Bıotehnologııa – bolashaqtyń ǵylymy

Sońǵy 10 jyl ishinde elimiz ekonomıkany ındýstrııalandyrýdy ǵana emes, aqyl-oıǵa júginetin ınnovasııalyq damýdy da qolǵa aldy. Sodan beri kóp­tegen jumystar atqarylyp, alǵashqy nátıjeler kóp kúttirmeı qolǵa da tıe bastady. Al olar qandaı túrde, qaıda, qalaı júzege asyp jatyr degen suraqqa kelsek, oıǵa oralatyndardyń biri – Ulttyq bıotehnologııalar orta­lyǵy. Ortalyqty aıt­qan sózderi shet elderdiń ǵylymı baspasózinde jıi qoldanylatyn, elimizdiń ǵana emes, álemniń ǵylym sahnasynda bedeli men bilimi joǵary bıolog ǵalym Erlan RAMANQULOV basqarady. Biz ortalyqtyń tynys-tirshiligin bilý maqsatymen ǵalymdy áńgimege tarttyq. – Erlan Mirhaıdaruly, siz bas­qaratyn osy ortalyqqa oqyr­man­dar tara­pynan qyzyǵýshylyq jo­ǵary. Oqyrmanǵa ba­ryn­sha qa­zaq­y jalpaq tilmen “bıotehnologııa” termıniniń maǵynasyn túsindirip berseńiz. – Bul termındi shartty túrde, ba­rynsha qysqartylǵan túsinikpen al­saq, onda bıotehnologııa kez kelgen ónim­di jasap shyǵarýda nemese kez kel­gen tehnologııalyq óndiriste sapa­ly ári taza ónim alý úshin tiri aǵzany qoldaný úderisi degendi bildiredi. My­saly, oǵan kúndelikti tájirıbe­miz­de burynnan bar úderisterge súttiń ashýyn, qyshqyl sútti ónimderdiń aly­nýyn, ıaǵnı aıran, shubat, qymyzdyń alynýyn jatqyzýǵa bolady. Nemese irimshik, sharap, syrany daıyndaý barysy. Bul úderisterdi adamzat baǵzy zamannan qoldanyp kele jatqany aıan. Mine, bul eń qarapaıym bıotehnologııa. Adamdar osyǵan deıin bul úde­risterdiń prınsıpin túsinbesten qol­danyp kelgen. Sharap jáne syra ón­dirisinde qantty ashytý barysynda spırt­ke, sútti qyshqyl ónimderge aı­nal­dyratyn bakterııalar bar ekendiginen beıhabar bolǵan. Qazirgi tańda bıotehnologııa maǵynasy, árıne, olarǵa qaraǵanda áldeqaıda kúrdelirek. Jo­ǵa­ryda keltirip ótken mysaldardan bólek te túrlishe baǵyttarda damyǵan. Ári olar ómirimizdiń san-alýan ba­ǵyttarynda kórinis tabýda. Zamanaýı álem men damyǵan ekonomıkada bul uǵym taza ekologııanyń, ónimdi óndi­rýde tabıǵatty, sońǵy ónimdi túrli hımııalyq zattarmen lastamaıtyn jol­darmen alý ádisteri, aýyl sha­rýa­shylyǵy jáne túrli óndiristik úde­ris­te ónimdi alý barysynda oǵan hımııa­ny emes, tabıǵatta kezdesetin tabıǵı ónimderdi qoldanýdyń sınonımi desek te bolady. Bıotehnologııa – bolashaq­tyń tehnologııasy. Oǵan jarqyn my­sal retinde qalpyna keltiriletin ener­gııany jatqyzýǵa bolady. Qazirgi kúni jer-jahan 95-shi benzındi qoldanýǵa kóshti. Atalmysh benzınniń 10%-yn munaıdan alynbaıtyn bıoetanol qu­raı­dy. Ol aýany lastaıtyn zııandy zat­tardan barynsha taza ári munaı ónim­derine táýeldilikti azaıtady. Bıo­e­ta­nol degenimiz, jalpaq tilmen aıt­qan­da, ósimdik tektes shıkizattan aly­na­tyn spırt. О́kinishke oraı, búgingi tań­da osynaý spırttiń basym kóp­shiligin quramynda qanty (mysaly, qyzylsha) jáne krahmaly joǵary ónim­der men bıdaıdan alady. Biraq qazir álem ǵalymdary budan bas tartýda. О́ıtkeni taǵamdy otynǵa, janar-jaǵarmaıǵa qol­daný durys emes. Sondyq­tan tez arada bıoetanoldy quramynda sel­lıýlozasy kóp ónim­der­den alýǵa aýysýda. Mysaly, oǵan ádette qajetke jaramaıtyn, laqtyry­latyn saban, aǵashtardyń dińi sekildi materıaldar jatady. Egis dalalaryn­da bos jata­tyn ári ónimniń ónimdiligin azaıtatyn sabandy nemese taǵamǵa paıdalanyl­maıtyn, kútimdi qajet etpeıtin ósim­dik tektesterdi, shópterdi Qazaqstan­nyń ulan-baıtaq dalasynda esepsiz kólemde ósirýge bolady. Bola­shaqta olardy jınap alyp, bulardan aly­natyn sellıýloza arqyly elimizdiń janar-jaǵarmaıǵa degen qajettiligin tolyq jabýǵa bolady dep oılaımyn. Taıaý bolashaqta osylaı bolady da. Sondaı-aq bıotehnologııa úderisteri dińgekti jasý­sha­lar jasap shyǵarý úshin, aýyl sha­rýa­shy­lyǵynda mal basynyń ónimdi­ligin kóbeıtý úshin qoldanylady. – Sońǵy kezde jıi aıtylyp júr­gen dińgekti jasýshalar týraly keńi­rek toqtalyp ótseńiz... – Elimizdiń medısına salasynda dińgekti jasýshalardyń qoldanysqa enýi sońǵy jyldardaǵy eń úlken jetistik bolyp otyr. Ulttyq bıotehnologııalar or­taly­ǵynyń ǵalymdary medısına sala­synda qoldanýǵa dińgekti jasýshalar alý ádisin oılap tapty. Tuńǵysh ret kúıikter men jaralardy emdeý úshin adam terisinen alynǵan ja­sýshalardyń jańa túrlerin ázirledi. Olar Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń talaptaryna sáıkes qaýip­siz ekendigine tekserýden ótkizildi, sondaı-aq Ulttyq ǵylymı medısına ortaly­ǵynda klınıkaǵa deıingi synaq­tardan ótti. Ázirlep shyǵarylǵan ádis negizinde zaqymdalǵan teri qabatyn qalpyna keltirýge arnalǵan jasýsha transplan­tat­tary alynady. Jaqynda tuńǵysh ret Respýblıkalyq jedel medısı­nalyq jár­dem ǵylymı ortalyǵynda jasandy terini qoldanýdy júzege asyrdyq. Buryn asa aýyr kúıikten adam ólip ketýi múmkin bolatyn. Al qazir terini jamaımyz, sonyń nátıjesinde jaranyń jazylyp ketýi eki esege jyldamdaıdy. Bul óte úlken jetistik, joǵary ǵylym. UBO muny isteı alatyn tuńǵysh ári jalǵyz ortalyq. Osy jobany Elbasyǵa kórsetkenimizde, me­niń qolymdy qysyp turyp: “Biz sizderden nátıje kútemiz”, dedi. Iаǵnı ózek­tilik bar jerde qoldaý bar. Qar­taıýǵa qarsy kúres, bıotehnologııa, ómir sapasy – bizdiń keleshektegi is-qı­mylymyz osylarǵa tikeleı baıla­nys­ty. Ortalyqta alǵash ret gepatıttiń V jáne S vırýsy sekildi qaýipti vı­rýs­tardyń birqataryn aýrýdyń alǵash­qy kúnderinde-aq anyqtaýǵa múmkindik beretin otandyq test-júıeler ázirlep shyǵaryldy, bul ásirese múshelerdi aýys­tyryp salý men qan aýystyryp quıǵan kezderde, sondaı-aq júrek aýrý­lary kezinde trombolıkalyq dárilerdiń mólsherin esepteý úshin asa mańyzdy. – Aýyl sharýashylyǵynda qolda­nylatyn bıotehnologııa týraly ne aıtar edińiz? – Qoldan uryqtandyrý, arnaıy jemdeý arqyly maldyń tez qoń jınaýy bıotehnologııaǵa baılanysty. Iаǵnı ol aýyl sharýashylyǵynda keń qoldanysta. Búkil álem ónimdilik pen sapany art­tyrý maqsatynda parazıtter men túrli zııandy qurt-qumyrsqalarmen kúresti hımııalyq ádistermen emes, tabıǵı ádis­termen júrgizýge betburys jasaýda. Qazir taza bıologııalyq asqa júgine­tinder sany artyp kele jatyr. Búkil álem soǵan baǵyt ustanýda. Qazaqstan da budan tys qala almaıdy. Al orga­nıkalyq taza ónim qalaı jasalady? Kez kelgen kásiporyn ıesi meniń ónimim or­ganıkalyq taza dep senimdi aıtýy úshin qandaı kezeńderden ótýi kerek? Osy sózdi aıtpas buryn ol keminde úsh jyl boıy óz jerinde qurt-qumyrsqalar men túrli parazıtterge qarsy pestısıdter men hımııalyq tyńaıtqyshtardy qol­dan­baýy tıis. Alaıda ol bul jerdi óń­deý úshin birdeńe qoldanýy kerek qoı? Al ol bul arada ónimge zııan ákeletin parazıttermen kúreste bıologııalyq qural­dar men tyńaıtqysh­tardy qoldanady. Bıologııa­lyq tyńaıt­qysh­tar arnaıy bıo­logııalyq zaýyt­tarda jasalady. Aýyl sharýa­shyly­­ǵyndaǵy bıotehnologııa degenińiz, mine, osy. – Sonda qalaı bolǵany? Sapasy men sanyn arttyrýda qoldanylatyn hımııalyq tyńaıtqyshtardan aıyr­ma­shylyǵy nede? Bul onyń ekinshi bir túri, ıaǵnı analogy bolyp shyqpaı ma? Muny qalaı túsin­di­re­siz? – Siz tyńaıtqyshtardy aıtyp otyr­syz ba?! Nemese ónimderge uqsas áser etedi degendi meńzep otyrsyz ba? – Iá, eger sany men sapasyn bári­bir qoldan jasaıtyn bolsa... – Joq. Árıne, qoldanystan keıingi nátıje birdeı. Biz jerge fosfatty ty­ńaıtqyshty da, bıologııalyq tyńaıt­qysh­ty da alatyn ónimimizdiń ónimdili­gin arttyrý úshin qosamyz. Osy turǵyda olar analog. Bıologııalyq tyńaıtqysh­tyń atqaratyn qyzmeti osyndaı. Biraq olardyń jumys isteý mehanızmi eki basqa, múldem bólek desek te bolady. Bıologııalyq tyńaıtqysh hımııalyq sekildi jer quramyndaǵy fosfat kólemin kóbeıtpeıdi, keıin osy fosfat ózenge quıylyp, ondaǵy barlyq balyq qyry­lyp, baldyr basyp ketpeıdi. Ol bas­qasha júzege asyrylady. Bizdiń tyńaıt­qyshtarymyzda arnaıy sımbıontty bak­terııalar ómir súredi. Olar óskinge azotty hımııalyq qosylýlar arqyly berýdiń ornyna ony aýadan sińirýge kómektesedi. Qoryta aıtsaq, atqaratyn fýnksııalary boıynsha analog, al ju­mys isteý mehanızmi boıynsha analog emes. Bıotehnologııa sózi taza as, eko­logııalyq taza ónim uǵymyn bildiredi. Ol ereje boıynsha túrli salalardaǵy taza ónimderdiń, ol meıli óndiris bol­syn nemese aýyl sharýashylyǵy bol­syn, medısınada tabıǵı taza ónim­niń, tabıǵı zattyń kepili. – Osy oraıda UBO-da qyzmet etetin mamandar jóninde aıta ketseńiz. – Munda 380-nen astam joǵary bilikti mamandar qyzmet atqarady, olar­dyń ishinde 12 doktor jáne 64 ǵylym kandıdaty, 2 PhD doktory, 12 professor jáne 1 UǴA akademıgi bar. Taǵy bir erekshelik – bizdegi qyzmet­kerlerdiń orta jasy 30-dan aspaıdy. Munda London ýnıversıteti kolledji, Djon Hopkıns ýnıversıteti, Nottıngem ýnıversıteti, Kolorado memlekettik ýnıversıteti sııaq­ty basqa da sheteldik jáne otandyq jetekshi joǵary oqý oryndarynyń túlekteri jumys isteıdi. Ortalyq janynan “Bıotehnologııa. Teorııa jáne tájirıbe” ǵylymı jýrnaly shyǵady, onda qazirgi za­man­ǵy bıotehnologııanyń problema­lary boıynsha otandyq jáne sheteldik ǵa­lym­dardyń eńbekteri ja­rııa­lanady. Qyzmetimizde ǵylymı medı­sınalyq bıotehnologııaǵa úlken úmit artýda­myz. Osy sala boıynsha jetistikterimiz qazirdiń ózinde az emes. Aýyl sharýashylyǵyna tól ósimi joǵary asyl tuqymdy maldar ákelindi, mine, solar­dy tekserý kerek. Ekinshi ja­ǵynan bizge ósimdik ósirý monıtorıngin júıeli qa­daǵalap otyrý kerek. Bul bizdiń negizgi mindetimiz. Bylaısha aıtqanda, sapasy men sanyn arttyrýda júıeli eńbek etý ústindemiz. – Ulttyq bıotehnologııalar orta­lyǵynyń ashylýynan bastap qyzmet istep kelesiz be? – Joǵaryda ortalyq 1993 jyly uıymdastyrylǵan dedik qoı. Men bul ujymda 2005 jyldan bastap eńbek etip kelemin. Iаǵnı, bıotehnologııa ortaly­ǵyn basqarǵanyma alty jyl­dan asty. Men basqarǵan jyldar ishinde ortalyq aıaǵyna nyq turyp, adam tanymastaı ózgerdi dep senimmen aıta alamyn. Oǵan osy jyldar ishinde “qus tumaýyna”, “dońyz tumaýyna” qarsy vaksınalar jasap shyǵarǵanymyz aı­qyn dálel. Olar qazir medısına jáne veterınarııa salalarynda qoldanysqa engizilgen. “Qus tumaýyna” qarsy shy­ǵarǵan vak­sınanyń elimizdiń qajet­tiligin tolyq qamtamasyz etip kele jatqanyna, mine, úsh jyl boldy. Tuńǵysh ret medısı­nalyq vaksına jasap shyǵardyq. Bu­ryn-sońdy elimizde osy vaksınalar múldem shyǵaryl­maǵan-tuǵyn. Nátıje­sinde Qazaqstan álemde “dońyz tuma­ýyna” qarsy óz vaksınasyn jasap shy­ǵar­ǵan 6-shy el bolyp otyr. Bunyń barlyǵy elimizdiń ınnovasııalyq óndi­risti jolǵa qoıǵan­dyǵynyń nátıjesi. – Aýyl sharýashylyǵynda, sondaı-aq taǵy basqa qandaı salalarda jarqyn jobalar bar? – Jarqyn jobalar qatarynda atap kórseter jobalardan kende emespiz. Qo­laısyz klımat jaǵdaılaryna jáne túr­li aýrýlarǵa tózimdi keletin bı­daıdyń túsimi joǵary jańa 5 sorty jasap shyǵaryldy. Birneshe kúrish sortyn engizdik. Qy­zyl­orda oblysynda jıi ósiri­letin kúrishtiń Baqanas jáne Mádına sort­tary bıotehnologııa ortalyǵynda jasap shyǵaryldy. Olar óndiriske 2008 jyly engizildi. Ma­mandarymyz dıagnostıka jasaýdyń jańa ádisterin jasap, ony engizý ústinde. Qa­zaqstanda qaterli isik aýrýlaryna, mysaly, tuqym qýalaıtyn aýrýlarǵa beıimdilik erte anyqtal­maıtyny úlken másele bolyp tur. Keıde tipti anyq­tal­maıdy, bolmasa kesh anyq­talady. Ortalyq osy olqy­lyqtyń ornyn toltyrý maq­satynda erte dıagnostıka jasaý ádis­terin engizýde. Batysta erte dıagnostıka jasaý nátı­jesinde áıelderdiń qaterli keýde isiginen emdelýi 95 %-dy quraıdy. Al bul kórsetkish elimizde 40%-aq! Kelisińiz, aıyrmashylyq jer men kókteı ǵoı. Aıtqym kelgeni, erte dıagnostıka bul kez kelgen aýrýdyń aldyn alady, emniń nátıjeli bolýyna úlken septigin tıgizedi. Osy oraıda dińgekti jasýshalar – bizdiń úlken jetistigimiz. Qazir birshama jańa ǵylymı ju­mystar júrgizilýde, osylar­dy jú­zege asyrsaq jaqyn arada joǵary nátı­jelerge qol jetkizetinimizge senimdimin. Jýyrda Res­pýblıkalyq me­dısınalyq jedel jár­dem ǵylymı or­ta­ly­ǵynda birinshi ret elimizde ba­ýyrdy aýystyrý ope­rasııasy jasal­dy. Ba­ýyr­­dy almas­tyryp salý bary­synda donor men ony qabyldaýshy, ıaǵnı resepıent­tiń sáı­kes kelýi óte ma­ńyz­dy. Buryn aldyn-ala jasalatyn osy taldamany elimizde jasamaıtyn. Eń jaqsy degen­niń ózinde Reseıde jasaı­tyn. Qazir biz júrgizgen jumys­tardyń nátıjesinde osy talda­many jasaı alatyn boldyq. – Taldama buqara halyqqa qol­jetimdi me? – Biz osyǵan deıin mundaı analızdi tegin jasap keldik. Nege deısiz be? О́ıtkeni bizde medısınalyq qyzmet júrgizýge arnaıy lısenzııa bolmady. Biz qazir lısenzııa alýǵa talpynyp jatyrmyz, ony qalaı alamyz, solaı aqyly bolady. Degenmen baǵalyq aýqymda jappaı qoljetimdi bolady dep aıta alamyn. Al sońǵy kezde ortalyq munaımen lastanǵan topyraqty jarty jyl ishinde tazartyp, ony tolyq qalpyna keltirýdi qamtamasyz etetin bıopreparattar arqyly taza ekologııalyq jolmen ta­zalaýdy júzege asyryp jatyr. Bul ádis bıoremedıasııa dep atalady. О́te tıimdi ádis. Munaımen lastanǵan úsh iri aý­maqty jerlerdi tazalap úlgerdik. Qa­raǵandy oblysy, Mańǵystaý obly­sy jáne Atyraý ob­lysynda 200 myń tonnadan astam topyraq tazartyldy. Tazalaý deńgeıi 97%-ǵa deıin jetedi. Áıt­pese, ol júzdegen jyldar jatýshy edi. – Ulttyq bıotehnologııalar ortalyǵy údemeli ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdarlamasyn (ÚIIDB) qatysyp jatyr ma? Sizder tarapynan jańashyl jobalar usynyldy ma? – El ómiriniń damýynda erekshe oryn alatyn joba bolǵandyqtan, baǵ­darlamadan ortalyqtyń tys qala al­maıtyny anyq. Onyń ústine ınno­vasııalyq jańalyqtar ashyp, ony engizý – bizdiń negizgi maqsatymyz bolyp tabylady. UBO-da birqatar jobalar ÚIIDB sheńberinde júzege asýda. Biz baǵdarlamaǵa jańa jobalar engizdik. Biraq qazir olar boıynsha qarjy almaımyz. Alaıda sol jobalar bo­ıynsha esepterimiz kiristiriledi. – Sheteldik ǵylymı jýrnaldarda sózi jıi negizge alynatyn, eli­mizdiń bıotehnologııasyn órge súı­rep júrgen bıolog ǵalym ózi týraly ne aıtady eken? – Selınogradta orta mektepti altyn medalǵa bitirdim. Joǵary bilimdi Máskeý memlekettik ýnıversıteti, bıologııa fakýltetiniń molekýl­a­lyq bıologııa kafedrasynda aldym. Aspırantýrany KSRO Ǵylym akade­mııasynda molekýlaly genetıka bo­ıynsha oqyp, keıin PhD doktor­lyǵyn AQSh-tyń Tehas shtatyndaǵy Tehas agrotehnıka ýnıversıtetinde qorǵadym. AQSh-ta 11 jyl boıy boldym. AQSh-tyń densaýlyq saqtaý salasynda, jeke kompanııada jetekshi ǵylymı qyz­metker bolyp jumys istedim. Men ǵalymmyn jáne bul meniń ómirdegi ataǵym. О́zimdi basqa salalarda elestete almaımyn. Bıologııada men “sýdaǵy balyqtaımyn” desem, óti­rik aıtqandyq emes. Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵynyń tarıhyn ekige bó­lip qarastyra alamyn. Men basshy­lyqqa kelgenge deıingi jáne odan keıingi ortalyq múldem eki basqa. О́zimniń kelýimmen kóptegen ja­ńalyq­tar ashqanymdy, otanyma paıda ákel­genimdi bilemin. Mine, osyndaı qana­ǵat­tanarlyq sezim me­niń alǵa jyl­jýyma moraldy túrde kómek­tesedi. О́ıtkeni men Qazaq­stanymnyń kóte­rilýine qyzmet etip jatyrmyn. Bizdiń ujym eldegi jetekshi ǵylymdy damytýda. – Erlan Mirhaıdaruly, sońǵy suraǵym. Qoǵamnyń belsendi múshesi retinde, ǵalym-bıolog retinde sizdi ne tolǵandyrady? Osyny este ustasaq, nazarda bolsynshy degen pikirińiz bar ma? – Elimizdiń bas gazeti arqyly týyp otyrǵan múmkindikti paıdalana oty­ryp, jastarǵa úndeý joldasam deımin. Olardy óz salasynda myqty kásibı maman bolyp shyǵýǵa sha­qy­ramyn. Dıplomdy óz bilimimen alýy tıis. Júzege asyrylyp jatqan ın­nova­sııalyq baǵdarlamalar negizinde Qa­zaqstanǵa jýyq arada kásibı mamandar qajettigi týyndaıtyn sát pen olardyń eńbekaqysy joǵary tólemdi bolatyn kez jaqyndap keledi. Bizge mamandar óte qajet. Bul máseleni sheshý úshin Úkimet joǵary bilim berý júıesin reformalaý jáne Nazarbaev Ýnıversıteti arqyly úlken eńbek etýde. Bul jańa júıege túbegeıli bet­burys ekeni sózsiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Venera TÚGELBAI.