Ekonomıka – eldik tuǵyry

«Qubylǵan zamanda qubylanamasynan jańylmaǵan Qazaqstan damýdyń ózin­dik dańǵyl jolyna tústi. Az ýaqytta aıbyny asqan alash jurty áleýeti asqan, dáýleti tasqan, irgesi berik, bedeli zor aıbyndy elge aınaldy». Prezıdent Nursultan Nazarbaev ınaýgýrasııalyq sózinde osylaı dep aıtty. Bul bıikke biz qalaı qol jetkizdik? Qazaq eliniń óz táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵyna tolaıym tabyspen kelýiniń basty syry, árıne, ekonomıkalyq damýda. Akademık Kenjeǵalı Saǵadıevtiń osy taqyrypqa keńi­nen kósile oı tolǵaǵan maqalasy kúni keshe búkilhalyqtyq qoldaýmen el tizginin qolǵa qaıta alǵan Elba­sy­myzdyń basshylyǵymen ekonomıkalyq reformalardyń qalaı júzege asy­ryl­­ǵany jaıynda. Kósheli sózimen kópke tanymal qoǵam qaıratkeriniń maqalasyn zer sala oqyp shyqqan adam qazirgi asýymyzdyń qandaılyq qıyndyqpen alyn­ǵanyn aıqyn kóredi, eldi osy bıikke bastaǵan Aza­mat­tyń bólekshe qadir-qasıetin sergek sezine túsedi dep oılaımyz. ELEŃ-ALAŃDA Iá, táýelsizdigimizge 20 jyl. Qoǵam turǵy­sy­nan alsaq bir ǵana jańa urpaq ómirge kelip, boı kóteretin kezeń. Tarıhpen salystyrsaq qas-qa­ǵym shaq. Úkili úmitimizben ólshesek táý­elsizdik dep ǵasyrlar boıy ańsaǵan asqaq ar­manymyzdyń oryndalǵanynyń alǵashqy merzimi. Basynan ót­kiz­gen oqıǵalar shoǵyrymen bir emes, birneshe ǵasyrǵa para-par jyldar. Ahmet Baıtursynov aıt­qandaı, «tóbe de, tóre de» ózgergen jyldar. Qazaq degen halyqtyń esimin barsha álemge ta­nytqan kezeń. Tek qana ta­nytyp qoımaı, álem el­deriniń alqaly jıyny­nyń tórinde qazaq perzenti otyryp, aıshyqty oılar, ataly sózder aı­tyl­ǵan juldyzdy sát. El bolyp eńsemiz kóte­rilgen, rýh bıiktegen mereıli beles. Prezıdent Joldaýynda aıtylǵandaı, egemen elimizdiń irgesi bekip, talaı asýlardan ótip, ári qaraı júretin baǵyt-baǵ­darymyzdy, shyǵatyn bıikterimizdi an­yq­tadyq. Búgingi tań­da nysanada álemdegi eń jan-jaqty damyǵan elderdiń sanatyna qosylý tur. Osylardy aıta kelip, táýelsizdik bizdiń elimizge eshqandaı qıyndyqsyz, aspannan baqyt qusy bolyp qona qaldy degen pikirden aýlaq­pyz. Qaı elge bolsa da azattyq, bostandyq, táýelsizdik ońaılyqpen kelgen joq. Bizder de solar úshin tar jol, taıǵaq keshtik. Búgingi táý­el­sizdigimizdiń asta­rynda qazaq halqynyń otar­shylyqqa, bodandyqqa qarsy birneshe ǵasyrǵa sozylǵan kúresi, onyń ishinde Syrym, Isataı, Mahambet, Kenesary han bastaǵan ult-azattyq kúrester, Alash arysta­ry­nyń azattyq urany, ótken ǵasyrdyń basynda Torǵaıda, Merkide, Sozaqta, Qarqara-Albanda, bas­qa da óńirlerde bolǵan keńes ókimetine qarsy úl­kendi-kishili kóterilister, sol ǵasyrdyń so­ńyn­da azattyq ań­saǵan qazaq jastarynyń Alma­ty­daǵy qanǵa bo­ıal­ǵan sherýi, osylardan týǵan yza-kek, olardy endi boldyrmaımyz degen namys pen jiger ja­tyr. Táýelsizdiktiń biz úshin erekshe qasterli, qası­etti bolatyny da sondyqtan. Olar bizdi egemendik alǵan ult isine belsene kirisýge, el birligin saqtaýǵa, qandaı qıynshylyq bolsa da ony tózimdilikpen ótkizýge shaqyrady. Al qıynshylyqtar, ásirese, egemendigimiz­diń alǵashqy jyldarynda, az bolǵan joq. Eń úlken qıynshylyqtar halyqtyń turmysy men kóńil-kúıine tikeleı qatynasy bar ekonomıka sala­syn­da týdy. Buryn biz júrmegen, bizdiń tarıhı sa­na­myz­da tipti súrleýi de joq naryq jolyna tústik. Ekonomıkany yryqtandyrýǵa, qoǵamdyq múlikti jekeshelendirýge, kolhozdar men sovhozdardy ta­ratýǵa kiristik. Baǵany shektemeı, tizginin aǵy­typ jiberdik. Nátıjesinde burynǵy qalyptas­qan sharýashylyq júıesiniń kúl-talqany shyq­ty, az ǵana ýaqyttyń ishinde ulttyq ónimniń 40 pa­ıyzyna deıin joǵalttyq. Aýylda da, qala­da da ha­lyq turmysy kúrt tómendedi, elde jumys­syzdyq etek jaıdy. Árbir zattyń baǵasy on-júz eselep ósti. О́z ishimizde, basqa da eldermen qalyptasqan ekonomı­kalyq baılanys úzildi, kóptegen kásip­oryndar jumysyn toqtatýǵa nemese jartylaı jumys isteýge májbúr boldy. Ekonomıka salasyndaǵy reformalardyń al­ǵash­qy jyldardaǵy kórinisi osylaı boldy. Qazir jaǵdaı múldem basqasha, biraq egemen elimizdiń bastapqy kezeńde basynan ótkizgen osyndaı qıynshylyqtaryn aıtýymyz, esten shyǵar­ma­ýy­myz kerek. Aldymyzda uzaq damý sapary tur, tek táýelsizdigimizdiń ózin jan-jaq­ty – saıası, rýhanı jáne ekonomıkalyq turaq­tan­dyrý úshin, shet elder tájirıbesine súıen­sek, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt kerek eken. Sondyqtan da óz ba­symyzdan ótken qıynshy­lyq­tardan qorytyndy jasap, olar­dy esten shyǵarmaı otyrsaq, soǵur­lym olardy bolashaq­ta týdyrmaýymyz kámil. Atalmysh qıynshylyqtardyń sebebi nede degen suraq týady. Eń aldymen tarap ketken Keńes odaǵynan nátıjesi tómen, zaman tala­by­nan artta qalǵan sharýashylyq júıesi enshimizge tıgenin aıtýymyz kerek. Odaq taraý ba­ry­synda barlyq respýblıkalarmen qalyptasqan qatynastar úzi­lip, ekonomıka salasyna jalǵyz bizde emes, bas­qa­larda da kúıreý qaýpi týdy. Osyndaı jaǵdaı kóp oılasýǵa múmkindik bermedi. Táýekelge súıenip ne de bolsa tańdaǵan jolmen júrip ketý kerek boldy. Osyǵan qosa naryq ekonomıkasy bizge jat qubylys, onyń ishki syryn, jumys isteý tetigin egjeı-tegjeı biletin mamandary­myz­dyń bolmaǵa­nyn, jalpy halyq ta ekonomıka sa­lasyndaǵy túbirli jańa­lyqqa alǵashqyda úrke qaraǵanyn aıtýymyz kerek. Jáne basymyzdan ótkizip otyr­ǵan tarıhı kezeń de onsha qolaıly bolmady. Álem tarı­hyn­da kapıtalızmnen sosıalızmge ótken elder­diń tájirıbesi bar, al keri qaıtqan, ıaǵnı sosıalızmnen kapıtalızmge kósh­ken bir de bir el, onyń tájirıbesi bolǵan joq. Osy ba­ǵyt­taǵy alǵashqy qadamdy bizder, Keńes oda­ǵy­nyń qura­mynda bolyp, ony taratyp egemendik alǵan res­pýblıkalarǵa jasaýǵa týra keldi. Naryq jolyna daıyndyqsyz, jedeldete tú­sýi­mizdiń taǵy bir basty sebebin aıtýymyz kerek. Ol – osy joldy tańdaý barysynda álem­degi damyǵan elderdiń, bedeli joǵary halyq­ara­lyq ekono­mı­kalyq uıymdar men birlestik­terdiń bizge jasaǵan zor yqpaly. О́tken ǵasyr­dyń 90-shy jyldary bu­rynǵy Keńes odaǵynyń respýb­lı­kalary jáne onyń yqpalynda bolǵan memleketter, jalpy sany 28 el, sosıalızmnen kapıtalızmge ótý kóshin bastadyq. Osyǵan baılanysty AQSh, basqa da damyǵan Batys elderi, Halyq­aralyq valıýta qo­ry, Búkilálemdik bank olarǵa naryqqa ótýdiń eki tetigin usyndy. Birinshisi – «shokovaıa terapııa» (eseńgiretý emi), ıaǵnı mem­lekettiń ekonomıka sa­la­syndaǵy quzy­ryn ba­ryn­sha shekteý, ekono­mı­kany yryqtan­dy­rý, qo­ǵam­dyq múlikti jedeldete jekeshelendirý, ba­ǵa­ny bosatyp jiberý, ekono­mıkalyq baı­lanystar memleket tarapynan rettelmeı, árbir kásip­oryn­dar men kásipkerlerdiń óz erkine berý tetikteri. Ekinshisi – «Vashıngtonskıı konsensýs» (Va­shıngtondyq bátýa), ıaǵnı Halyqaralyq valıýta qory, Búkilálemdik bank jáne AQSh-tyń qarjy mınıstrligi qosylyp, nashar damyp kele jatqan elderge naryq jolyna ótýine jasalǵan usynys­tary. Olar: jappaı jekeshelendirý, tipti eko­no­mıkanyń básekege qatys­paıtyn sala­la­ryn da jekeshelendirý; áleýmet­tik kómek baǵ­dar­lamalaryn meılinshe shekteý (my­saly, aq­sha­syz nemese arzan den­saýlyq saqtaý júıesin, osyndaı bilim berý sa­lasyn, arzan úı salý baǵdar­la­masyn, qoǵamdyq kólik­ti, t.b.), bıýdjet tapshylyǵyn ba­rynsha azaıtý, ulttyq aqshanyń turaqty­ly­ǵyn onyń dollarǵa baı­la­ny­sy­men esepteý, eńbek­aqy­ny ún­em­deý, t.b. Naryq jolyna ótýge atbasyn burǵan elderge atalmysh sharalar derekti túrde usynyldy. Tek usy­nylyp qoıǵan joq, reforma bastap jatqan elderge, onyń ishinde bizderge de, halyqaralyq uı­ym­dar­dyń járdemi osy usy­nyl­ǵan sharalar­dy is júzinde júr­gizý nemese júrgizbeýmen tikeleı baı­lanys­tyryldy. Bastapqy jyldary eldegi refor­malardy júrgizý úshin biz qarjyǵa óte muqtaj bol­dyq, ony alý úshin Halyqaralyq valıýta qo­ry­na ótinish ja­sadyq. Onyń emıssar­lary Qazaq­stan­ǵa birinen keıin biri kelip, bizderde qoǵamdyq menshik tara­ty­lyp jatyr ma, baǵa yrqyna jiberildi me, syrt­qy saýda yr­yqtan­dyryldy ma, basqa da olar usynǵan sharalar oryndalyp jatyr ma, joq pa, osylardy muqııat tekserip baryp, elimizge qar­jylaı jár­dem (nesıe) berýge sheshim shyǵaratyn. Naryq ıdeologııasyn ózderi usynǵan sharalar negizinde álem elderine, ásirese osy sala­daǵy re­formalaryn jańa bastap jatqan elderge taratý jolynda Halyqaralyq valıýta qory­nyń, Búkil­álemdik banktiń mıssıonerlik róli erekshe boldy. Olar aıtylǵan usynystaryn or­yndatýǵa barlyq múmkindikterin jumsady. Al ol múmkindikter az bolmady, óıtkeni kimge de bolsa kerek mıllıard­taǵan qarjy tek osylar­dyń qolynda boldy, laýazymy joǵary, álem elderine yqpaly zor jáne damyǵan Batys memleketterinen tikeleı qoldaý taýyp otyrǵan bular ımperııa ispettes ujymdar. Al ımperııa bolǵan soń onyń ımperııalyq ambı­sııa­sy da qosa júrdi. Al endi osy ujymdar usynǵan sharalar kimge qalaı naryq jolyna kóshýge járdemdesti, soǵan kósheıik. Shyndyǵyn aıtsaq, «Vashıngton kon­sen­­sý­syndaǵy» ıdeıalar eń aldymen Latyn Ame­rı­kasy elderine, olardyń biraz jyldar qolda­nys­­ta­rynda bolǵan naryq ekonomıkasyn jetildirýdi, keıbir tetikteriniń sapasyn artty­rýdy kóz­de­gen edi. Osy saladaǵy álem deńgeıin­degi iri ma­man­dar­dyń aıtýy boıynsha, atalmysh usynystar Latyn Amerıkasy elderinde aıtar­lyq­taı oń nátıje bere qoıǵan joq. Dálirek aıtsaq, Halyq­aralyq valıýta qory usynǵan model naryq ekonomıkasyn qolda­nýda tájirıbesi bar elderge, ol onyń negizgi maq­saty naryq júıe­sin jańadan engizý emes, qol­danystaǵy júıeni, naryq keńis­tigin odan ári jetildirýdi kózdegen edi. Osyǵan qaramaı atalmysh modeldi joǵaryda aıtylǵan sebepterge baıla­nysty naryq ekonomıkasyn buryn qoldanbaǵan, oǵan kerekti daıyndyǵymyz joq bizder de qolda­nysqa alýǵa májbúr boldyq. Al osy modeldiń teris saldaryn oǵan tezdetip kóshken elder, onyń ishinde biz de moly­nan kórdik. Atalmysh úlken iske kerek maman­dary joq nemese az, naryqqa kerek ınfraqu­ry­lymdary men zań­da­ry jasalmaǵan, ony engizý tetikterin atústi ja­saýǵa májbúr bolǵan elder­diń bári de kóptegen qıyndyqtardy basynan ótkizdi. El ishinde hal­qyń­nyń da osyǵan daıyn bolmaǵanyn aıtýymyz kerek. Daıyndyqsyz bastaǵan reformalardyń berekesizdigin Nobel syılyǵynyń laýreaty, álemge esimi tanymal ǵalym Djozef Stıglıstiń myna bir pikirinen kórýge bolady: «Jańa damyp kele jat­qan maıda elder qaltyldaǵan qaıyq sııaqty. HVQ kúshtep tańǵan kapıtaldy jedeldete yryqtan­dyrý olardy qaýsaǵan qursaýyn jamamaı tu­ryp, kapıtandary daıyndyqtan ótpeı turyp, qutqarý kókirekshelerin bortqa alyp shyqpaı turyp tol­qyndy teńiz tósine attandyryp jiberýmen birdeı edi. Tipti dúleı daýyl kelip soqpaǵannyń ózinde bortqa urǵan tolqynnyń ózi-aq álgi kemeni aýda­ryp kete alatyn». Iá, bizderge usynylǵan «eseń­gi­retý emin» batys elderiniń bir de biri buryn qoldanǵan joq edi. Ek­inshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Germanııa ekonomıkasyn jedel kó­ter­gen Lıýdvıg Er­hard: «nemis­ter­diń ekonomı­ka­sy­nyń tańǵajaıyp nátıjesine jal­pylaı yr­yq­tan­dy­rý­syz, óner­k­á­sip salasyn tolyǵy­men jeke­shelen­dir­meı-aq, kóp­tegen syrtqy qatynas­tarǵa qoıylǵan shek­­teý­lerge qara­maı qol jetkizildi» – dep kórsetti. Atalmysh so­ǵys­tan kúıregen eko­nomı­kany Ba­tys Eýropa, Japonııa, Taıvan, Oń­tústik Koreıa elderi memle­ket­tiń osy sa­laǵa bas­shy­lyq etip, tikeleı ara­la­sýymen qaı­ta turǵyz­dy. Ba­tys Eýropada ón­diris­tiń sheshýshi sala­lary memleket men­shigine alyn­dy, al Fransııa mem­leketi osyǵan qosa bankterdi de óz menshigine aınal­dyrdy. Bul ót­ken ke­zeńniń táji­rıbesi. Al biz reformalar kóshin bastaǵan kezeńge oral­saq, «eseńgi­retý eminen» birden bas tartqan elder bol­dy. My­saly, Vengrııa, Chehııa, Slovakııa. Pol­sha bolsa 3 aıǵa osy tásilderdi bastap, arty­nan bir­den toqtatty. О́kinishke oraı, biz – Reseı, Ýkraına, Qazaq­stan, Ortalyq Azııa jáne Kavkaz memleketteri osy «sho­kovaıa terapııa» tetikterin birshama qoldanyp, onyń zarda­byn tarta bildik. Biz sha­ǵyn elmiz, nege osy jol­men reformalar júrgi­zý­ge májbúr bolǵany­myz­dy jo­ǵa­ryda aıttyq. Burynǵy ke­ńes­tik ımpe­rııadaǵy eń bedeldi, kúshi de, qýaty da basqa respýblıkalardan onshaq­ty ese kóp Reseı Federasııasy nege sóz bolyp ot­yr­ǵan jol­dyń qo­laısyz ekenin sol kezde ańǵar­maǵany túsiniksiz jaǵdaı. Aǵyl­shyn pro­fessory A.Noývtiń myna bir pikirin keltirsek te artyq bolmas: «Bolashaq urpaqtar el úsh­in eń bir qıyn shaqta dál Reseıde Chıkago dok­trı­nasy qabyl­danǵanyna tań qala­tyn bolady, nege deseńiz Batysta, sonyń ishinde Amerı­ka­nyń ózinde de ol ıdeologııadan bas tartý bastalǵan bolatyn». Biz elimizdegi ekonomıkalyq reformalardyń bastapqy jylda­ryn­daǵy kezdesken qıyndyq­tar­ǵa, olardy týǵyzǵan sebep-jaǵ­daı­lar­ǵa joǵa­ry­da­ǵy­daı tolyǵyraq toqtaý­dy jón kórdik. О́ıt­keni ege­mendigimizdiń 20 jyldy­ǵy­nyń al­ǵash­qy uzaq merzimi, tipti onyń teń jartysy desek te bolady, osy qıynshylyq­tardy jeńý, olar­dyń saldarymen kú­re­sýmen ótti. Osylardy aıtpaı, halyqtyń tur­my­sy nege kúrt tómendep, sodan beri áleýmettik sala­ǵa ony jaqsartý jo­lynda tynbaı jasalyp jatqan sharalarǵa qara­mastan áli kúnge deıin halyq tur­mysy bizge kerekti deńgeıge jete almaı otyrǵanyn túsin­dirý qıyn. Atalmysh jaǵdaı­lardy aıtpaı, ın­flıa­sııanyń nege joǵary ekenin, básekelesti orta­nyń nege aıtarlyqtaı qalyp­taspaǵanyn, sybaı­las jemqorlyq etek jaıyp, onymen kúres áli kúnge deıin tolyq nátıje bere almaı otyr­ǵanyn da túsindirý qıyn. Baǵanyń on-júz eselep ósýi­niń saldarynan halyq buryn jıǵan qorynyń kóbinen aıyryldy, nátıjesinde jekeshelendirý naýqanyn­da jappaı buqara ne kásiporyndy, ne jer telimderin satyp alý isine tolyǵymen qatysa almady. Sheteldik kapıtal­dyń Qazaqstan baılyǵynyń shuraı­ly da qo­maqty bóligine ıe bolýyna da sol kezde bizge tyqpalaǵan syrtqy saýdany yryqtandyrý saıa­sa­­ty sebep boldy. SYN SAǴATY Qazaqstan úshin ekonomıkalyq reformalar­dyń alǵashqy jyldary naǵyz syn saǵaty boldy desek qatelespeımiz. Egemendik alǵan halyqtyń orasan qıyndyqtarǵa tózimdiliginiń, armanda­ǵan táýelsiz­digin qalaı da saqtap qalýǵa berik se­ni­miniń syny boldy. Eldiń rýhy, qajyr-qaıraty, birligi synǵa tústi. Kósh bastaǵan azamattardyń bilimi men biliktiligi, el isine degen jaýapkershiligi synǵa tústi. Elbasy, jańa kóshimizdi basta­ǵan Nursultan Ábish­ulynyń keleshekke degen senimi, qıynshylyqtan shyǵatyn joldar tabý múmkin­digi, alǵan jolyna beliniń bekemdigi syn­ǵa tústi. Prezıdent Nazarbaev óziniń «Syndarly on jyl» atty eńbeginde osy kezeńniń qıyn­dyǵyn, óziniń sol kezdegi kúmáni men úmitin jan-jaqty baıan­daıdy. Osy syndardan halyq ta, Elbasy da aby­roımen ótti. О́mirsheń, óze­gi taza, ójet qazaq degen el bar ekendigi, eline sengen eri bar ekendigi álemge dáleldendi. Jıyrma jyl­dyq táýelsiz­digimizdi ataı otyryp, osyndaı tarıhı synnan ótken kezeńimizdi erekshe eske alýy­­­myz kerek. Sol kezdegi alys-jaqyn kórshi­leri­miz­diń bizdiń tirshiligimizge úńile, kúdikpen qarap, qa­zaqtar osy derbes el bola almaıdy-aý degen kúmá­nin ja­syrmaı ashyq aıtqandary da bolatyn. Oryn alǵan qıynshylyqtardyń tórki­nin tereń tú­si­nip, olarǵa tosqaýyl bolatyn derekti, tııanaqty sharalar júrgizip bizder ol kú­mándi joqqa, teriske shyǵardyq. Al ol qadamdar qandaı edi? Aldymen, Qazaqstan halyqaralyq qaýym­das­tyqqa óziniń beıbitsúıgish el ekenin, basqa eldermen ashyq, ári ózara tıimdi saıası, ekono­mıkalyq qatynastarǵa daıyn ekendigin, óz elinde ultara­lyq kelisim men ishki ulttyq birligin saqtaı biletindigin, demokratııalyq damý joly­nyń týyn berik us­taǵan, álem qoryndaǵy parasat pen qund­y­lyq­tar­dy joǵary baǵalap qana qoımaı, olardy damytýǵa atsalysatyn el ekendigin kórsete bildi. Osy ba­ǵyttaǵy eren eń­bektiń ıesi, bastamashysy Elbasy, Tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaev bol­dy. Ol egemen qazaq eliniń syrtqy saıasatynyń negizin qalaý­shy, arhıtektory boldy desek artyq emes. Semeıdegi atom polıgonyn jabý, óz qolyn­daǵy ıadrolyq qarý-jaraqtan bas tartý, Amerıkaǵa, Batys Eýropaǵa, Qytaı Halyq Respýblıkasyna, basqa da elderge dostyq qa­rym-qatynas ornatý úshin jasalǵan sátti saparlar, álemde ári bedeldi, ári damyǵan úlken eldermen uzaq nysanany kóz­de­gen strategııalyq árip­testikti jasaý, kór­shilerimiz­ben daý-damaısyz, sabyrly da ózara túsinistikpen júrgizilgen shekara týraly nátı­jeli kelissózder, taǵy da basqa kóptegen Prezıdent tarapynan jasalǵan is-sharalar álem elderiniń oń nazaryn aýdara bildi. Qazaqstan ashyq demokratııalyq qoǵam quryp jatqan el ekenine olardyń kózin jetkizdi. Nátıjesinde álem elderimen, alys-jaqyn kór­shi­lermen dostyq, ózara túsinistik negizinde turaq­ty qarym-qatynas ornady. Nátıjesinde biz óz ishimizdegi reformalardy syrttaǵy eshbir elderge, eshbir jaǵdaıǵa alańdamaı damytyp, ketken olqylyq­tardy túzetip, ilgeri jyljýǵa múmkindik aldyq. Qazaqstannyń álem órkenıe­tiniń jolymen júre bastaǵan el ekenine kózi jetken memleketter, qar­jylyq qorlar, trans­ulttyq kompanııalar bizge molynan ınvestısııa quıa bastady. Sol alǵashqy onjyldyqta buryn­ǵy keńestik respýblıkalardyń ishinde shetel ınvestısııalary molynan kelgen birinshi el Qazaqstan ekenin biz maqtanyshpen aıta­myz. Jalpy, táýel­sizdik jyldary elimizge 120 mlrd. dollardan astam ınvestısııa kelgen eken, TMD elderinde bul eń joǵary kórsetkish. Qoryta aıtsaq, Qazaqstannyń syndarly syrtqy saıa­saty el ishindegi ekonomı­ka­lyq reformalardyń toqta­maı júrýiniń sheshýshi faktorlarynyń biri boldy. Osyndaı jaǵdaıdy biz erekshe aıta da, baǵalaı da bilýimiz kerek, óıtkeni bir-bi­ri­men soǵysqan nemese qatynasy shıelenisken já­ne óz ishinde tynyshtyq joq elderde refor­ma­­lar­dyń qalaı turalap qalǵanyn jaqsy bilemiz. О́z ishimizdegi reformalardyń toqtamaı jáne barǵan saıyn jedel júrýi Qazaqstan halqy, Qa­zaq­stan qoǵamy ustaǵan baǵytynan taımaı, qıyn­shy­lyqtardy jeńe otyryp, kózdegen maq­satyna jetý jolynda kórsetken tabandylyq­pen baıla­nys­ty. Sonaý bir qıyn, basqa túsken kóp­tegen qıynshylyqtarmen qyzý kúres ús­tinde 1997 jyly Nursultan Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan-2030» Damý strategııasy jarııalan­dy. Onda tek qana sol kezeńdegi kúrdeli máse­le­ler­diń sheshýi aıtylyp qoımaı, Qazaqstan­nyń al­dy­­myz­daǵy otyz jyl ishinde asatyn asýlary, ha­lyq turmysy­nyń ósip, álem halyq­tarynyń deń­geıi­ne jetý joldary, barsha halyqtyń ba­syn biriktiretin, olardyń jańa zamanǵa ynta­syn artty­ratyn is-qımyldar jan-jaqty baıan­daldy. Dá­li­rek aıt­saq, Strategııa­nyń negizgi, irgeli basym baǵyt­tary ulttyq qaý­ip­sizdik, ishki saıası turaq­tylyq­ty saqtaý, ashyq ekonomıkaǵa negizdelgen ekono­mı­­kalyq ósý, Qazaqstan aza­matta­rynyń den­saý­lyǵyn saq­taý, ál-aýqatyn ósirý, energe­tı­ka re­sýrs­ta­ryn tıimdi paıdalaný, ın­fraqu­ry­lym, kó­lik jáne baı­lanys sala­laryn damytý, kemeldi memleket qurý bolyp anyqtal­dy. Oryn­dalý merzimi 4 kezeńnen tura­tyn Strategııa aıaqtalǵan kezeńinde qazaq eli damyǵan elder sanatyna qosylýyn kózdedi. Sóz reti kelgende aıta keteıik, Prezıdent soń­ǵy Joldaýynda: «... 1997 jylǵy halyqqa al­ǵashqy Joldaýymda men bylaı degen edim: «2030 jyly bizdiń urpaqtarymyz budan bylaı álemdik oqıǵalardyń qaltarysynda qalyp qoı­maı­tyn elde ómir súretin bolady». Osy sóz­derge kúmán keltirgender az bolǵan joq. Degenmen, dittegen bul mejege biz 33 jylda emes, bir múshel jastyń ózinde jettik!» – dedi. Osy pi­kir­diń birden-bir durystyǵyna biz keshegi As­tanadaǵy ótken EQYU Sammıtine, álem elde­ri­niń kóbimen tyǵyz baıla­nysymyzǵa, bedelimiz ósken syrtqy jaǵdaıǵa qarap kózimiz jetip otyr. Táýelsizdiktiń irgesin bekitýde onyń saıası, rýhanı salalaryn júıeli túrde qaıta quryp, jan-jaqty damytýdyń mańyzy zor. Osyǵan sáı­kes demokratııalyq qoǵam quryp, ony osy jolmen jú­rýge silteıtin Ata Zań qabyldandy. Za­ı­yrly memleket talabyna sáıkes úsh tarmaq­tan tu­ratyn bılik júıesi, qoǵamdaǵy ártúrli pikir, kózqaras­tar­dy toptastyratyn saıası partııalar dúnıege keldi. Demokratııa talaptaryna saı ash­yq saılaý júıesi quryldy. Demokratııa­lyq úr­dis, saıası bostandyq­qa jetý uzaq jol, qazir jol ústindemiz, shyǵatyn bıikterimiz áli alda. Bizder, qazaqtar, otarshylyqty kórip, úsh ǵa­syrǵa jýyq bodandyqtyń qursaýynda bolǵan ha­lyqpyz. Osy uzaq jyldar oılaǵan oıymyz, aıt­qan sózimiz, istegen isimiz bireýlerge qarap alań­daý­shylyqpen ótti. Tarıhymyz burmalan­dy, ata-babadan qalǵan asqaq rýh pen mol qazynany durys ıgere almadyq. Ulttyq sana osylaı basqaǵa táý­eldilik negizinde qalyptas­ty. Sondyqtan da egemendiktiń tusynda rýhanı jańǵyrý maıdany, orasan zor mádenıet qury­lysy bastaldy. «Qazaq jerindegi halyq kóbi­nese qazaq pen orys. Qazaq mádenıeti orystan kem bolǵan soń jem bolatyny sheksiz. Ol jem bolýdan mádenıeti jetilgenshe qutylmaıdy. Qazaq jem bolýdan túbinde dekret qýatymen qutylmaıdy, mádenıet qýatymen quty­lady. Mádenıet kúsheıedi – óner-bilim kúshimen, ón­er-bilim kúsheıedi oqýmen. Azattyqtyń asyly mádenıette», – degen eken Ahmet Baıtursynov. Danyshpan babamyzdyń osy bir tolǵanysy egemen Qazaqstannyń rýhanı salasyn jańǵyr­tý­dyń, órkenıet jolyndaǵy, mádenıet sa­lasyn­daǵy is-jospardyń negizi bolǵandaı. Bilimdi, ǵylymdy damytatyn bir emes birneshe aý­qym­dy baǵdarla­malar, «Mádenı mura» jobasy, qaıta jazylyp jatqan tarıh, kóp jyldar umytylyp, egemendik tusynda elimizge oralǵan qundylyqtar, halyq sa­nasyn jańa zaman tala­bymen shyńdaýdy kózdegen jobalar men is-sharalar osy rýhanı jańǵyrýy­myzdyń negizin jasap jatyr. Rýhanı táýelsizdikke jetpeı táýel­siz el boldyq dep aıta almaısyń. Son­dyqtan da básekege, «álem deńgeıindegi báse­kege qabiletti qazaqtar, qazaqstandyqtar úshin» dep Prezı­denttiń halyqqa Joldaýyndaǵy kórse­til­gen jol, ony iske asyrý sharalary da bizdegi óskeleń urpaqtyń bilimi men biliktiligi, dúnıe­tanymy, jańashyldyǵy, iskerligi jaǵynan basqa da álem elderindegi óz zamandastarynan kem bolmaı, teń bolýdy kózdep otyr. Osy maq­satqa jetý rýhanı táýelsizdiktiń sheshýshi fak­tory bolmaq. Saıası jáne rýhanı táýelsizdik joldarynyń mańyzy zor ekenin aıttyq. Degenmen reformalar bastalysymen táýelsizdiktiń irgesin bekitýde eń kúrdeli de qıyn, sheshýshi sala ekonomıka ekeni aıqyndaldy. Osy jaǵdaıdy Elbasy tereń túsindi, alǵashqy mezgildiń kúrdeli qaıshylyq­ta­rynan tezirek shyǵý úshin tyń jol, tııanaqty sheshimder izdestirý qamyna kiristi. Elimizdegi san alýan re­for­malardyń ishinde birinshi ba­symdyq osy eko­nomıka salasynda degen túıi­nin halyqqa jarııa etti. «Aldymen ekonomıka» – alysty kóz­degen Pre­zıdenttiń strategııalyq tu­jyrym­damasy dú­nıe­ge keldi. Ony oryndaý maqsatynda tııanaqty is-sharalar júzege asy­ryla bastady. Osyǵan baılanysty taǵy bir erekshelikterdi atap ketýimiz kerek. Iаǵnı, joǵaryda baıandalǵan batys elderi men halyqaralyq uıymdardyń reforma júrgizý jolyndaǵy bizderge jasaǵan usynystaryn syn kózben qaraý bastaldy. Dáli­rek aıtsaq, kóptegen jaǵdaıda óz erekshelikterimizden týǵan tyǵyryqtan tezirek shyǵý jol­dary izdelindi. Olardy jedel iske qosý úshin bıliktiń zań shy­ǵarýshy jáne atqarýshy tarmaq­tarynyń daıyndy­ǵy tómen ekenin eskere otyryp, Prezıdent eko­nomıka salasyndaǵy reformalar júrgizýdi óz jaýapkershiligine alýy­na týra keldi. Barynsha qıyn da táýekeli mol mindet. Osy maqsatpen tek bir ǵana 1995 jyl ishinde Prezıdenttiń zańdyq kúshi bar 140-tan astam Jarlyǵy jarııalandy. Olar atal­mysh saladaǵy reformalardyń elimizde ekpindi júrýine negiz saldy. Reformalardyń zaman tala­byna sáıkes normatıvtik-quqyqtyq bazasy salyndy. Nátıjesinde reformalardyń qarqyny ja­ǵy­­nan burynǵy Keńes odaǵynda bolǵan árip­teste­ri­mizdiń aldyna shyqtyq. Qazaqstan re­for­malardy tabandylyqpen júrgizip jatqan el ekenin shetel basshylary men mamandary aıta bastady. Qansha qınalǵanymen buryn odaqtas bolǵan áriptes­teri­mizge de osyndaı shyndyqty moıyndaýǵa týra keldi. Tek moıyndap qoıǵan joq, bizdiń ozyq táji­rı­bemizben tanysýǵa atal­mysh áripteste­ri­miz birinen soń biri Qazaq­stanǵa kele bastady. Sol kezdegi jaǵdaıdy Reseı prezıdentiniń eko­no­mıka sala­syn­daǵy ke­ńes­shisi, belgili ekono­mıst A.Illa­rıo­novtyń jýr­na­lısterdiń «Qazaq­stannyń ekonomı­ka­lyq re­for­malarynyń qaısy­sy, sizdiń pikirińiz­she, Reseı úshin qyzyqty jáne paıdaly bolýy múm­kin?» – degen suraǵyna tó­mendegi jaýaby kór­setedi: «Is júzinde barlyǵy da. Qaı jaǵy­nan alyp qarasańyz da, barlyq tájirıbesi paıdaly: turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­lyq refor­ma­sy, elektr energetıkasy, memlekettik qyzmet, memlekettik qarjy refor­ma­­lary, ulttyq rezerv qoryn jasaý, ulttyq bank­tiń valıýta saıasatyn iske asyrýy – jalpy respýblıkanyń ár baǵyttaǵy jetken áserli jetistikteriniń sany óte kóp. Olar­dyń erekshe áser qaldyratyn sebebi – Qa­zaqstan men Reseı kóptegen ólshemder boıynsha bir-birine uqsas elder: eń aldymen ekonomıka, saıasat, adamdar, ortaq tarıh, mádenıet, eko­no­mıkaǵa, bızneske ortaq kózqaras – osylardyń bárin salystyryp kelgende sizderdiń tájirı­be­lerińiz erekshe paıda­ly bolyp tabylady». Sóıtip reforma salasyndaǵy aıshyqty qa­dam­dar jaqynnyń da, alystyń da kóńilin aý­dardy, óz halqymyz olardyń jemisin kóre bas­tady. Kópte­gen joldar tyńnan bastaldy, olar qazaq elindegi reformalardyń nátıjeli erekshelikteri bolyp tanyldy. Osydan baryp álem­dik qaýymdastyq bizdegi reformalarǵa «Qa­zaq­stan joly» dep at qoı­yp, aıdar taqty. Bul bizderge maqtanysh, al bas­qalarǵa ózimiz júrgen joldyń ǵıbraty mol ekeni­niń aıqyn aıǵaǵy boldy. Osy joldyń súrleýin sal­ǵan, osy jolmen elin jańa zamanǵa, jańa eko­no­mıka álemine bastaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev ekenin aıtýymyz oryndy. О́ziniń bir­neshe shet tilderine aý­da­rylǵan «Qazaqstan jo­ly» atty eńbe­ginde sol kezeńde ózi bastap táýelsiz memleket, tıimdi ekonomıka qurý is-sharalaryn jan-jaq­ty baıandap, oı eleginen ót­ki­zedi. «Men táýelsiz­dik strategııasyn ja­­saý úshin álem elderin aralap, olar­­dyń egemen memleket qurý­daǵy táji­rı­besimen, osy jolda kezdesken qı­yndyqtardy jeńý sha­ra­lary­men tanystym. Ál­em­­niń bir de bir eli túbirli eko­no­mıkalyq óz­ge­ris jo­­­lyn­da týǵan qıyn­dyq­­tardan qutylmaǵan. Úlkendi-kishili qul­dy­raý­lardy Anglııa, Fransııa, Germanııa, Amerıka Qurama Shtattary da basynan ótkizdi. Memle­ket­tiń negizin salǵan eki qaırat­kerdi – Fransııa Prezıdenti Sharl de Golldi, Sıngapýr Prezıdenti Lı Kýan Iýdi erekshe aıtqym keledi» – deıdi Prezıdent atalmysh eńbeginde. Bular jáne de AQSh Prezıdenti Franklın D. Rýzvelt, Qytaı refor­ma­tory Den Sıaopın, Malaızııa premer-mınıstri Mahathır Mohammad ekonomıka salasynda óte nátıjeli reformalar júrgizgen tarıhı tulǵalar. Osy­lar­dyń qata­ryn­da «Qazaqstan jolynyń» av­tory da ózine tıisti joǵary ornyn alary sózsiz. Reformalardyń tetikteri jasalyp, ınfra­qu­ry­­lymdary damyp, ekonomıkanyń barlyq salala­ryn qamtyǵannan bastap Qazaqstannyń aldyna qoı­ǵan maqsaty bıiktep, ne istesek te álem deń­geıin­degi jetistiktermen salystyryp, olarǵa jetý joldaryn aıqyndaý bastaldy. Osy úrdis Prezı­denttiń Qazaqstan halqyna ár jyldaǵy arnaıy Joldaýynan bastaldy. Eń alǵashqy 1997 jylǵy Joldaý Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna óziniń «2030 – Strategııalyq damý» baǵdarlamasyn usy­nýdan, ony oryndaý­daǵy basty máselelerdi aıtýdan bastalyp edi. «Qazaqstan-2030 Strategııa­sy­nyń erekshe róli men mańyzy týraly biz joǵaryda aıttyq. Odan keıingi ár jyldaǵy joldaýlar Qa­zaqstan ór­ke­nıeti men ekonomıkasyn álemdik deń­geıge kóte­rý­diń tııanaqty joldary jáne álemdegi júrip jat­qan saıası, ekonomıkalyq, rýhanı úrdis­ter­diń óktem talabynan týǵan is-sharalar der edim. Olardyń ishinde «Básekege qabiletti Qazaq­stan úshin, básekege qabiletti ekonomıka úshin, básekege qabiletti halyq úshin» dep aıdar taq­qan Prezıdenttiń 2004 jylǵy halyqqa Jol­daýynyń mańyzy óte zor. Derbes el, memleket, halyq bolyp álem elderiniń kóshiniń sońynda júre bermeı, qaı jaǵynan bolsa da sol eldermen terezemiz teń bolý qamyna kirisýge shaqyr­dy bul Joldaý. Biz ashyq ekonomıka, demokra­tııalyq qoǵam quryp jatyrmyz. 170-ten astam álem elderimen ekonomıkalyq baılanys jasa­dyq. Sóı­tip álem­degi ekonomıka salasyndaǵy saıysqa, básekege tústik. Eshqandaı jaıbara­qat­tyqty, baıaý júristi kótermeıtin saıys. Jedel júrseń, jedel ózger­seń, soǵan qoǵamdy, halqyńdy daı­yn­dasań jeńe­siń, áıtpese buryn­ǵydaı kósh so­ńynda qalasyń. Bul eldikke, bizdiń bolasha­ǵy­myz­ǵa qoıylǵan tarıhı syn, ári tarıhı múmkindik. BÁSEKE BÁIGESINDE Kezekti Joldaýynda Elbasy tek básekege qabilettilik emes, osy turǵydan álemdegi aldyńǵy qatardaǵy elý eldiń qataryna qosylý biz­diń damýymyzdyń basty maqsaty dep kór­setti. О́te mańyzdy da asqaq maqsat. Álem­degi barynsha qanatyn jaıǵan jahandaný úrdisinen basqalar da, bizder de tys qalmaımyz. Osydan bizdiń álem elderinde alatyn ornymyz osy básekege qabilettiligińe baılanysty. Ekonomı­ka­nyń damý qarqynyn údetip, ony turaqty ustap turý múmkindigi de osy básekege qabilet­tiligińe baılanysty. Egemendiktiń 20 jyly ishinde básekege qabilettilik anyqtaıtyn eń mańyzdy kórsetkishter boıynsha álem elderiniń ortasha tabysy bar elderdiń qataryna qosyl­dyq nemese keıbir kórsetkishterden olardan da ilgeri satyǵa kóterildik. Táýelsizdik jyldary Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 12 ese ósti onyń qazirgi deńgeıimen 180-nen astam álem elderiniń bel ortasyndamyz. Ishki jalpy ónimniń elimizdegi ósý qarqyny tek buryn odaqtas bolǵan respýblıkalar ǵana emes, qazir Ońtústik Shyǵys Azııanyń «jolbarystary» atan­ǵan Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Malaızııa elde­riniń, olar egemendik alǵan alǵashqy 20 jyl­daǵy ósý qarqynynan joǵary. Budan Qazaq­stan dál búgin Ortalyq Azııa «jolba­ry­sy» degen túsinik týmaıdy, degenmen bolashaqta turaq­ty da jedel damý arqasynda (ol úshin kerek jaǵdaılar jasalyp jatyr) olardyń qataryna qosylýymyz ábden múmkin. Munan keıingi joldaýlardyń Qazaqstan eko­nomıkasynyń zamanaýı bet-perdesin jasaýǵa erekshe mańyzy boldy. Olar «Qazaqstan jo­lynyń» óte bir kúrdeli tarmaǵyn damytýǵa arnaldy. 2003-2015 jyldarǵa arnalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý strategııasy eko­no­mıkany tehnologııalyq turǵydan qaıta jaraq­tandyryp, qazaq elin ındýstrııaly qoǵam quryp jatqan elderdiń sanatyna qosýdy maqsat etti. Qazirgi zaman óte tıimdi joǵary tehno­lo­gııa­lar­dyń zamany. Jáne bul burynǵydaı dás­túr­li tehnologııalar emes, bilim men ǵylym ja­ńa­lyǵyn barynsha mol paıdalanǵan ınnova­sııa­lyq tehnologııalar. Amerıka, Batys Eýropa, Japonııa, Oń­tústik-Shyǵys Azııa «jolbarys­ta­ry» jyldyq ishki jalpy ónimniń 50-den 80 paıyzyna deıin osy ınnovasııalyq tehnologııalar negizinde ala­dy. Atalmysh Strategııa zamannyń osyndaı óktem talabynan týǵan edi. Ony oryndaý ba­rysynda ulttyq ınnovasııalyq júıe, tehnoparkter, damý ınstıtýttary quryldy. Strate­gııa­ny iske asyrýda bilim men ǵylymdy da­my­týdyń, ınnovasııalyq tehnologııalar engizýge daıyndyǵy mol kásipkerler jasaqtaýdyń ma­ńy­zy anyqtaldy. Degenmen, 2003-2007 jylda­ry Strategııada kórsetilgen is-sharalar elimizde baıaý júrdi, 2008-2009 jyldardaǵy dúnıe júzi ekonomıkasy daǵdarysynyń teris yqpaly da baıaý qımyldyń sebebi boldy. Álemdik daǵda­rystan Qazaqstan tıisti qorytyndy shyǵara bildi: tek ındýstrııalyq-ınnovasııalyq teh­no­lo­gııalyq negizde jaraqtalǵan, sondyqtan da tıimdiligi joǵary ekonomıka qandaı da bolsa daǵdarysqa toıtarys bere alady. Álemdik daǵ­darystan alǵan negizgi sabaq osy boldy. Nátıjesinde 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasy qabyldandy. Oryndalý merzimi bes jyldan eki kezeńge bólingen osy joba ekono­mıka salasyn, onyń tehnologııalyq, jańa­shyl­dyq deńgeıi men tıimdiligi jaǵynan Qazaq­stan­dy álemdegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna qosý­dy kózdep otyr. Onyń eń sheshýshi baǵyttary: ındýstrııalyq negizde jáne kerekti ınfraqury­lymdy jasaqtaı otyryp ekonomıkanyń jedel jáne turaqty damýyn qamtamasyz etý; elimizdegi adamı kapıtaldyń básekege qabilettiligine osy salaǵa ınvestısııa kólemin arttyrý negizinde qol jetkizý; halyqtyń turǵyn úıi, turmys, áleýmettik salalarynyń sapasyn arttyrý. Prezıdent bıylǵy Joldaýynda 2010-2020 jyldar­daǵy strategııalyq jospardyń maqsattaryn taǵy da eske saldy: ishki jalpy ónimniń ósýi keminde 30 paıyz; óńdeýshi salalardaǵy ósim ıgerýshi salalar deńgeıinen asyp túsedi nemese soǵan jetedi; ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna salynatyn otandyq jáne sheteldik ınvestısııa keminde 30 paıyzǵa artady. 2014 jylǵa deıin jalpy quny 8,1 trln. teńgeni quraıtyn 294 ınvestısııalyq joba júzege asyrylady. Prezıdent atap kórsetkendeı, bizdiń báse­ke­ge qabilettiligimizdi qazirgi tańda shektep otyr­ǵan elimizdegi eńbek ónimdiliginiń tómendigi. Jan basyna shaqqanda Qazaqstanda jyldyq eńbek ónimdiligi 17 myń dollardy quraıdy, al damy­ǵan elderde ol 90 myń dollar, ıaǵnı bes ese kóp. Aýyl ekonomıkasyna kelsek, onda qyzmet istegen 20 adamnyń jyldyq tabysyn ozyq memleketterde bir ǵana jumysker bere alady eken. Sondyqtan da aldaǵy onjyldyq eńbek ónimdi­ligi jaǵynan kúrdeli jetistikterge, ıaǵnı ol jalpy ekonomıkada 2 ese, agroóner­ká­siptik keshende 4 ese ósýdi qamtamasyz etý kerek. Atal­mysh keshende alǵashqy bes jyldyq­tyń ózinde eńbek ónimdiligi eki ese artyp, ha­lyqtyń tamaqqa degen suranysynyń 80%-yn óz aýyl sharýashylyǵymyzda óndirilgen ónimderdi tereń óńdeý arqyly qamtamasyz etýimiz kerek. Osy kórsetkishterge jetýdiń mańyzdy ba­ǵy­ty – elimizdegi óńdeýshi salany qarqyndy da­my­typ, qazir oryn alyp otyrǵan ekonomıka­da­ǵy syńar­jaq damýdy shekteý. Jáne de atal­mysh salany álem deńgeıindegi joǵary tehnologııalarmen jaraqtaý. Atalmysh jobada óńdeýshi salanyń jańa tehnologııalyq deńgeıin jasaý isine memleket tarapynan óte qomaqty qarajat kózdelgen. Sonymen qatar, shetel ınvestısııa­syn da negizinen osy óńdeýshi salaǵa tartý saıa­saty iske asa bastady, aldaǵy jyldarda Qytaı, Oń­tús­tik Koreıa, Birikken Arab Ámirlikteri, Italııa, Fransııa, Reseıden Qazaqstan óndirisiniń óńdeý­shi sala­syna 20 mlrd. dollardan astam ınvestısııa tartý kózdelip otyr, bul bizdegi shıkizat sek­to­ryna tartylatyn jobadan eki ese kóp. Eńbek ónimdiliginiń sheshýshi faktory adamı kapıtal, onyń sapasy, deńgeıi. Jańa tehnolo­gııalardy meńgerý úshin kásibı bilimi joǵary ınjenerler, ásirese tehnıkalyq progrestiń zamanaýı jańa salalary – aqparattyq-kommýnıka­sııa­lyq tehnologııa, bıo-nanotehnologııa, basqa da salalarǵa daıyndyǵy joǵary mamandar kerek. Qoldanysqa enip jatqan bilim, ǵylym baǵdar­lamalary, «Nazarbaev ýnıversıteti», «Na­zar­baev zııatkerlik mektepteri», shet elderde mamandar daıyndaýǵa arnalǵan «Bolashaq» baǵdarla­masy, basqa da jobalardy is júzinde júrgizý bastaldy. Prezıdenttiń Joldaýynda elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń ınnova­sııalyq qyz­met­ke kóshý tetigin qalyptastyrý, bilim berýdiń sapasyn arttyrý jáne qoljetimdiligin keńeıtý úshin bilim berýge qoldaý kórsetýdiń jańa qarjylyq-ekonomıkalyq quraldaryn engizý kózdelip otyr. Osydan júz jyl buryn bilim salasyna álemdegi ishki jalpy ónimniń 1,0% jumsalǵan bolsa, qazir ol 5,1 % quraıdy, ıaǵnı bilim salasyn damytý bul uzaq ýaqyttan beri onyń bolashaqqa degen zor mańyzyn túsingen úrdis. Sondyqtan da osy salaǵa memleket tarapynan bólingen qarjy bizde ishki jalpy ónimniń 3,9%-yn qurasa, bul kórsetkish odan ári damytýdy, aldaǵy on jyl ishinde ony álemdegi ortasha deńgeıge jetkizýdi qajet etedi. О́z júrisińdi basqalarmen salystyrýmen baıqaısyń. Tarıhta táýelsizdikke qol jetkizip, derbes reformalar jasaǵan, jasap ta jatqan elder bar. Solardyń keıbireýimen 20 jylda shyqqan bıigimizdi salystyryp kóreıik. Ońtús­tik Koreıa egemendik alǵanǵa deıin Azııadaǵy eń kedeı elderdiń biri edi. Qazir ol álemdegi eń baı, halyq turmysy joǵary elderdiń sana­tyn­da. 40 jyl boıy ekonomıkany 7%, odan da joǵary deńgeıde úzbeı damytyp kele jatyr. Jylda beretin ishki jalpy ónim kólemimen dúnıe júzinde toǵyzynshy orynda. Reforma­lar­dyń alǵashqy 20 jylynda (1960-1980 jj.) Oń­tústik Koreıada­ǵy ishki jalpy ónim jan basyna shaqqanda 1109 dollardan 3358 dollar­ǵa, ıaǵnı úsh ese ósti. Besjyldyq jospar negizinde damy­ǵan ekono­mıka alǵashqy on jylda óz ishindegi óndiristi jan-jaqty damytýǵa, buryn ımporttan alyna­tyn taýarlardy óz ishinde jasaýǵa ba­ǵyttaldy. Tek úshinshi-tórtinshi bes­jyldyqtar­dan bastap Ońtústik Koreıa ekono­mı­kasy shyǵar­ǵan ónimde­rine eksporttyq baǵyt bere bastady. Atalmysh 20 jyl ishinde osy eldiń óńdeýshi salasynyń eksporty jalpy eks­port kólemimen salystyr­ǵanda 18,2%-dan 89,5%-ǵa deıin ósti. Atalmysh merzimde týǵan­nan kútýli ómir uzaq­tyǵy 55 jastan 65 jasqa deıin, ıaǵnı 10 jylǵa ósti. Burynǵy Brıtanııa kolonııasy Malaızııa 1963 jyly egemendik aldy, 1965 jyly Sıngapýr derbes memleket bolyp onyń quramynan shyqty. Jańa ekonomıkalyq saıasat dep aıdar taqqan Malaızııa ekonomıkasy alǵashqy onshaq­ty jyldary kedeıshilikti joıýǵa, buryn teńdigi bolmaǵan áleýmettik salany qaıta qurylym­daýǵa jáne óz elinde ımporttyń ornyn basat