Juldyzdy jol Baıqońyrdan bastaldy

Búgin – dúnıejúzilik kosmonavtıka jáne avıasııa kúni Sanaly adam balasy aspanda qa­lyq­tap ushýdy baǵzy zamannan arman etti. Áýelde eki qolyna jasandy qanat baılap alyp, úı tóbesi men bıik jarqa­baq­tardan tómen qaraı sekire qalyqtaýǵa talpyndy. Biraq, ókinishke qaraı, ol áreketterinen nátıje shyqpady. Sodan keıin adam áýe sharyn oılap tapty. Odan keıin adamdy shynymen-aq as­pan­ǵa ushyra alatyn áýe kemesin jasady. Biraq jer atmosferasyn tómenge tastap, ǵalam keńistigine ushyp shyǵýǵa bul áreket te az boldy. Al keıinirek jerdiń tar­tylys órisin jeńip shyǵatyn zymy­ran jasalǵan kezde, onyń ushyp shy­ǵýy­na múmkindik týdyratyn jer tańdaý qajet­tiligi týyndady. Osylaısha ǵarysh aılaǵy nemese kosmodrom degen uǵym paıda boldy. «Kosmodrom» grek sózi. Ol qazaq­sha­laǵanda «Zymyraı qozǵalyp, ǵaryshqa ushyp shyǵatyn jer» degen maǵynany beredi. Al ondaı jyldam qozǵalysty qan­daı jerden júzege asyrý kerek? Ǵa­lymdar men qurastyrýshylardyń al­dyn­da osyndaı suraq turdy. Ondaı alań jasaýǵa birneshe jer usynyldy. Qoı­yl­ǵan talap boıynsha, ǵarysh kemesi at­ta­na­tyn alań meılinshe tegis, kún raıy kóbine ashyq, klımaty jumsaq jer bolýy tıisti. Eger ǵaryshaılaq jer ek­va­toryna jaqyn mańǵa orna­lasqan bolsa, zymyrandy ǵarysh keńis­tigine ushyryp shyǵarý tıimdi bolmaq. Onyń ústine, zy­myran shyǵysqa qaraı baǵyt ala zy­my­raı aspanǵa ushyp baryp, jer tóńiregindegi aınalymjolǵa shy­ǵýy tıisti. Sonda zymy­ran­nyń ushý jyldamdyǵy jerdiń óz osinen batystan shyǵysqa qaraı aı­nalýymen astasyp, ushý je­ńil­deıdi. Osy faktorlardyń bá­ri­niń sáıkes kelýi jer shary­myz­daǵy adam balasynyń jul­dyz­darǵa ushýyna eń alǵash jol ash­qan Baıqońyrdyń tusaýyn kesti. Baıqońyrdyń irgetasy ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary­nyń aıaǵy men elýinshi jyl­dary­nyń basynda-aq qalandy. Kóp ýaqyt ótpeı ǵylymı-tehnı­ka­lyq izdenister qarqyn aldy. 1950 jyldyń ózinde-aq adam ba­lasynyń ǵaryshqa ushýyna jol ashqan áıgili ǵarysh aılaǵy bo­lyp qalyptasty. Onyń trassa­sy myńdaǵan shaqyrymǵa sozy­lyp jatyr. Onyń bir sheti sonaý Tynyq muhıtyna baryp tireledi. Trassanyń boıyna birqatar ólsheý-esepteý pýnktteri orna­lasqan. Áýeli zymyrandar ushyp shy­ǵatyn birneshe alańdar sa­lyn­dy. Ǵarysh kemelerin quras­ty­ratyn, synaqtardan ótkizetin, ǵaryshqa attandyratyn kóptegen keshender bar. Olardaǵy kúrdeli avtomatty júıeler arqyly ǵa­rysh kemeleriniń ushý traek­torııalary ólshenedi, ushýǵa ruq­sat beriledi, avtomatty ǵalam­sha­raralyq kemelerden berilgen telemetrııalyq aqparattar kom­pıý­terlerde óńdeledi. Avto­matty júıelermen jabdyq­tal­ǵan keshenderde kemeler synaq­tan ót­k­iziledi, olardy Baı­qo­ńyr­­dan ushy­ratyn tasyǵysh zy­my­ran­darǵa tirkeý, janarmaı quıý ju­mystary júrgiziledi. Ǵalamshararalyq kemelerdiń jerden aspanǵa qaraı tik usha­tyny belgili. Bul da kemelerdi ǵaryshqa ushyrýdyń bir jeńil­detilgen amaly. Ǵarysh keme­si­niń qabyrǵasy múmkindiginshe juqa bolsa, soǵan saı salmaǵy da meılinshe azaıady. Ǵalam­shararalyq kemelerdi ǵaryshqa qaraı tik baǵytta ushyrý ádisi barlyq iri elderde qabyldanǵan. О́ıtkeni, osylaı tik baǵytta tez ushqan mezette paıda bolatyn keıin serpýdiń ǵalamat kúshi ke­meniń osine túsedi de, ony teh­nıkalyq aqaýdan saqtaıdy. Ǵa­lam­shararalyq kemelerdi bas­qarý júıesi onyń kenetten soǵa jónelgen daýyldan qulap ketpeýin qadaǵalaıdy. 1957 jylǵy 4 qazanda adamzat tarıhynda uly jańalyq bol­­dy. Qazaqtyń osy qasıetti jeri, «Jer kindigi» – Baı­qo­ńyr­daǵy ǵarysh alańynan jerdiń tuńǵysh jasandy serigi ǵarysh keńistigine ushyp shyǵyp, ǵarysh dáýirin ashty. Odan keıin ǵaryshtyq bıolo­gııa­lyq zertteýler bastalyp ketti. Sol 1957 jylǵy 3 qarashada ishinde Laıka degen ıt otyrǵan birinshi geofızıkalyq zymyran, 1960 jylǵy 19 tamyzda ishine Strelka men Belka degen ıtter men atjalman, tyshqan jáne ján­dikter salynǵan ekinshi keme serigi, 1960 jylǵy jel­toq­sanda Pchelka men Mýshka degen ıtter men tyshqan, jándikter, ósim­dikter salynǵan úshinshi keme-serik, 1961 jylǵy 9 naýryzda Chernýshka degen ıt pen adam qımy­lyn keltiretin maneken, tórtinshi keme serigi jáne 1961 jylǵy 25 naýryzda ishinde Zvezdochka degen ıt pen adam qımylyn keltiretin maneken bar besinshi keme-serik ushyryldy. Osyndaı sátti dárigerlik-bıo­logııalyq eksperımentterden keıin ǵalymdar men keme quras­tyrý­shylar adam balasynyń ǵa­rysh kemesimen jer tóńiregindegi keńis­tikke ushyp shyǵýyna bolady degen qorytyndyǵa keldi. Keme quras­tyrýshylar osydan keıin «Vostok» delingen keme-serikti ushýǵa daıyndaýǵa qyzý kirisip ketti. Ol qandaı edi? Keme-serik tórt búıirlik bólikten – birinshi satydan, ortalyq bólikten – ekinshi satydan jáne úshinshi satydan turdy. Onyń uzyna boıy – 38, dıametri 10,3 metr bolatyn. Sal­maǵy 5 tonnadaı edi. Birinshi sa­ty­sy qabyrǵasynyń syrt jaǵyna qýatty qubyrly qozǵaltqysh, kemeni qajetti baǵytqa burýdy jú­zege asyratyn qozǵaltqyshtar, tu­zaq tárizdi antenna qabys­tyryl­dy. Sondaı-aq kúnge qarap baǵyt túzeýge bolatyn sezgishter, pnev­mo­júıelerdiń elementteri orna­las­tyryldy. Al jerge qonýǵa ar­nalǵan bóliginiń syrt qabyr­ǵasynda kabel-machta, tartpa belbeýler, dóńgelek terezeler – ıllıýmınatorlar, jerden nusqaý qabyldaıtyn radıosymdar bol­dy. Jerge qonýǵa arnalǵan osy bóliktiń ishki jaǵynda ǵarysh­ker­ge yńǵaıly ári onyń ómirine kezdeısoq qaýip tóngende kemeden syrtqa qaraı tez atyla alyp shyǵaratyn júıelermen jabdyq­ta­lǵan kreslo boldy. Kresloǵa parashıýt, ishinde ǵa­rysh­kerge qajetti qosymsha ottegi bar ydys, ǵaryshker skafandryn qatty ystyqtan jeldete salqyn­da­tatyn jeldetkish qondyrǵysy, jerge habar berýge jáne jerden habar alýǵa arnalǵan baılanys quraly, qajet jaǵdaıda birinshi kezekte qol­da­nylatyn quraldar men azyq-tú­lik­ter salynǵan ydys­tar bekitildi. Kreslonyń qarsy aldyndaǵy qabyrǵada kemeniń ushý jaǵda­ıyn, avtomatty júıeleriniń ju­my­syn qadaǵalaıtyn ólsheýish prıborlar men ındıkatorlary bar panel boldy. Sonymen birge panelde ǵaryshkerge jerdiń qaı geografııalyq aımaǵynyń tusy­nan ushyp ótip bara jatqanyn kór­setetin, ushý jyldamdyǵyna saı aınalyp turatyn globýs or­na­tylǵan. Kabınanyń sol jaǵyn­da kemeni qolmen basqarýǵa qa­jet­ti pýlt, paneldiń tómengi tusynda ólsheýishter taqtasy – televızııalyq kamera, odan tóme­n­ir­ekte – optıkalyq baǵdary bar ıllıýmınator turdy. Ol ıllıý­mı­natordyń ústińgi jaǵynda radıo­qabyldaǵysh, al tómenireginde tamaq salynǵan konteıner boldy. Aýasyz keńistikte ushyp ketip bara jatqan keme ishindegi adam ómirin qamtamasyz etetin júıe: regenerasııalyq qondyrǵylar, to­ńazytqysh-keptirgish agregatynan aýa ylǵalyn jutqysh, olardy qadaǵalaıtyn jáne rettep tura­tyn apparatýralardyń bloktary­nan turdy. Otteginiń qaınar kózi qyzmetin ylǵaldy kabına aýa­sy­men úrlegende ottegi bóletin, kómir qyshqyl gazyn jutý qyz­metin siltili temir totyǵynyń eritindisi atqardy. Qo­sym­sha ta­maq pen sý konteıner ishinde saq­taldy. Olarda ǵarysh­ker­g­e qajetti taǵamnyń bári boldy. Keme ishindegi adam ómi­rine qa­jetti degen­derdiń bári de 10 táýlikke jetetindeı etip sa­lyndy. Mine, osyndaı ta­lap­­tarǵa saı quras­ty­rylǵan ǵarysh kemesi-serigimen jerdiń tuń­ǵysh ǵa­rysh­keri ǵarysh keńistigine ushyp shyǵýy tıisti bol­dy. Son­dyq­tan da bul ǵa­ryshkerdi ǵa­ryshqa ushý­ǵa da­ıyn­daý osy ju­mys­tar­men qatar júrip jat­ty. Ǵa­rysh­ker­ler otrıa­dy­na engen ush­qyshtar endi ar­naıy daıyn­dyq­tardan ótýge tıisti edi. Olar dene jattyǵýlarymen qatar ast­ro­nomııa teorııasyn, aspan mehanı­ka­syn, fızıka men matematıka pánderin meńgerdi. Más­keý planetarııi shańyra­ǵyn­­daǵy juldyzdy aspannyń ja­sandy beınelerinen juldyz­dardyń aspan­daǵy oryn­dary­men tanysty. Radıotehnıka, elektro­nıka, avtomatıka men telemehanıka jónindegi bilimderin jetildirdi. Dárigerlik tekserýlerden jáne dene jatty­ǵý­larynyń to­lyq kýrsynan ótti. Sóıtip, olar­dyń eshqaısysynan da sú­rin­begen ush­qysh Iýrıı Alekseevıch Gagarın ǵaryshqa birinshi attanatyn boldy. Ol 1934 jyly 9 naýryzda Smolensk oblysyna qarasty Kýkýshkıno selosynda kolhoz­shy­nyń otbasynda dúnıege kelgen. Bola­shaq ǵaryshkerdiń ómir­baıany Saratov ındýstrıaldy tehnıký­my­nyń aeroklýbynda bastalǵan. Baı­qo­ńyr­dan eń al­ǵash­qy jer serigi ushqan 1957 jyly Iýrıı Orynbor avıasııa ýchılıshesin tá­mamdaǵan edi. Sodan soń soltús­tik flottyń ush­qyr áýe kemeleri avıasııasynda Otan aldyndaǵy qyzmetin óteı júrip, áýe kemesimen jyldam ushý­ǵa shyńdalady. Al odan keıin ǵaryshqa ushý aldyndaǵy kúrdeli emtıhandardan ótýge kiristi. «... Baıqońyrdyń altyn tańy qylań berisimen bolashaq ǵa­rysh­ker­lerge arnalǵan arnaıy shaǵyn úıdiń ishinde oǵan ǵa­ryshkerdiń ska­fandryn kıgizdi, – dep jazdy adam­nyń ǵarysh keńistigine eń al­ǵash­qy ushýy jóninde «Vostok» keme-seri­giniń jetekshi konstrýk­tory Alekseı Ivanov óziniń «Al­ǵashqy bas­pal­daqtar» degen kita­bynda, – ol skafandr «bolashaq ǵa­rysh rysary­nyń» shynyqqan shy­­myr dene músi­nine shaq kele ketti. Erkin tynys alýyna aýa jelin jetkizip turatyn jeldetkish shlan­gy­sy avtonomdy regene­ra­sııalyq qury­lymǵa jalǵan­dy, tu­la boıy jaryq sáýlesinen aınadaı jalt-jult etip turdy, tek eki qo­ly ǵana qolǵapsyz. Onyń qa­syn­da skafandrdyń kons­trýk­­to­ry men dá­rigerlerdiń biri júr. Olar Iýrıı­diń tula boıyn aınala jú­rip sholyp, skafandrdyń de­nesiniń keı­bir tusyna batqan-bat­pa­ǵanyn, tar kelmegenin tekserip ótti. ... Olar mingen arnaıy avtobýs «Vostok» keme-seriginiń dál ja­ny­na kelip toqtady. Avtomatty túrde eki jaqqa qaraı aıqara ashylǵan avtobýs esiginen aqshań­qaı-qyzǵylt tústi skafandr kıgen Iýrıı Alekseevıch Gagarın kórin­di... Endi birazdan soń onyń jer ǵalamshary turǵyndaryna arnal­ǵan tarıhı sózderi dybys kú­sheıt­kishterden sańqyldap shy­ǵyp jatty. Arada taǵy birneshe mınýttar syrǵyp ótkende Iýrıı Alekseevıch otyrǵan kabınadaǵy telekameralar iske qosylyp, onyń anyq beınesi shyǵaryp salýshylar turǵan jerdegi teledıdarlardyń kógildir ekrandarynan kórindi. Ol áldeneni jasaýda, jer tóńire­gin­degi ǵarysh keńistiginde ushý kezinde kemeni basqaratyn pýlt taqta­syna sál eńkeıe qarap qoıa­dy. Sodan soń basyn kóterip alyp, qarsy aldyndaǵy teleka­me­ranyń obektıvine tike qarap jymııady. Kenet mıkrofon shýyly estildi, áldekim ony iske qosqan. – Biz sizdiń beıneńizdi tele­ekrannan anyq kórip otyrmyz, – degen Sergeı Pavlovıch Korolev­tiń daýysy estildi, – bári qal­pynda, bul bizdi qýantýda, sergek kórinesiń. Meni qalaı estısiz? Ol jaı ǵana, eshbir kidirissiz, salmaqty, raport bergendeı jaýap qatty. – Sizdi jaqsy estımin! О́zimdi jaqsy sezinemin, kóńil-kúıim sergek, ushýǵa daıynmyn! Ishte shybyn yzyńy ǵana estilerdeı tynyshtyq ornady. Bári de demin ishke ǵana tartyp usta­ǵandaı. Tek dınamıkterdiń shy­ńyl­daǵany ǵana ázer-ázer estiledi. Tumsyǵy ǵarysh keńistigine tik qarap turǵan aqshańqaı-qyzǵylt tústi «Vostok» keme-serigine jol ashqandaı bult­tar da jyl­jýyn kilt toqtatyp, kún de sol orny­nan tapjylmaı nuryn shasha qal­ǵandaı sát ornady sol kezde. Bir mezette jer qyr­tysy astyna salynǵan ushyrý bóli­min­degi perıskop arqyly kemeni ba­qy­lap-qadaǵalap otyrǵan bas­­qa­rýshynyń daýysy sańq etti. – Attandyrý kilti iske qosylsyn! Artynsha attandyrý pýl­tin­de otyrǵan kisiniń daýysy jańǵyryǵa shyqty. – Attandyrý kilti iske qosyldy! Dınamıkten taǵy daýys sańqyldady. – Sońǵy kóz júgirtim! – Sońǵy kóz júgirtim ótti! – Ázirlik! Basty ázir­lik! Attansyn! Artynsha Sergeı Pavlovıch Korolevtiń daýysy estildi. – Sizge sát-sapar tileımin! Kenet kóldeneń shý men keme qozǵaltqyshtarynyń qubyr­la­ry­nan tómen qaraı shashyl­ǵan ottyń qatty ysylymen, gúri­limen qa­bat­­tasa Iýrıı Alek­seevıch­tiń daýysy anyq estildi: – Jó-nel-dik! Bul budan 50 jyl bu­rynǵy, 1961 jylǵy 12 sáýir­­degi, Baı­qońyr ýaqy­ty­men tańǵy saǵat 11-den 7 mınýt ketken sát edi. Ǵa­rysh kemesi aspanǵa qaraı zy­my­raı tik ushyp ketip bara jat­ty. Dál sol sátte «Vostok» keme-serigin qu­byr­ly qoz­ǵalt­qysh­tardyń mı­l­lıondaǵan at kúshinen emes, mıl­lıondaǵan adam­­dardyń osy tarıhı kóri­nis­ten qatty tol­qyp, diril qaq­qan alaqandary­nyń ǵalamat kúshi­men ǵaryshqa qaraı zy­my­rap ushyp ketip bara jatqandaı bo­lyp ta ketti. Belgili bıiktikke ushyp jetkende «Vostok» keme-seriginiń birinshi bóligi ajyrady. Ol perıgeıinde jer betinen – 181, apogeıinde 327 shaqyrym bıiktikke deıin sha­ryqtap, jer tóńire­gin­degi ke­ńis­­­tikte 108 mınýt ishinde bir aına­lym jasady. Bul ýa­qyt­tyń ishinde tuńǵysh ǵarysh­ker men jer betindegi muhıttar men teńiz­derdi, taýlar men ja­zyq­tardy, ózen men kólderdi, ózi kememen ushyp shyq­qan Baı­qońyr ǵarysh aılaǵy or­nalas­qan qazaqtyń darhan jerin jáne ondaǵy iri qala­lardy kórdi. Ǵa­ryshker Baı­qońyr ýaqy­tymen saǵat 11-den 52 mınýt ótkende Ońtústik Amerı­ka­nyń tusynan ushyp ótip bara jatty. Baıqo­ńyr­daǵy ushýdy bas­qarý orta­ly­ǵyna ushýdyń oı­daǵydaı ekenin, keme-serik ishinde ózin jaq­sy sezinetinin, 12-den 15 mınýt ótkende Af­rı­kanyń tusynan ushyp ótip bara jatqa­nyn, ushý­dyń oıdaǵy­daı ekenin, keme ishin­degi salmaq­syz­dyqtan qo­laısyzdyqty sezinbeıtinin ha­barlady. Saǵat 12-den 25 mınýt ótkende Jer tóńiregindegi bir aınalym aıaqtalyp, belgilengen baǵdarlama boıynsha keme-se­rik­tiń tejeýshi qozǵaltqysh qon­dyrǵysy avtomatty túrde iske qo­syldy. Keme-seriktiń ushý jyl­­­d­amdyǵy azaıyp, jerge qa­raı tó­men­dep, qoný traek­to­rııa­syna aýys­ty. Odan soń ishinde ǵarysh­ker otyrǵan qonýǵa ar­nalǵan apparat keme-serikten bó­linip, Jer atmosferasy ar­qyly ótip, jer betine 7 shaqy­rym qa­shyqtyq qal­­ǵanda úlken parashıýti ashyl­dy. Sóıtip, Baıqońyr ýaqytymen sa­ǵat 12-den 56 mınýt ótkende qazaq jeriniń dańqyn aspan­dat­qan Iýrıı Alekseevıch Gagarın qo­nýǵa arnalǵan apparatpen aman-esen jerge qondy. Júnis SAHIEV, jazýshy-fantast, TMD Astronomııa-geodezııa qoǵamynyń tolyq múshesi. Astana.