Qazaqstan – álemde ózindik yqpaly bar el

Byltyrǵy maýsym aıynan beri Qazaqstan Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna (ShYU) tóraǵalyq etýde. Osy uıymǵa bıyl 10 jyl tolady. Onyń mereıtoılyq sammıti de Qazaqstanda ótkeli otyr. Osyǵan oraı biz uıymǵa múshe memleketterdiń biri – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Chjoý LI myrzaǵa jolyǵyp, birneshe suraq qoıǵan edik. – Qurmetti Elshi myrza! Shanhaı yntymaqtastyq uıy­­my jumysynyń belsendiligin siz qalaı baǵalaısyz? Ol ózine júktelgen mindetterdi qalaı atqarýda? – О́zi qurylǵan 10 jyldyń ishinde bul uıym aımaqtaǵy mú­she memleketter arasyndaǵy dos­tyq­ty jáne tatý kórshilikti ny­ǵaıtýda mańyzdy ról atqara oty­ryp, olar­dyń arasyndaǵy bar­lyq saladaǵy yntymaqtastyqty tereńdetýge já­ne beıbitshilik pen turaqty­lyq­ty saqtaýǵa úl­ken yqpal jasap keledi. Naqty aıtar bolsaq, birinshiden, túrli deńgeıler men sala­lar­dy qamty­ǵan jetildirilgen jańa qury­lym­dar paıda boldy, munyń ózi berik quqylyq jáne ınstı­týt­tyq negizge jol saldy. Sonyń ishindegi Hatshylyq pen Aımaqtyq antı­terrorlyq qurylymdar qazir ábden jetilip, úlken tıimdilikpen jumys isteýde. Ekinshiden, múshe memleketter arasyndaǵy saıası óz­ara senim turaqty túrde nyǵaıa túsýde. Uıym sheńberinde jylyna bir ret memleket bas­shy­lary men úkimet basshylarynyń kezdesýi ótip turady. Onda bas­shylar ózara yntymaqtastyq má­seleleri týra­ly pikir alysady, sonymen birge aımaqtaǵy jáne halyqaralyq ma­ńyz­dy oqıǵa­lar­dy talqylap oty­rady. 2007 jyly uıymǵa múshe barlyq memleketter Uzaq merzimdik tatý kór­shilik, dostyq jáne ynty­maq­tastyq jónindegi kelisimge qol qoıdy. Bul kelisim uıym mú­she­leriniń ózara senim, tatý kór­shilik jáne dostyqty tereń­detý jó­nindegi maqsattarynyń quqyq­tyq negizin qalady. Úshinshiden, múshe-memleketter lańkestikke, separatızm men ekstremızmge, esirtki kontrabandasy men qarý-jaraq­tyń zańsyz satylýyna, uıym­­das­qan qylmysqa qarsy kú­reste bir-birine ózara qoldaý kór­setip oty­ra­dy. Onyń ústine sońǵy jyl­dary bizder aqpa­rat­tyq qaýipsiz­dik, energııa tasymal­daý men asa iri halyqaralyq sharalardyń qaýip­siz­d­igin qamta­ma­syz etý isterindegi yntymaq­tas­tyqty da damytyp kelemiz. Osylardyń bári de múshe el­derdiń qaýipsizdigin saqtaý múd­de­sinen shyǵyp otyr. Sondaı-aq biz­diń uıymymyz Aýǵan prob­le­ma­laryn retteýde de mańyzdy ról atqarýda. Tórtinshiden, mú­she-mem­­le­ketterdiń arasyndaǵy ekonomık­a­lyq yntymaqtastyq ta artyp keledi. Kópjaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵ­darlamasy biz­diń aldymyzǵa taýardyń, aqsha qarajatynyń, qyzmet kórsetý men tehnologııa­lardyń erkin aınaly­sy­na qol jetkizý maqsatyn qoıyp otyr. Biz qarjy-ekonomıkalyq yn­ty­maq­tastyqty, perspektıvaly aı­maq­tyq jobalardy iske asyrýdy kózdeıtin ShYU-nyń Iskerlik ke­ńe­si men Bank birlestigin qurdyq. Búgingi kúni saýda, ınvestısııa, qa­ra­jat, salyq salý, keden, ener­ge­tıka, aýyl sharýashylyǵy, ǵy­lym men tehnologııa salalaryn­daǵy júz­den artyq usynylǵan jobalar iske asýda. Búkilálemdik qarjylyq daǵdarys bastalǵanda ShYU-ǵa mú­she memleketter óz­ara tyǵyz yq­paldasa otyryp, daǵdarystyń saldaryn eńserýge arnalǵan kóp­jaq­ty ekonomıka­lyq ynty­maqtas­tyqty belsendirek júrgizý jónin­de birlesken bastama kóterdi. So­nyń ishinde kólikti, monıtorıngti jáne aı­maq­tyq ekonomıkalyq yn­tymaq­tas­tyq perspektıvalaryna saraptama jasaýdy damytý basta­malary boldy. Osy sharalardyń bári ShYU-nyń ekonomıkalyq fýnksııalaryn nyǵaıta otyryp, múshe-memleketter ekonomıka­la­ry­nyń depressııadan shyǵýyna já­ne ósimdi qalpyna keltirýge qyz­met etti. Besinshiden, múshe mem­leketter gýmanıtarlyq sala­daǵy yntymaqtastyqqa da úlken mán berýde. Búgingi kúni ǵylym men tehnıka, bilim berý, máde­nıet, densaýlyq saqtaý, týrızm, qorsha­ǵan ortany qorǵaý, BAQ sala­la­rynda kópjaqty ynty­maqta­styq­tardyń josparlary ja­sal­ǵan já­ne olar iske asyrylýda. Al­tyn­shydan, ShYU móldirlik jáne ashyqtyq qaǵıdatyn usta­nyp, bas­qa eldermen jáne halyq­aralyq uıymdarmen únqatysý­lar­dy jan­dan­dyrýda. Qazir ShYU men BUU, ASEAN, TMD, Eýr­AzEQ, UQShU jáne basqa da halyq­aralyq uıym­dar arasynda túsinis­tik jáne ynty­maqtastyq jónindegi memoran­dým­darǵa qol qoıylǵan. Mońǵolııa, Pák­stan, Iran jáne Úndistan memleketteri uıymǵa baıqaýshylar, al Belarýs pen Shrı-Lanka dıalog-áriptes retinde tartylǵan. Sonymen birge, ShYU-Aýǵanstan kontaktilik toby da qurylǵan. Uıymymyz ha­lyq­aralyq konferensııalar men fo­rýmdarǵa da belsene qatysady. Mine, osylardyń bárin qory­tyndylaı kelgende ShYU-ny ózara ynty­maqtastyqtyń jyldam damyp kele jatqan aımaqtyq tetigi dep aıta alamyz. Ol aımaqta jáne búkil álemde beıbitshilik pen turaqty­lyq­ty saqtaýǵa, halyqara­lyq qa­ty­nas­tardy demokratııa­lan­dyrýǵa, yrǵaqty damıtyn aımaq qurýǵa yqpal ete alatyn qýatty áleýeti bar mańyzdy uıym. – Keıbir saıasatkerler ShYU-ny bizdiń aımaǵymyzǵa Amerı­ka­nyń áskerı qatysyn boldyr­maýǵa qarsy qurylǵan uıym desedi. Siz oǵan ne aıtar edińiz? – ShYU «Shanhaı bestigi» te­ti­giniń negizinde qurylyp, shekarada ózara senim men qarýsyz­daný­ǵa qol jetkizýdi maqsat etip q­u­rylǵan uıym ekeni kópke má­lim. Ol al­ǵash­qy shekaralyq ke­lis­sózderden bastap, uıym bolyp qurylýǵa deıin bir-aq aıqyn maq­satty kózdedi. Naqty aıtatyn bol­saq, ol – aı­maq­taǵy qaýipsiz­dik ortasyn qurý men ózara senimdi qalyptastyrý. Buǵan qol jetkizý úshin uıym tatý kórshilik pen dostyqty nyǵaıtyp, aımaqta beı­bitshilik pen turaq­ty­lyqty qam­tamasyz etýge ty­ry­sa­dy. So­ny­men birge ShYU kórshi elder men halyqaralyq uıym­dar­dyń bir-birine qarsy kelmeý qaǵı­da­tyn ustanady. Biz úsh zulym­dyq: lań­kes­tik, esirtki kontra­ban­dasy jáne transshekaralyq uıym­das­qan qyl­mys­qa qarsy kúresti kúsheıtý úshin birlesken oıyndar ótkizemiz, osy baǵyttaǵy ynty^­maq­tastyqtardy jandandyrý ar­qyly aımaqtaǵy tynyshtyqty saq­taımyz. Biraq bu­lar basqa elder men halyq­aralyq uıymdarǵa qaýip tóndirmeıdi jáne eshqandaı úshinshi jaqqa qarsy baǵyttalmaǵan. – ShYU lańkestikke, separatızmge qarsy kúres uıymynan bo­lashaqta ózara birlesken qor­ǵa­nys odaǵyna aınalýy múmkin be? – О́z is-áreketiniń basqa elder men halyqaralyq uıymdarǵa qar­sy baǵyttalmaǵandyǵy – ShYU har­tııasyna engizilgen mańyzdy qaǵı­dat. Osynyń ózi ShYU-nyń basqa halyqaralyq uıymdardan, sonyń ishinde áskerı-qorǵanys odaqtary­nan negizgi aıyrmashylyǵy bolyp otyr. Onyń ústine Shanhaı besti­giniń uıymdy qurǵandaǵy maqsaty – múshe memleketterdiń ózara senimin arttyrýdy ǵana kózdegen, demek ol syrttan bolatyn qaýipke qarsy baǵyttalmaǵan. Men joǵary­da ShYU sheńberinde qandaı is-áreketter jasalatynyn atap berdim. ShYU beıbitshilik pen qaýip­siz­dikti saqtaý úshin yntymaq­tas­tyq­ty arttyrý, sondaı-aq basqaǵa qosylmaý, elder men halyqaralyq uıymdardyń bir-birine qarsy tur­maýyn jaqtaıtyn qaǵıdatty bas­shy­lyqqa alǵan jańa tujyr­ymdy qoldaıdy. Sondyqtan ShYU-ǵa mú­she memleketterdiń áskerı sala­da­ǵy yntymaqtastyǵy da aımaqtaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń saqtalýyn ǵana kózdeıdi. Osy mindetter ShYU-nyń bolashaqta qor­ǵanys blogyn qurýdy kózdemeı­tindigin kórsetip tur emes pe. – Búgingi kúni ShYU is-áre­ketindegi negizgi basymdyq jo­ǵaryda aıtylǵan úsh zu­lym­dyq­qa qarsy kúreske berilip otyr. Al bolashaqta negizgi ba­symdyq ekonomıkalyq ynty­maqtastyqqa berilýi múmkin be? – Ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq – kooperasııanyń mańyzdy sa­la­larynyń biri. Barlyq múshe mem­leketter de uıymnyń qudi­retti áleýeti men zor perspek­tı­va­laryna baılanysty ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyqtyń damýyna úlken kóńil bólýde. Joǵaryda atap ótken kópjaqty saýda-eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jó­nin­degi baǵdarlama men ony jú­zege asyrý josparynda birlesken jumystar arqyly ortaq tabys ákeletin kóptegen jobalar aı­tylǵan. Olardyń birazy qazir iske asyrylyp ta jatyr. Bolashaqta ShYU aımaqtaǵy ekonomıkalyq yntymaqtastyqty arttyra túsýdi josparlap otyr. Sonyń ishinde taraptardyń bárine de tabys áke­letin birlesken paıdaly joba­lardy iske asyrý oıymyzda bar. Saýda men ınvestısııaǵa jaqsy jaǵdaı týǵyzý úshin erkin saýda aımaǵyn qurý kózdelýde. – Qytaıdyń syrtqy saýda aınalymynda ShYU-ǵa múshe memleketterdiń úlesi qandaı? – Qytaı jáne ShYU-ǵa bas­qa da múshe memleketter ózara saýda áriptesteri bolyp taby­la­dy. 2010 jyldyń statıstıkalyq má­li­met­terine qaraǵanda, Qytaı men Reseı arasyndaǵy taýar aı­na­lymy 55,4 mlrd. AQSh dollary kólemine jetti. Bul daǵdarysqa deıingi kórsetkishke jetip qalǵan meje. Al Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy saýda aınalymy jyl qorytyndysy boıynsha 20,4 mlrd. dollarǵa jetti. Aıta keterligi, Qytaı Qazaqstan úshin eń úlken saýda áriptesine aınaldy. Qytaı men Tájikstan arasyndaǵy taýar aı­na­lymy 4,2 mlrd, qytaı-ózbek saý­dasy 2,1 mlrd, dollarǵa je­tip, biz bul memleketterdiń ekin­shi oryn­daǵy saýda áriptesi boldyq. Qytaı jaǵy budan ári de ózara utymdy saý­da baılanys­taryn damytýdy jalǵastyra beretin bolady. Sonyń ishinde ShYU-ǵa basqa da múshe memleketter bar. – ShYU-ǵa múshe-memle­ket­terdiń gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyǵy týraly da aıtyp berseńiz. Sonyń ishinde osy salada Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵyn qaı baǵyt­tarda damyta túsý kerek dep oılaısyz? – Uıymǵa múshe barlyq mem­leketterdiń de tereń tarıhy, tamasha mádenıeti bar. Olar bir-birimen tyǵyz baılanysty jáne birin biri baıyta túsedi. О́ziniń 10 jyldyq tarıhynda múshe-memleketter osy saladaǵy yn­ty­maqtastyǵyn mádenıetterdiń kóp­túr­liligin syılaý qaǵıdatyn bas­shylyqqa alǵan «Shanhaı rýhy­nyń» bastamasymen únemi alǵa damytyp keledi. Qazirdiń ózinde onyń qol jetkizgen tamasha jetistikteri bar. Osynyń ózi ártúrli mádenıetter men órkenıetter óz­ara úılesimdi ómir súre alatynyn álemge kórsetip otyr. О́zara dıalogtar men pikir alysýlardy turaqty túrde nyǵaıta berýdi saıa­sı ózara senimniń negizi jáne kepili dep sanaýǵa bolady. Tarap­tardyń bárine de paıdaly ynty­maqtastyqtar uıymnyń damýy men ómirsheńdiginiń mańyzdy fak­tory bolyp tabylady. Bolashaqta taraptar ózara yntymaqtas­tyq­tyń jańa áleýetterin asha túsedi, sonyń ishinde bılik bastama­shy­lyq rólin atqarsa, halyq belsendi túrde ony ózderi jan­dan­dy­ra­tyn bolady. Sóıtip, gýmanı­tar­lyq saladaǵy yntymaqtastyq na­ryqqa beıimdelip, úlken kólemge ıe bolady, munyń ózi uıymnyń da damı túsýine qyzmet etedi dep oılaımyn. Qytaı men Qazaqstan basshy­ly­ǵy­nyń tikeleı qamqorlyǵy ar­qa­synda eki eldiń arasyndaǵy gý­manıtarlyq saladaǵy ynty­maqtas­tyq strategııalyq áriptes­tik­tiń qu­ramdas bóligi retinde ser­pindi da­myp keledi. Sońǵy jyl­dary taraptar Konfýsıı ıns­tıtýt­ta­ryn qurýda, sondaı-aq kórkem­óner­paz­dar ansamblderimen al­masyp, jaq­sy jetistikterge qol jetkizdi. Bolashaqta da osy saladaǵy yntymaqtastyqtar damı túsedi, sondaı-aq týrıstik vedomstvolar men qorshaǵan or­tany qorǵaý qyzmetteri ara­syn­daǵy baıla­nystar da tereń­deıtin bolady. – Integrasııalyq úderis­terdi tereńdetý maqsatymen Qazaqstan óziniń egemen bı­liginiń bir bóligin ultústilik organ – Keden odaǵy, UQShU, EýrAzEQ sekildi uıymdardyń quzyryna berdi. Al Qytaı taraby ıntegrasııalyq úde­ris­terdi tereńdetý úshin osyn­daı qadamdarǵa bara alar ma edi? – Qytaı jaǵy Qazaqstannyń aımaqtyq ıntegrasııany tereń­detý jolyndaǵy belsendi qadam­daryn joǵary baǵalaıdy. Biz osy aımaqtaǵy ekonomıkalyq ıntegrasııany tereńdetýdiń tamasha perspektıvalary bar dep sanaımyz. Ashyqtyq prınsıpi ustalynatyn, ekonomıkalyq ın­te­grasııasy bar damýshy óńir árqashanda aımaq elderiniń, tipti búkil álemniń ıntegra­sııa­lanýyna jaqsy jaǵdaı týǵyza alady. Osyǵan baılanysty Qy­taı ShYU sheńberindegi erkin saýda aımaǵynyń qurylýyn belsendi túrde qoldaıdy. Sonymen birge, osy ekonomıkalyq ıntegrasııalaný úderisin yntalan­dyrý úshin ulttyq zańdary men saıası ustanymdarynyń móldir­lik deńgeıin arttyrý, porttar qu­rylysyn salý men olardy bas­qarý­dy jandandyrý, kedendik pro­sedýralardy jeńildetý, stan­darttar men taýarlar sapasy ser­tıfıkattaryn birizdendirýdi yn­ta­landyrý, shekaradan ótý úde­risterin jeńildetýdi jáne t.b. múmkindikterdi qoldaıtyn bo­lady. – Siz Qazaqstannyń aımaq­tyq jáne jahandyq prob­le­malardy sheshýge belsendilikpen qatysyp júrgenin qalaı baǵalar edińiz? – Aımaǵymyzdaǵy álemdik yqpaly bar iri el retinde Qazaq­stan halyqaralyq jáne óńirlik máselelerdi retteýde mańyzdy ról atqaryp keledi jáne qaýip­sizdikti saqtaý isin yntalan­dy­rý­­da aıtarlyqtaı kúsh bolyp otyr. Qazaqstan órkenıetter ara­­syndaǵy únqatysýlardyń damýy, aımaqta ózara senimdi qaýipsiz ortanyń qalyptasýy jolynda belsendi áreketter jasaýda. Onyń Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalar jónindegi  keńesti (AО́SShK) qurý jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myn qurýǵa belsene qatysýy aımaqtaǵy, tipti búkil álemdegi qaýipsizdikti saqtaý jolyndaǵy jańa qolda­ǵan izdegen mańyzdy bastamalar bolyp tabylady. Byl­tyr jáne bıyl Qa­zaqstan EQYU, ShYU jáne IKU sııaqty bedeldi uıym­darǵa tór­aǵalyq etýde, VII Qys­qy Azııa oıyn­daryn tamasha uıymdastyra bildi. Mine, osy­lar­dyń nátıje­sinde onyń álem­dik yqpaly men róli burynǵydan da arta tústi. Biz dos kórshi retinde Qazaqstannyń tabystaryna shyn júrekten qýa­namyz. Qytaı jaǵy Qazaqstannyń qol jetkizgen tabystaryn qýa­nyshpen ataı otyryp, onymen birge turaqty beıbitshilik pen birlese damýdy qalaıtyn ortaq aımaǵymyzdy gúldendire berýge kúsh salýǵa daıyn. – Byltyrǵy jyldyń maý­sym aıynda Tashkent qala­syn­da ShYU-ǵa tóraǵalyq etý Qazaqstanǵa berildi. Odan beri de bir jylǵa taıaý ýaqyt ótti. Siz Qazaqstan tóraǵalyǵyn qalaısha baǵalaısyz? – Tóraǵalyq mindetti alǵan boıynda Qazaqstan uıymnyń da­mýyna, onyń halyqaralyq are­nadaǵy bedeliniń artýyna, saıası ózara senimniń nyǵaıýyna jáne paıdaly yntymaqtastyq deń­geıi­niń kóterile túsýine yqpal etetin birqatar tıimdi sharalar uıymdastyrdy jáne aı­tar­lyq­taı nátıjelerge qol jetkizdi. Qytaı taraby Qazaqstan­nyń osy umtylystaryn joǵary baǵalaı­dy jáne ony osy ta­bystarymen qut­tyq­taıdy. Bıyl Astanada ShYU mereıtoılyq sammıti bolǵaly ja­tyr. Qytaı basqa da múshe memle­ket­termen birge ony tabysty ót­kizýde Qazaq­standy belsendi túr­de qoldaıdy. Biz Qazaqstan jaǵy búkil álemniń nazaryn aýdarar­lyq umytylmas saltanat ótkize alatynyna senemiz jáne bul oqı­ǵa ShYU tarıhyndaǵy jarq­yn better bolatynynan úmittimiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.