dep edi bul. Tilshi-ǵalymnyń shaqshadaı basyn osyndaı qaı-qaıdaǵy, jaı-jaıdaǵy oılardyń shyrmap alǵany sonsha balapandaı júregi bulqynyp-bulqynyp baryp, keýdesinen ushyp kete jaz­daǵan áýeli. *** On tórtinshi kún degende me eken qurdasy telefonynyń qulaǵyn kóterdi-aý áıteýir. – Áı, bir qorqyttym-aý deımin ózińdi. Jazyqsyzdan jazyqsyz boqtaǵan qalaı bola­dy eken adamdy?! – Keshir, ózińnen de bar, ótkende qaıdaǵy bir Baltazar Kossa degendi aıtqanyń kóńi­limde qap qoıypty, sonyń zili shyǵar. – Keshirmegende kóshiredi dep pe eń, namazyńdy oqyp, táspińdi tarta ber. – Alla razy bolsyn. Tender komıssııasynyń tóraǵasy osylaı dep oqjylandaı zýlaǵanymen, qurdasynyń tilinen qorqyp, ony shalǵaı aýdanǵa mádenıetti túrde «jer aýdarmaqqa» bekingen. О́ıtkeni, bú­gin boqtaǵan adam, erteń «myna ıen-tegin dúnıeni qaıdan alyp jatyrsyń?» dep baıbalam shyǵarýdan taıynbaıdy. Qudaıǵa shúkir, tenderdiń «tobyqtaıy» arqyly aýzyn aıǵa bilegen biraz basshylarmen aralas-quralas bolyp qaldy. Kimdi qandaı qyzmetke usyný, kimdi qaıda «oqshaýlaý» degen sııaqty qupııa másele talqylanǵan kezde munyń pikiri de eskeriletin boldy... – Isker deseńiz isker, bilimdi deseńiz bilimdi, uıymdastyrýshy deseńiz uıymdastyrýshy, qysqasy, mundaı kadrdy Alataýdy aınal­sańyz da tappaısyz. – Keshirińiz, aty-jóni kim dedińiz? – Baltazar Jırensheuly Baqkereı. – Baqkereı... Jırenshe... Izálátir... «Kadrlardyń qudaıy» atanǵan orynbasar oılanyp qaldy. – Ákeıdiń arhıvinde osyndaı adam aty bar sııaqty edi. «Myna kisi Baltazardy tanıtyn bolyp shyqpasyn» degen oıdan Jumabektiń júregi zý ete qaldy. Biraq orynbasar ile-shala: – Bizdiń shal keńes ókimeti kezinde tilshi-ǵalym bolǵandardyń biri, – dep ákesiniń shoı jelke, jýan baltyr bastyq emes, kishigirim ǵalym bolǵanyna namystanǵandaı janaryn terezege aýdarǵan. Orynbasardyń áke týraly uıala eske alýy Jumabektiń maı ishkendeı kilkigen kóńilin ornyna túsirdi. Degenmen, saq­tyqta qorlyq joq. – Kezinde osy óńirde Jırenshe degen bir «ınsıdent» bolǵan. – «Dıssıdent» deseńshi, mynaý sol kisiniń uly ma? – Iá, – degen Jumabek «pendeńizdiń túpki oıyn endi túsingen bolarsyz» degendi kózimen uqtyryp, orynbasarǵa súzile qarady. – Qansha degenmen, qanyna tartpaı tursyn ba, mundaı­larmen alystan syılasqan durys shyǵar degen qam-qareket qoı meniki. – Sonda qaı jaqqa jiber dep suranyp otyrsyz? – Bozqaqqa. – Bozqaq?!. Sheshimińiz tym qataldaý emes pe? – Qatal emes, «orazasyn» joǵarǵy jaqtaǵy aýys-túıispen, kim ne jep, kim ne qustymen ashatyn ondaǵylarǵa osyndaı «ıdealnyı» adam­dar kerek. Qansha degenmen, zııalynyń tuqymy emes pe, mynandaı «úkimdi» estip orynbasardyń shybyn jany shyrqyrap ketti. Bozqaqtyń ýranyna urynǵan pende, tipti temirden jaralsa da kóp uzamaıtyn. Zý-zý etken Jumabek sol aýyr jazaǵa bala kezden birge ósken dosy Bal­tazardyń basyn baılap berip otyr. Oǵan deıin de osy óńirdiń jón biledi-aý deıtin biraz bas­shylary men qosshylaryn qasqyr tıgen qoı­daı qýǵyn-súrginge ushyratqan. Eger bosań­dyq tanytyp, borkemiktik kórsetse, ósek-aıańy on qatynǵa bergisiz mynaý júzi janbastan: «baıa­ǵy dıssıdent qoıshyǵa jany ashyp, «Izá­látir» baqqan Jırenshe» degen maqala jazǵan ǵalymsymaqtyń uly» dep ózine shabýyl jasaýdan taıynbas. Ákesi marqum da sol maqaladan keıin jumysy ónbeı, júnjip ketken. Eki júz elý gramm araq úshin ashanada otyryp tost aıtatyn qasqa bas bastyǵy da kúrt ózgerip «ne ǵylymmen bol, ne qoıshymen bol» depti. Odan keıin, «sport kesheniniń qurylysyna bıýdjetten bólingen mıllıardtardyń on bes paıyzyn alaqanyńyzǵa ákep salam» dep ant sý iship otyr. Qoı, «tek júrseń, toq júresiń» degen. Satqyndyq bizge deıin de bolǵan, bizden keıin de bola beredi, sondyqtan bóget bolmaıyn. – Onda kirisińiz, basshyǵa ózim aıtam. *** «Keshirmegende kóshiredi dep pe eń, nama­zyńdy oqyp, táspińdi tarta ber» degen qur­dasynyń sózinen keıin Baltazardyń eki ıyǵyn eki apta boıy ezgilegen aýyr júk ózi­nen ózi sypyrylyp túskendeı bolǵan. «Ákeń sııaqty kekshil emes ekensiń» deıin dep turdy da, tilin tisteı qoıdy. О́ıtkeni, qyzyl muryn dırektor túk túsinbegen, dym bilmegen bop taıyp tursa da kóp uzamaı boqtampaz qahar­manymyzdyń úıindegi aq apamyz armandaı beretin qoımanyń kilti bylaı tursyn, «ızá­látir» qoıdyń jyl­bysqy eti de kózden bul-bul ushty. «Bozqaqtyń ýranynan, Jırensheniń boranynan saqta» dep duǵa jasaı keletin úrkek partorg, túsinen shoshyp oıanǵandaı oqys­tan kúshine minip, «qoǵam malyn ólim-jitimge ushyratqany úshin» dep shalǵa áýeli «sógis», odan soń «qatań sógis» berdi. Úshinshi joly partbıletin tartyp aldy. Durysy, «tartyp aldy» emes, kóshke bergen taılaǵyń osy bolsa, má!» dep, partorgtyń ústeliniń ústine Jırensheniń ózi tars etkizipti o qurǵyrdy desedi el-jurt. Shynynda, saıasatkerler «kommýnısterdiń partbıletin eń birinshi «talaq» etken Elsın» dep, bekerge sha­tysady, áıtpese, ol erlikti alǵash jasaǵan adamnyń qabiri búginde T. shaharynan alys­taǵy bir aý­dannyń aýmaǵynda jatyr. Topy­raǵy tom­paıǵan qabiriniń ústinen kezdeısoq túse qalsańyzdar, Jikeńniń myna jalǵan dúnıede bilip, bilmeı istegen kúnási úshin Allataǵaladan keshirim surap, quran oqýdy umytpaǵaısyzdar. Kósemáli SÁTTIBAIULY.