Qazyǵurt

Ońtústik tarıhı taǵylymdy, shejireli óńir ekeni, onyń jer-sý attarynan da baıqalady. Qazyǵurt taýynyń ataýy sonyń bir dáleli ispetti. Osy ataýdyń paıda bolǵanyna myńdaǵan jyldar boldy deıdi ǵalymdar jáne bul týraly el aýzynda jyr da, ańyz da kóp. Munyń bári bekerden-beker bolmasa kerek, óıtkeni halyq birnárseni bilmese aıtpaıdy, al ǵalymdar kez kelgen nárseni zerttemese jazbaıdy. Babalarymyz­dyń: «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, ol áýlıe bolmasa, nege qalǵan?!» – dep aıtyp ket­ken ǵajap sózi osynyń aıqyn dáleli. Jo­ǵaryda aıtylǵannyń barlyǵy da Qaz­y­ǵurt­tyń kıeli ataý, qasıetti jer ekendigine kúmán keltirmeıdi. Qazyǵurtqa baılanysty qazir de kóptegen kórkem týyndylar jazy­lyp, ǵylymı zertteýler júrgizilýde. Osy taýdyń erekshe bir qasıeti bar ekenine ózim de birneshe márte kýá boldym. 2004 jy­ly shilde aıyn­da oblystyq ishki saıasat bas­qarma­sy­nyń til bólimin­de qyzmet istep júrgen kezimde «Kıeli Qazy­ǵu­rt» qoǵamdyq qo­rymen birlesip, oblystyq ulttyq mádenı ortalyq­tardyń tóraǵa­la­ry men mú­she­le­rin eki avtobýspen Qazyǵurt taýy­na alyp shyqtyq. Aspan shaıdaı ashyq bolatyn. «Kıeli Qazyǵurt» qoǵam­dyq qorynyń prezıdenti Baıdýlla Qonysbek jol-jónekeı Qazyǵurt taýynyń tarıhy men onyń keremeti týraly áńgi­me­lep otyrǵan. Alaıda, avtobýstaǵy keıbir kisilerdiń kejegeleri keıin tartyp, Baıekeńniń aıt­qanyna óz­de­rinshe kúmán keltirgen­deı tomsy­raı­ǵan. Sýdaǵy keme­niń Qa­zyǵurt taýyna emes, Sınaı nemese Ararat taýyna toqtady degen bol­jamnyń da bolǵanyn aıtyp otyr­ǵandaryn qu­laǵym shalyp: «Odan da Ba­ıe­keń­di tyńdaıyq» dedim. Biraq, buǵan álgiler onsha nazar aýdarmaı, jaýyn-shashynnan bolǵan topan sýǵa da kúmánmen qaraıtyndaryn aıta bas­taǵan. Osy mezette shaıdaı ashyq aspandy kenet bult torlap, shelektep turyp jańbyr quısyn. Avtobýsymyz ózinen-ózi buzylyp, birinen keıin biri toqtap qaldy. Budan keıin bir aǵamyz: «Kórdińizder me, tabıǵattyń bulaı qubylýy Qazyǵurt taýynyń tegin emestigin bildiredi. Onyń qasıetin túsinsin degendeı jańbyryn nóserletti», – dep eskertti. Kóp keshikpeı jańbyr toqtap, biz saıahatymyzdy odan ári jalǵastyrdyq. Ulttyq ataýlar – ár zamannyń eskertkishi retinde halyqtyń tarıhy men mádenıetinen jáne turmys-tirshiliginen, salt-dástúrinen habar beredi. Mysaly, kúlli halqymyz kıe tut­qan Qazyǵurt pen Ordabasy, myń jyl buryn qazaqtyń órkenıetin álemge pash etken Otyrary, tarıhy tereń Tarazy men Túrki­stany jáne talaı-talaı alqaly keńester men jıyndarda el taǵdyryn sheshken Mártóbesi men Kúltóbesi óziniń erekshe bir oqıǵalarymen Ońtústik ólkesin búkil dúnıejúzine tanymal etken. Desek te, Saýran men Syǵanaq, Saıram men Sozaq, Qazy­ǵurt pen Budyqkent, Tamtáji men Abartáji, Shaýǵar men Túrkibasy sııaqty kentterdiń, qalalardyń jáne basqa da tolyp jatqan tó­beler men qorǵandardyń jumbaq syrlary áli tolyq ashylǵan joq. Qazaqtar ejelden Qazyǵurtty kıe tutyp, tirshiliktiń qaıta túlep, tamyr tartqan tusy, dúnıeniń tutqasy dep baǵalaǵan. Qazy­ǵurt­tyń sonaý kóne zamandardan bastap, búginge deıingi tarıhy, tek ońtústik óńirine ǵana emes, búkil qazaq dalasyna qatysty. Bylaı qa­raǵanda, Qazyǵurt taýy asa úlken de emes, biraq ózge taýlarǵa qaraǵanda Qazyǵurt týra­ly ańyz kóp. Onyń basty sebebi, halyqtyń Qazyǵurtqa degen yqylasy men mahabbaty erekshe. Qazirgi kezde adamdar Qazyǵurttyń qadirine jetip, abyroıyn asqaqtatyp, mereıin asyrýda. Solardyń biri –burynǵy Lenın aýdany turǵyndarynyń talap-tilegine oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1993 jylǵy 4 mamyrdaǵy qaýlysymen Lenın aýdanynyń Qazyǵurt aý­dany bolyp ózgertilýi, 1990 jyly Shym­kent qalasyndaǵy jańadan salynǵan shaǵyn aý­dan­ǵa Qazyǵurt ataýynyń berilýi jáne QR Úki­metiniń qaýlysymen qaladaǵy №66 mek­teptiń Qazyǵurt orta mektebi dep atalýy. Elimizdiń ózge óńirlerinde de kıeli ataýdy ıelengen nysandar az emes. Qazyǵurt – Talas Alataýynyń ońtústik batys silemindegi taý. Shymkent pen Tashkent qala­larynyń ortasynda ornalasqan. Sol­tús­tik-shyǵystan, ońtústik-batysqa qaraı 20 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Eni 10 sha­qy­rymdaı. Bıiktigi 1768 metr. Ońtústik betkeıi Keles ózenine jalǵasa jarqabaqtanyp bitedi. Bul taý el arasynda «Qazyǵurt áýlıe» dep te atalady. Erte zamanda búkil álemdi topan sý basatynyn Nuq ǵalahı-ýássalam aldyn ala bilip, erterek qamdanyp, keme jasatady. Topan qaptaǵan kezde jan-janýarlardyń ata­lyq jáne analyq jynystaryn alyp, kemege mingizedi. Munyń ishinde tórt túlik maldyń da tuqymy bolady. Nuq paıǵambardyń jaq­sy adamdary men týǵan-týysqandary – bar­ly­ǵy seksen jan ǵana kemege kiredi. Sý tas­qyny alty aıǵa sozylyp, Nuqtyń kemesi Qaz­yǵurt taýyna qaıyrlaıdy. Qa­sıetti osy taý­dyń jotalaryna tórt túlik maldyń, ań men qustyń alty aılyq ashtyqqa aryp-ashyp qalǵan tuqymy túse­di. Olarǵa Jara­tý­shy ıe men pirleriniń sharapaty tıip, aman qalady. Sodan jer ústinde tirshilik qaıta qa­lyptasa bastaıdy. Taý jotalaryndaǵy jan-janýar­lardyń aıaǵy tıgen jerleri kıeli, áý­lıe bolyp sanalady. Olar Qazyǵurt ata, Aq­býra ata, Kózdi ata, Áńgir ata, Shilter ata, Meıram ata, Qaınar ata, Qyzyl ata dep atalady. Kemeden túsip, qonystanýǵa qalǵan 80 adamnyń 73-i sheıit bolyp ketedi. Nuq paı­ǵam­bardyń ózi, Ham, Sam, Iofes atty úsh uly, Áshıat, Láıla, Aısha degen úsh kelini ǵana aman qalǵan eken. Olardan adamzat ur­paǵy qaıta órbip shyǵady deıdi bizge jetken ańyzdardyń birinde. ...Alataýdyń batys baýraıynda alasa taýda Qazyǵurt atty áýlıe ómir súripti. Ol aqyldy da ádil bolyp, ómiriniń sońyna deıin Qudaıǵa qyzmet etipti. Talaı ret elin apattan aman alyp qalǵan eken. Kúnderdiń kú­nind­e, Qazy­ǵurt áýlıe qartaıyp, shashyn aq shalǵan sátte tóskeıdegi halyqqa úlken apat keledi. Olar birin-biri tonap, el ishinde ur­lyq pen zorlyq kóbeıedi. Áldisi álsizin, kóbi azyn tonaý ádetke aınalyp, halyq arasynda alaýyzdyq etek alady. Adamdar arasyndaǵy yntymaqtan bereke ketedi. Osy kezde jara­tý­shy Alla olarǵa jylandar men shaıandardy jiberipti. Aspannan ý aralas jańbyr jaýyp, egistikteri ýlanady. О́zara til tabysa almaı, Qudaıdyń qaharyna ushyraǵan adamdardy jy­landar men shaıandar shaǵyp, ajal qusha­ǵyna alady. El arasyn qor­qy­nysh pen úreı jaılap, zor azapqa ushy­raı­dy. Kóbi ólip, az qalǵan adamdar Qazyǵurt áýlıege keledi. Olar bul arada jylandar men shaıandardyń joq ekenin kórip, tań qalady. Qazyǵurt áýlıege: – Bizdi myna azaptan qut­qaryp, ajaldan alyp qalý tek seniń qolyńnan keledi. Seniń aryń Qudaı aldynda taza, biz sııaqty kúnáhar pendeńe arasha túsip, ajal men azaptan qutqar. Qateligimizdi moıyndap, aldy­ńa bas uryp kelip otyrmyz, – dep jylap-eńi­rep, aıaǵyna jyǵylyp, bas ıedi. Son­da Qa­zy­ǵurt áýlıe: – Sender qudaı al­dyn­da kúnáǵa ba­typ, keshirilmes qylmys ja­sa­dyńdar. Sol úshin Alla senderdi jazalap otyr. Eger sender aqymaqtyq isterińdi tastap, bir-birińdi qınaý­dan, tonaýdan aýlaq bolsańdar, arasha túseıin, – deıdi. Ajaldan qorqyp, azaptan úreılengen álgiler: «Tas­taı­myz, endi qaıtalamaýǵa ýáde etemiz, eger osydan qutqarsań, bárin de oryn­daımyz!» – dep shýlasyp, ant beredi. Qazyǵurt áýlıe kúnáharlar kúnásin keshirý úshin Qudaıǵa minájat etip, duǵa oqıdy. Qudaı Qazy­ǵurt­tyń duǵasyn qabyl alyp, álgilerdiń kúnásin keshiredi. Jylandar men shaıandardy jiberýin toq­ta­tady. Sodan «Qazyǵurt – kıeli, áýlıe taý» ata­nypty, – deıdi taǵy da sol kóp ańyzdyń biri. Qaı halyq bolsa da ejelden eldi mekender men jer-sý ataýlarynyń maǵynasy men mánine, shyǵý tarıhyna asa zor mán bergen. Bul jó­nin­de, túrkolog S.Sahabattyń pikiri mynadaı: – Biz­diń ata-babalarymyz ataýlar máselesinde kóne tilderge baryp, qazaq jerine ıslam dini kel­genshe, bizdiń halyq táńir­diń bar ekenin mo­ıyndap, ózderiniń dástúrlik nanym-senim­deri­men ómir súrgen. Ońtústik toponımderinde saq, túrki elementteriniń mol­dyǵy sonshalyq, ózgeni qoıa turyp, áýeli ózimizdiń tisimiz batpaı júrgen máseleler barshylyq. Eposqa, tarıhı ańyz­darǵa, tipti qazaqy shejirege múl­dem qar­sy­ly­ǵymyz joq. Qaıta kerisinshe, kádege jara­ta­myz. Má­sele aýyz­­eki shejirege oıysyp bara jat­qan oı­syzdyqta. Qa­zaqqa meı­linshe etene, aıty­lýy bir bol­ǵa­ny­men m­a­ǵy­na­syn­da aıyr­ma jeterlik, hám «ǵ» lıtýrgy túrki­men, tú­rik, ázerı oǵyz­da­ryn­da, arab-par­sy, orys fo­netıka­syn­da emge ushy­­raspaǵan­dyq­tan, ıakı tú­sip qala­dy, ıakı óńge lıtýrgke (g) aına­lyp ketedi. Qa­zyǵurt oro­nımi­niń «qa­zyǵ» býy­nyna Kók túr­k­i nusqa­syn­da oı qy­dyrtyp kó­relik. Kelesi býyn urt /ıýrt /ıýrt / jurt – bizge asa tańsyq emes. Qa­sıetti aılaq – Jer kindigi (axus mun­di) – Ǵarysh báıteregi (aror mundi) – qazyǵ ıýrt – Qazyǵurt. Qazyǵ ıýrt qa­zaqy kó­meıge aýys­qanda – Qazy­ǵurt! Qaz­týǵan jyraý­dyń alań da alań jur­tyn, eleń de eleń jur­tyn eskersek, eshte­ńe­si de joq. Boıy­myzǵa da, oıy­­myz­ǵa da shap-shaq, taza ulttyq pa­ıym­ǵa ıe bo­larymyz haq. Kósh­peli­niń jaǵ­ra­pııa­lyq bilimi asa joǵary. Osal­dyǵy hatqa túspege­ninde, jolaı kıme­le­gen­niń aýzynda ketip óńi aınyǵan minezinde. Tirnektep kóre­lik: 1. Ǵarysh – kók 2. Ǵarda – taý (atalyq) 3. Ǵar – ıýrt (jurt, el, qonys). «Qazyǵurt» degen sózdiń qalaı shyqqan­dyǵy týraly naqty derek joq, degenmen ǵa­lym­dar bul jóninde óz oılaryn ortaǵa sala­dy. E.Qoıshybaev Qazyǵurtty kóne tú­rik­ter­diń taıpa attarymen baılanystyryp, qos et­no­nımnen quralǵan ataý – «qaz» jáne «qurt» túr­kileri VII-VIII ǵasyrlarda ómir súr­gen taıpalar dep anyqtama berse, S.Baq­bergenov «qa­zy» – tóreshi, ádil tóreshi «qu­rt» – qas­qyr degen maǵynany berse kerek dep tujy­rym­daıdy. Qazyǵurt ataýy tarıhta oǵyz ben pechenekter arasynda bolǵan soǵys­ty beıneleıtin Qorqyt týraly jyrda Qazy­ǵurt taýy retinde kezdesse, Ábilǵazy­nyń «Túrkimender shejiresinde» Qa­zy­ǵurt týra­ly eki derek bar. Onyń birinde Qa­zyǵurt Oǵyz hannyń alty ulynyń biriniń ba­lasy retinde, ekinshisinde taý retinde atalady. 1043 jyly Oǵyz ulysy ydyrap, keıbir taı­pa­lary batysqa kóshken sátten bastap, bul ólkeni «Qazyǵurt halqy» dep ataı bastasa kerek. Bizdiń halqymyz Qazyǵurt ataýy arqyly rýhtanady. Qazyǵurt taýyn – Nuh paıǵam­bar­dyń kemesi toqtaǵan, adamzattyń altyn besigi retinde ardaq tutady. Búgingi tańda oblysy­myz­da Qazy­ǵurttyń atymen aýdan, aýyl, mektep, kóshe jáne jekemenshik (toıhana, kafe, dú­ken, t.b.) birqatar nysandar atalady. Qazy­ǵurtty jań­ǵyrtý jáne ony elge tanymal etý maq­sa­tyn­da oblys, aýdan tarapynan kóptegen aýqym­dy jumystar atqa­ryl­dy. Atap aıtsaq, Shym­kent – Tashkent tas jolynyń boıyndaǵy asýǵa «Keme qalǵan» monýmenti ornatyldy, «Qa­­zyǵurt» ensıklopedııasy jaryq kórdi, birlik pen berekeniń, tatýlyq pen dostyqtyń, yrys pen yntymaqtyń jarqyn merekesi «Naý­ryz meıramy» Qazyǵurttan bastaý alýda, ob­lys ákimi Asqar Isabekulynyń basta­ma­sy­men «Yrys aldy – yntymaq» atty ob­lys­tyq is-sha­ra Qazyǵurt baýraıynda ótti. Aý­dan­nyń eko­no­mıkasy da qarqyndap ósip keledi. «Kıeli Qa­zy­ǵurt» qoǵamdyq qorynyń bastama­symen bir­qa­tar ıgi ister qolǵa alynyp, 14 jyldan beri Qa­zy­ǵurtqa túrli qoǵamdyq uıym­dardyń q­a­ty­sýy­men saıahattar uıymdas­tyrylýda. Bar­sha­­myz­dyń aldymyzdaǵy endigi mindet Uly Jibek jolynyń boıynda turǵan bizdiń dáýiri­mizdiń alyp eskertkishi – Qazyǵurtty adamzat tirshiligi men birliginiń sımvoly retinde onyń mańa­ıyn ulttyq tabıǵı, tarıhı qoryqqa aı­nal­dyryp, shetel qonaqtaryna tanystyrý ar­qy­ly rýhanı jádigerimizdi búkil álemge áıgili etý! Qabyl DÚISENBI. Ońtústik Qazaqstan oblysy.