Shyraǵym, Sara, sendeı týmas bala, Shejire týarmysyń mundaı dana. Birjan sal
Qazaqta qyz ben jigit aıtysy týraly sóz qozǵalǵanda kimde-kimniń bolsyn aldymen aýzyna túsetin esim – aqyn Sara desek artyq aıtqandyq emes. Sahna tórine aıtysýǵa shyqqan aıtysker qyzdarymyz onyń arýaǵyna syıynyp, «apalap» menshiktep alatyndyǵyn aıtpaǵanda, poezııa padıshasy Farıza Ońǵarsynova Jetisý jerine kelgen saıyn «Meniń pirim – aqyn Sara» dep aıtyp otyratyndyǵyn da el aǵalarynan talaı estigenbiz.
«Bir teńim bolmady ma uldan meniń»
Aryndy Aqsý ózeniniń boıyn jaılaǵan elde Tastanbek degen orta sharýanyń otbasynda Sara 1878 jyly ómirge kelipti. Nebári úsh jasynda ákesinen aıyrylyp, on jasar aǵasy Saharııa jáne qartaıǵan anasy Janshóke (Janókshe) úsheýi ǵana qalady. Olarǵa ákesiniń emshektes inisi Jaısańbek qamqorshy bolyp, tórteýi taǵdyrdyń jazǵanyna kónip, aǵaıyndy panalap, kúneltedi. Sol bir kúnderdi aqyn Sara «Qudaı-aý, ákemdi aldyń týa sala, Atandyq jesir qatyn, jetim bala.Tezegin terip eldiń, otyn jaqtym, Joq bolyp bosaǵamda jalǵyz qara» dep bir shýmaq óleńmen órip beredi. Biraq asyldyń synyǵy moıymaıdy. Alladan amandyqtaryn tilep, ár kúnine, atqan tańyna táýbe aıtyp, qatyqsyz qara sýdy qanaǵat tutyp el ishinde júre beredi. Qudaıdyń qudiretine shek bar ma. Tula boıyndaǵy týma talanty ýaqyty kelgende jaryp shyǵady. En dalada tezek tere júrip aıtqan ánderin birtindep jýsan shaýyp, sýǵa barǵan qyz-kelinshekterdiń arasynda shyrqaı bastaıdy. Tipti, olardyń salǵan ánderin sol zamatynda-aq qaǵyp alyp, qaıta aıtyp ta beretin zerektigimen de erekshelenedi. Zerdeli qyz arǵy-bergini tarazylaı kele ári kári sheshesin oılap muńaıyp ta júredi. Turmys taýqymetiniń aýyrlyǵynan kópshilikten jyraq qalǵan jetim qyz endi el aýzyna ilinip, jıyn-toıǵa sheshesin ilestire baryp, azdy-kópti qoshemetke bólene bastaǵanymen, sherli jannyń kóńil serpilter sol kúnderi kópke sozylmaıdy.
Azýly aǵaıyny Arnaı bolys Saranyń kishi ákesi men baýyrynyń eńbegin jep ishse tamaqqa, kıse kıimge jarytpaǵan soń olar jamaǵaıynyna ókpelep, «bir shapaǵaty tıer me eken» degen úmitpen Turysbek qajynyń aýylyna kóship baryp, bir jaǵyn jarǵa taqap, ekinshi jaǵyn qamyspen jaýyp baspana jasap alady. Momyn jandar jańa qońsylastaryna tez sińisip ketedi. Biraq shynjyrbalaq bolystar ózara sóz baılasyp tal-shybyqtaı burala ósip, aqylyna kórki saı bolǵan boıjetkendi quryqqa túsirýdi oılastyrady. Qoly uzyn jandar aram pıǵylyna tez jetý úshin Jaısańbekke «bir ógizimdi urlap soıyp aldy» degen jalǵan jala jaýyp, túrmege toǵytady. Al osy oqıǵanyń aldynda ǵana Saharııa kúnkóris qareketimen baıdyń malshylarymen birge otar-otar qoıdy qystan aman alyp qalý úshin Aqsýdan Balqash boıyna ketedi. Bul jaıttar kúndelikti ómir aǵymy ispetti bolǵanymen aqyn Saraǵa tuzaq salýdyń alǵashqy adymy-tyn.
Negizi, aqyn Sarany atastyrǵan Jıenqul Turysbek baıdyń malshylaryn basqaryp, jalpy sharýasyn dóńgeletip júrgen, qajynyń ne aıtqaly otyrǵanyn emeýrininen-aq ańǵaratyn ári sózin syrtqa shyǵarmaı kóńilindegisin dóp basa oryndaıtyn, ázil-qaljyńǵa júırik, qý tildi, pysyqaı jamaǵaıyny eken. Bala kezindegi qunystan beli búkir bolyp, synyqtan bir aıaǵy sholaqtaý bitken ári bet álpeti de suryqsyz adam bolǵandyǵy da «Jazýshy» baspasynan 1985 jyly jaryq kórgen «Aqyn Sara» atty kitapta anyq jazylǵan. Sóıtip, baı-saýdagerdiń ishki esebi júzege asyrylýy úshin aqyn Sara 13 jasynda ózinen jıyrma-jıyrma bes jas úlken, kemtarlyǵyn aılakerligi japqan kemtar janǵa atastyrylady.
«San júırik ilese almas samǵaǵanda»
Negizi Birjan-Sara aıtysy 1895 jyldyń jazynda Jetisý Alataýynyń bir silemi Eshkiólmes taýynyń baýraıyndaǵy Kóshkental jaılaýynda ótken eken. On segiz jasqa tolyp, ózgeshe ónerpazdyǵymen eliniń erkesine aınalǵan Saranyń naǵyz babyna kelgen kezi bolsa kerek. Tek ishindegi jegiqurttaı jegen Jıenquldan qalaı qutylýdyń qamy ǵana alǵa basqan adymyn tejeı beretini bar. Sondaı qınalǵan sátterde anasy Janshóke qamyǵa óksigen qyzyn jubatyp «Ketesiń jylaı berseń qor bolyp, jasyp, Qorlyqtan qutylmaısyń búıtip qashyp. Onan da qutylarlyq jolyńdy izde. Aqylyń men qaıratyń sýdaı tasyp» degen aqylyn óleńmen órnektep aıtatyn kórinedi. Bul aqyl zerdeli jannyń ishki oıyn tolqyta shıryqtyra shabytyn shaqyrar alapat kúshtiń jolyn ashsa kerek. Saranyń qulaq quryshyn qandyra aıtylǵan paıymdy da parasatty jyr shýmaqtary jurtshylyqqa oı salsa kerek, aqyq, monshaq, jibek sháli, sháıi kóılek, qamzol tigetin qatıpa ákelip berip kóp túkirse kól bolatynyn bir dáleldep tastaıdy. Sóıtip, bardy uqsata alatyn ismerligimen óz kıimin ózi tigip, belin qynaı oqaly qamzol, keýdesine, basyna úkili kámshat bórik kıip sylana shyqqanda, nur tógile jaınaǵan júzin oń jaq betindegi moıyldaı qara meńi árlendire túsetinin kóz kórgender aıtyp, hatqa túsirtip ketkenin: «Kiri joq otyz tisim merýertteı, Erinbeı tizdirgendeı adamzatqa-aq. Moınym suńǵaǵyndaı júzgen qýdyń, Lebizim shyrynyndaı sherbet sýdyń. Qaqqanda tóńkerilgen qas bitisim, Ashylǵan aıbatyndaı jibek týdyń» dep, aqyn Sara Birjan salmen aıtysynda ózin sýrettep, tolyqtyra túsedi.
Birjan-Sara aıtysynyń birinshi nusqasy Qazan qalasyndaǵy Imperatorlyq ýnıversıtettiń tıpo-lıtografııasynda 1898 jyly Júsipbek qoja Shaıqyslamuly jazyp alyp bastyrǵan alǵashqy úlgisimen salystyrylyp, túzetilip tasqa basylǵan. Sol jazba Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan 1985 jyly Saılaýbaı Qaınarbaev qurastyrǵan «Aqyn Sara» atty kitapqa engizilip, qaıta basylsa, ekinshi nusqasy Zaısan qalasynan Qazan qalasyndaǵy tıpo-lıtografııasyna 1899 jyly jiberilip, sol jyly jaryq kórgen. Bul kitaptan tys aqyn Sara týraly jaryq kórgen kitaptar da barshylyq. Sol týyndylardy oı eleginen ótkize otyryp kókeıge bir túıgenimiz, Birjan sal kele jatyr degen daqpyrtty aldyn ala estigen el aıtysty tyńdaýǵa daıyndalsa kerek. О́ıtkeni, aqyn Sara aýyldan saba artyp jaılaýǵa jyljyǵan jeńgelerine ilese Turysbektiń úıine kelgeninde Birjan sal attan túspeı ánin áýelete aqyn Saraǵa birden tıise, óleńin bastap jiberedi. Sonda qyz «Kisi eken otyz eki jolaýshymen, Aq úıdiń jabyǵynan kórsem sanap» dep tyńdarmanyn habardar etedi. Aıtyskerler Arǵyn men Naımannyń jaqsy-jaısańdaryn da óleńge qosýmen qatar, qyz nazyn da umyt qaldyrmaıdy. Eń bastysy, Birjan sal aqyn Sarany malǵa satqan Esimbek pen Turysbekti synaı kele qajyǵa:
«Sarany Jıenqulǵa bere kórme,
Qyz túgil er qunyna keler shamań.
Bar bolsa súıegińdi oılarsyńdar,
«О́li tilin tiri almas» dep, jalpy jamıǵatqa, álbette, eldiń jaqsy-jaısańdaryna eldiktiń, azamattyqtyń belgisin bildire aıtysty túıindeıdi.
Talantqa taǵzym
Birjan sal men aqyn Saranyń aıtysy el ishine tez taraıdy. Quımaqulaq jandar «Birjan sal bylaı degende, aqyn Sara búıtip aıtypty» degen dálelderin de tógiltip júredi. El ishinde aqyn Saranyń basyna bostandyq berý týraly másele ótkir kóterilip, qyzý talqyǵa túse bastaıdy. Sonda halyq sózin qoldap Esimbek baı, Músápir batyr, Dýbek bolys syndy bedeldi jandar salıqaly áńgime qozǵaýǵa kirisedi. Túptep kelgende, aqyn Saranyń taǵdyry bir ǵana Turysbek qajynyń qolynda turady. Árisi, orys, ózbek, qytaı saýdagerlerimen aralasa dáýleti tasyp, qazaq dalasynda «Mamanııa» mektebin ashqan Maman-Turysbek tuqymdary oılana otyryp 1896 jyly aqyn Sarany suryqsyz Jıenquldan qutqarady. Bul baqytty aqyn Sara baǵalaı bildi. О́mir boıǵy armanyma qol jetkizýime áýelgi kezekte Alla sebepshi bolsa, ekinshi – ónerim dep bilip moıny uzyn, shanaǵy keń aq dombyrasyn qolynan tastamady. Kórkine aqyly saı, eń bastysy, ónerimen órlegen basy bos boıjetkenge yntyǵa dámelengender sany kún sanap arta berdi. Syı-sııapatqa jeńgeleri de, aýyldastary da qaryq bola bastady. Muny baıqaǵan aqyn Sara ishteı qýanyp, «kezinde elimnen alǵanymdy ónerimniń arqasynda qaıtarǵanym» dep te baǵalady. Eń bastysy, ótpeli ómirdiń sáttik qýanyshyna bógelip, masattanbaı otaý ıesi bolyp, ana atanýdy oılastyrdy. Suńǵyla jan júrek qalaýyna erik berip, ózinen segiz jas úlken Bekbaı degen azamatqa jar boldy. Bul tańdaýdy ómirlik qosaǵynyń anasy «aqyn Sara meniń balamnyń baılyǵyna qyzyqqanynan emes, tektiligin tanyp bilgendikten kelisimin berdi» dep baǵalady. Taǵy bir basa aıtar jaıt – aqyn Saranyń ónerine jubaıy kedergi keltirmedi. Qaıta qoshemettep el shaqyrǵan toı-tomalaqqa aqyn Saranyń atyn erttep berip, aq dombyrasyn aldyna óńgerip er azamaty birge baratyndyǵyn kónekózder aıtady. Osy óneriniń qurmeti aqyn Saranyń kóńilin ósirýmen qatar, kezinde tizesin batyrǵan baı-manaptardyń da basyn ıgizdi. Biraq januıalyq baqyt taǵy da uzaqqa sozylmaı, aqyn Saranyń qarshadaı kezinde tartqan taýqymetiniń saldary ma, bir múshel jasqa tolar-tolmasynda jasalǵan ozbyrlyqtyń áseri me, áıteýir, belgisiz aýrýǵa dýshar bolady. О́ńirdegi baqsy-balger, emshi, táýipterdiń jasamaǵan emi qalmaıdy. Irgeles jatqan Jalaıyr eliniń jaqsy-jaısańdary Qaratal ózeniniń boıyna arnaıy úı tigip, balyqtyń sorpasymen de emdep kóredi. Biraq shyr aınaldyrǵan aýrý aqyry aqyn Sarany alyp tynady. Sóıtip, 1916 jyly nebári 38 jasynda aqyn Sara fánı dúnıeden ótedi. Bekbaı men Sara bes perzent kóredi. Amal neshik, erte shetinegen qos uldyń artynan eki qyzy da ketedi. Tek ortanshy qyzy Rýhııanyń ǵana urpaǵy ósip, búginde aman-esen júr. Talantqa taǵzym etý qazaqy qundylyqtyń biri bolyp tabylady. Desek te, Alashtyń arysy Ilııas Jansúgirov te kezinde aqyn Saranyń arýaǵyna táý etip, qara shańyraǵyn kúzetip qalǵan asyl jary Bekbaı qarııamen tildesip, aqyn Saranyń shań basqan aınaly aq dombyrasyn ustap kórip qaıtqanyn marqum Táńirbergen Qalılahanovtyń «Aqyn Sara» atty kitabynan oqyp, bildik. Al aqyn Saraǵa arnalyp jasalǵan eskertkish belgi qoıý máselesi kóterilgenin sol kezde Taldyqorǵan oblysyn basqarǵan otyrǵan Áripbaı Alybaevtan estigen Dinmuhamed Qonaev birden «Aqyn Saraǵa eskertkish belgi ornatylsyn» dep sheshim shyǵarǵanyn da muraǵat qujattary rastaıdy. Búginde Taldyqorǵan qalasynda jáne Aqsý aýdanynda (eki jerde) aqyn Saranyń eskertkishi qoıylǵan. Al Almaty – О́skemen kúrejolynyń boıynda pano ispetti aqyn Saranyń dombyrasyn, ómirin beınelegen eskertkish-belgi qalaı ekeni belgisiz buzylyp, topyraqqa kómilgen.
Máskeýde qalǵan músin
Aqyn Saranyń beınesin eń birinshi bolyp salý baqyty arhıtektor, músinshi Margarıta Vashenkoǵa buıyrypty. Tyń ıgerý kezinde Qazaqstanǵa kelip, bertinde Shoqan Ýálıhanovtyń eskertkishin salýǵa qatysqan músinshi aqyn Saranyń aýylynda aptalap jatyp onyń kózin kórgen adamdardyń aıtýlary boıynsha beınesiniń eskızderin san márte jasap, tolyqtyryp, ózgertip túbinde aýyl aqsaqaldarynyń, jalpy, eldiń quptaýymen jumysyn bitirip, tıisti resmı orynǵa bekittiredi. Sol sýretti negizge ala eskertkish te somdalady. Kezinde belgili qaıratker Altynbek Sársenbaev músinshi Margarıta Vashenkonyń Máskeýdegi úıinde bolyp «Lenınshil jas» gazetinde «Sara beınesiniń jasalýy» atty maqalasyn jarııalapty. Maqaladaǵy «О́zińiz de túsinersiz. Qazaqstannan ketkenime de biraz jyldar bolyp qaldy. Ýaqyt ta esesin jiberer emes. Men jasaǵan myna Sara músinderi (olar músinshi úıinde birnesheý) keıin qaraýsyz qala ma deımin. Aqyn aýylynan, mektebinen músindi alamyn deýshiler bolsa, tegin-aq berer edim... Jaqynda Margarıta Markıanovnadan hat aldyq. Hatynyń sońynda «Sara músinin suraýshylar bar ma eken? Bile aldyńyz ba? depti degen joldar nazar aýdararlyq. Taǵy bir qundy derek, aqyn Sara týraly qundy málimetterden muraǵat jasap qaldyrǵan Aqsý aýdanynyń turǵyny Amantaı Smaǵulovtyń qyzy Gúlnárdiń Máskeýdegi Margarıta Vashenkonyń qyzy Gelııa Tımofeevnadan alǵan hatyndaǵy «Meniń qolymda aqyn Saranyń maıly boıaýmen salynǵan kólemdi portreti bar. Eger dostaryńyzdyń joly túsip jatsa, telefon soqsyn, aqyn Saranyń portretin qýana syılaımyn» degen joldar bolyp tur. R.S. Taıaýda Taldyqorǵanda aqyn Saranyń qaıtys bolǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty as berildi. Ony tanymal telejýrnalıst Nurtileý Imanǵalı ashyp, salıqaly sózimen qazaqy birtutastyqty saqtaıtyn ıgiliktiń jalǵasýyn nyqtap, tyń tujyrymymen eldi uıyta bildi. Osy basqosýda keler jyly aqyn Saranyń týǵanyna 140 jyl tolatyndyqtan jazıraly jaılaýda Úsh júzdiń basyn qosatyn dúbirli as beriletindigi habarlandy. Múmkin, sol asqa deıin aqyn Saranyń Máskeýdegi músinderi men portreti alǵyzylar. Buıyrsa, olarǵa da oryn tabylar. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy
