Otyrar órkenıetine úles

Arystanbab kesenesiniń janynan 17 gektar jerdi qamtyǵan týrıstik keshen paıdalanýǵa beriledi Sonaý bir jyldary Úrimshi­degi qazaq gazetiniń shaqyrýymen Qytaıǵa jolymyz tústi. Obaly ne, aıaǵymyzdy jerge tıgizgen joq. Onshaqty kúnde tórt myń shaqyrymnan astam jol júrdik, tarıhı oryndardyń barlyǵyn kórýge múmkindik týdy. Shyǵys Túrkistandy ıgerýge qytaılyqtardyń erekshe ekpinmen kiriskendigi baı­qalady. О́ndiristen bólek, halyqaralyq týrızmdi ór­ken­detýge bilek sybanyp kirisip jatyr. Bizdiń Han Táńiriniń Qytaıǵa qaraǵan betinde týrıstik kesheni bar eken. Tabıǵattyń ózi taý-taýmen qalqalap, tos­taǵan ja­sa­ǵan shatqa­lyn­da kóz­diń ja­syndaı móltil­dep Kúnes aıdyny jatyr jarqyrap. Týsyrylǵan jer. Tańerteń shybyq qadasań keshǵurym tamyr baılaı­tyn­dyǵyna shek joq. Qy­taı­lar úsh shaqyrymǵa deıin mashına kirgizbeıdi eken. Bolashaq­ta elektr qýa­tymen jú­retin avtomobılderimen týrısterdi ta­symaldamaq. Tynyǵýǵa, tabıǵattyń ta­mashasynan lázzat alýǵa kelgen adam kóp. Seńdeı soǵysady. Biraq, tártip buzyp, daý­dyrap júrgen bireýi joq. Káýsar aýadan kókiregińiz azsa parohodpen aı­dynda serýendeısiz. Munda da Aı-Petrıdeı sıqyrly shyńdar kóp. Turfanǵa bardyq. Júzim qa­la­ny kórdik. Keı ýaqyttary mun­daǵy ystyq elý gradýsqa jetedi deıdi. Restavrasııa jasalǵan eski qalanyń ornyna apardy. Taǵy da teńizdeı tolqyǵan týrıster jú­r­giz­beıdi. Ysqaıaq aǵylshyn­dar­dyń taıaqqa súıengen qarttary da qybyrlaı aıańdap, óli qalanyń ornyn tamashalap júr. Qý medıen dala. Shól. Kúnniń ystyqtyǵy tabaǵa salyp qýyrardaı. Aspannan tamshy tambaıdy. Biraq, tamashalap júrgen týrıster kóp. Ystyqtan túrińiz tútigińkirep tómenge túsesiz. Jol bastaý­shy­lar jer asty káriz jolyna túsi­re­di. Aıaq astyńyzda burqyrap jatqan bulaqtar sharshaǵany­ńyz­dy umyttyrady. Aldyńyzda sabat jer kútip turǵanyn ańǵaryp, aıaǵyńyz aıaǵyńyzǵa juqpaıdy. Kórgenimiz kóp. Qum sýyrǵan “Shaıtan qala”, bir qyltanaq ós­ki­ni joq kúıgen taý, saıahat­shylar táý etetin qasıetti oryndar... Sosyn oılaısyń ǵoı. Osyn­daı jerler bizde joq pa dep. Ispanııa, Italııa, Grekııa sııaqty elder talaı tabysyn týrızmniń arqa­synda-aq taýyp otyr. Alys­qa barmaı-aq kórshi О́zbek­stan­nyń ózi Samarqan sııaqty tarıhı qa­lalarymen týrısterdi magnıtteı tartady. Bizde de kóp eken. Bir Ońtús­tik­tiń ózinde ǵana. Kún súıgen Kú­nestiń tabıǵaty jartastan qu­lap aqqan sarqyrama­lary bar, tastary kitaptaı tekshelengen Aqsý-Jabaǵylydan asa almas. Turfandaǵy eski qala keremetin Otyrar qal­a­synyń orny aýystyra alar. Dep oılaımyz ǵoı. Azııadaǵy búkil musylman táý etetin Baptardyń baby Arys­tanbab pen Qul Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ózi nege turady. Nege ekenin qaıdam, Qazaq­stan týrızminiń baǵyn ashatyn osy baǵyttar áli kúnge deıin aýa­daǵy áńgime kúıinde qalyp keledi. Birde kórnekti jazýshy Dýlat Isabekovtiń “Men es bilgennen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi jyl saıyn jóndeý kórip keledi. Ne qylǵan bitpeıtin jóndeý jumys­tary ekenin bilmeımin” degeni bar-dy. Jetpiske kelgen Dýlat kóke­mizdiń bala kezinde kórgen sol jóndeýi áli jalǵasyp keledi. Qaı urpaqtyń tusynda biteri belgisiz. Túrkistan men Otyrardy iri týrıstik qalalarǵa aınaldyrýdyń memlekettik baǵdarlamasy basta­lyp-aq ketip edi, qarjy daǵdary­syna baılanysty toqtańqyrap qaldy. Alaıda, Elbasymyz maqulda­ǵan, memleket keleshegi úshin kerek baǵdarlama toqtamaý kerek edi. Memleket basshysynyń nıetin qoldap, áýlıeli orynnyń ekinshi tynysyn ashýǵa óz otandas­tary­myzdyń arasynan aıaýly azamat­tary­myzdyń sýyrylyp shyq­qan­dyǵy qýantady. Solardyń biregeıi – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Asqar Qulybaev. Kezinde Qazaq­stan Boks federasııasynyń prezıdenti bolǵanda talaı sańlaq­tar­dyń iri jarystarda mańdaıy jarqyrap márege birinshi kelýine jaǵdaı týǵyzǵan Asqar Altyn­bek­uly memleketimizdiń 20 jyl­dyǵyna úlken syı jasap jatyr. Qasıetti Arystanbab kesene­si­niń janynan, Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıine barar qasqa jol boıynda 17 gektar jerdi alyp jatqan aýmaqta óz qarjysyna týrıstik keshen turǵyzdy. Alyp meshittiń saf altyndaı kúmbezi kún shyqqannan jarqy­rap, zııaratshylardyń nazaryn eriksiz ózine tartady. Meshittiń osy jerde salynýynyń óz máni bar. «Qazaqtyń keń baıtaq jerinde ańyzǵa aınalmaǵan tus tipti az, bári de qasterli ólke, qasıetti meken», deıdi Elbasymyz. Sondaı jerlerdiń qataryna kóne Otyrar men kıeli Arystanbabty jatqy­zý­ǵa bolady. Bul qasıetti oryn­dar Ortalyq Azııa men Qazaq­stan­nyń saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı damýyna úlken úles qo­syp, ejelden eginshilik pen mal sharýashylyǵy, qala men dala mádenıetiniń oshaǵy bolǵan, Arys ózeniniń Syrdarııaǵa quıar saǵa­syn qamtıtyn Otyrar alqa­byn­da ornalasqan bul óńirdiń ortalyǵy – ejelgi Otyrar nemese Farab qalasy bolǵany belgili. Bul ólkeniń óz qoınaýynda ǵajaıyp órkenıetter qupııasyn qoınyna basyp jatqany barshaǵa málim. Otyrar alqabyndaǵy al­ǵash­qy qazba jumystary ótken ǵasyrdyń basynda júrgizilip, 1969 jyldan beri ol zertt­eý­shilerdiń basty nysanyna aınal­dy. Nátıjesinde bul ólke «Oty­rar mádenıeti» degen atpen IýNESKO-nyń quzyryndaǵy álem­dik arheo­lo­­gııalyq kartaǵa enip úlgerdi. Ustazdardyń ustazy Arystan- bab – XI ǵasyrda ómir súrip, Qazaqstan men Ortalyq Azııa aý­maǵynda ıslam dininiń taralýyna yqpal etken, ısla­mnyń sopylyq baǵytynyń negizin salýshy­lar­dyń biri jáne Ońtústik Qazaqstan aımaǵyndaǵy Iasy (Túrkistan), Saıram, Otyrar óńirlerindegi so­p­y­lardyń rýhanı ustazy bolǵan belgili tarıhı tulǵa. Arystan babtyń ómiri Qazaqstan aýma­ǵyn­da ómir súrgen túrki tildes taıpalar arasynda ıslam dininiń taralý, jaıylý kezeńimen sáıkes keledi. Onyń babtardyń baby degen mártebesine qarap, ıslamnyń taralýynda erekshe ról atqarǵan­dyǵyn ańǵarý qıyn emes. Keńes ókimetiniń din degende qylyshynan qan tamǵan saıasa­tyn­da Arystanbab kesenesi jar­ty­laı qırasa da ońtústik óńiri ǵana emes, búkil Qazaqstannyń, qala berdi Ortalyq Azııa respýb­lı­kalarynyń halqy tarapynan eń asyl, qasıetti rýhanı oryn bo­lyp, jurt keıde jasyryn, keıde ashyq zııarat etýin jalǵastyra berdi. Keńestik totalıtarlyq jú­ıe­niń kúırep, babalar ańsaǵan azattyqtyń kelýi, qazaq halqy­nyń dinı-rýhanı murasynyń qaı­nar kózi Arystanbabtyń jańasha túrlenýine mol múmkindikter ashty. Qazir memleket tarapynan tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi týrızmdi da­mytý isine bel­sendi paıdalaný maqsatynda murajaı keshenderiniń júıesin órken­detý­ge kóńil bólinip jatyr. Arheo­lo­gııalyq jáne kóne sáýlet eskertkishterin qazaqstandyq já­ne halyqaralyq týrıstik mar­shrýt júıesine engizý jumysy qolǵa alyndy. Aısha Bıbi, Esimhan keseneleri, Úsharal, Aqqoıly medirese-meshitteri sııaqty 40-qa jýyq qaıta jańǵyrtylǵan es­kert­kishterdiń ishinde Arystanbab kesenesi de bar. Atap aıtqymyz kelgeni, Elba­sy­nyń tóńiregindegi onyń ǵa­jaıyp bastamalaryn jedel qol­dap, júzege asyratyn, senimdi se­rik­teriniń arqasynda álemge ta­ny­mal «Arystanbab» mavzoleıi janynda jańa arhıtektýralyq keshenniń qurylysy qolǵa alyn­ǵany. Onyń qaıta jańǵyrýynda belgili memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri, ınjener-ǵalym, mesenat Asqar Qulybaevtyń atqarǵan eń­begi zor. Uly ustazdyń, qasıetti tulǵanyń qadir-qasıetin qurmet­teý men áspetteýdiń ozyq úlgisine kúlli eldi kýá etip otyrǵan bul bastama álemdegi musylman qaýy­myn rıza etip, saýapqa kenelgeni sózsiz. Qazirgi tańda 17 gektar aý­maq­ty alatyn jáne birneshe ny­sandardan turatyn týrıstik keshen paıdalanýǵa berilýge jaqyn qaldy. Munda murajaı, kitaphana, 1000 adamǵa arnalyp ashylǵan meshit, qajylyq ortalyq, týrısterge arnalǵan 54 oryndyq úsh ju­ldyzdy qonaq úıi, ımamdar da­ıyndaıtyn synyptar, qulshylyq etetin zal bar. Sonymen qatar, dáret alý úshin arnaıy bólmeler, sáýlet keshenine ár beretin sý­bur­qaqtar men basseınder, saýda qa­tar­la­ry, sývenırler sa­ta­tyn or­­talyq bar. Keshenge derbes sý já­ne kanalızasııa, elektr jelisi men jylytý júıeleri qo­sylǵan. Meshittiń appaq qabyrǵalary men al­tyndaı kúm­bez­de­ri ádemi­li­gimen ta­ń­ǵaldyryp, ǵı­ma­rat­qa tamasha sán be­rýde. Sırek kezdesetin otandyq teh­­­no­logııalar, us­ta­lardyń kóne qu­pııa­lary jáne sý­ret­shilerdiń sheberligi ashyq ór­nekti kerege­lerdiń minsiz taza beınesin berip, eskertkish kúmbez­deri­niń keremetteı sáý­let­tik týyn­dy­syna aınaldy. Jańa jo­bany jú­zege asyrý­da Asqar Altyn­bek­uly shyǵarma­shy­lyq ujymǵa elge ta­­ny­mal sáýlet­shi­ler­­­di, et­nog­raftar­dy, ta­rıh­shylardy tarta bilipti. Bul ujym týrıstik keshendi tek tarıhı arhı­tek­t­ýra­lyq eskertkish dep qa­na emes, ǵa­syrlar bo­ıy my­ń­daǵan adam­­dar­dyń bas qosa­tyn, rý­hanı úndese­tin qa­sıet­ti orny bo­lýy kerek dep esepteıdi. Búginde kıeli jerge kúndelikti zııarat etýshi halyqty tasymal­daıtyn avtobýstardyń sany 60-tan assa, bul kór­setkish jaqyn bo­lashaqta 300-ge jetedi dep kútilýde. Atal­ǵan ınfra­qu­ry­lymnyń kıeli jerge zııarat etýshi halyqtyń sany­nyń ósýine jáne tý­rızm­niń damýyna yq­pal eteri sózsiz. Bul ıgilikti shara saýapty iske aınaldy. Tarıhtyń úndes­tigi osy es­kertkish­terdiń zaman tala­byna saı jańa qy­rynan kórinýinde ja­tyr. Qazaqstanda tý­rızm­niń da­mýy­na qolaı­ly ári paıdaly jaǵdaı jasalyp otyr­ǵan shaqta, bul qa­sıetti oryndar týrızm jelisine tikeleı qosy­lyp, Qazaq elin álemge basqa qy­ry­nan ózin tanytýǵa múm­kindik berip otyr. Táýelsiz damýdyń ǵa­syrǵa bergisiz jıyrma jyldyǵy aıasynda qol jetken áleýmettik-eko­no­­mı­ka­lyq tabys­tary­myz ulttyq mádenıeti­mizdiń biregeı ta­rıhı-mádenı eskertkishterin zert­teýge, qaıta jań­ǵyrtý men qalpyna keltirýge, sonyń ar­qasynda ótken ta­rıhymyzdy zerdeleýge mol múm­kindikter ash­ty. Osy múm­kin­dik­terdiń qaınar bas­taýynda tur­ǵan kóne Otyrar­dyń arheolo­gııalyq ke­sheni men onyń ózeginde orna­las­qan rýhanı aı­ryq­sha qundyly­ǵy­myzdyń biri Arys­tanbab kesenesi halqymyz­dyń eshkimge uqsamaı­tyn, teńdesi joq má­denı murasy­nyń aıryqsha bóligi jáne halyq ıgiligi bolyp qala beredi. Qazir Otan maǵan ne beredi dep alaqan jaıyp otyra bermeı, men óz Otanyma ne beremin, qandaı keregine jaraımyn deıtin ýaqyt. Halqymyzdyń qadirli qa­rııa­lary­nyń biri Asqar Altyn­bekulynyń qasıetti oryn jany­nan kótergen keshenin osylaı baǵalaýǵa bolady. Túbi memlekettik baǵdarlama bo­ıynsha Otyrar da, Túrkistan da jer-jahannyń týrısteri arnaıy izdep keletin, qazaqtyń baı tarıhyna qanyǵyp qaıtatyn qasterli oryn­darǵa aınalady. Arystanbab pen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenelerin ja­l­ǵas­tyratyn kúre jol boıyndaǵy alyp nysandar osynyń aqjoltaı habarshysyndaı seziledi. Baqtııar TAIJAN. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Otyrar aýdany.