Dúbirge toly dúnıe

BRIKS – BATYSTYQ EMES BES ELDIŃ BIRLIGI О́tken aptadaǵy basty saıası oqıǵalardyń biri BRIKS dep atalatyn odaqqa birikken memleketter – Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka Respýblıkasy basshylarynyń Qytaıdyń Haınan aralyndaǵy Sanıa qalasynda bas qosýy boldy. Bul elder osy­dan on jyl buryn ále­m­dik ekonomı­ka­nyń 17,5 paıy­zyn ıem­dense, qazir ol 25 paıyzǵa jetip otyr. Al álemdik saýdadaǵy olar­dyń úlesi on jylda 10,9 pa­ıyzdan 18,6 paıyzǵa kóterilgen. Sirá, bul odaqqa birigýshi­ler­diń basty sıpaty – oǵan batys el­deriniń qatystyrylmaýy, da­mý­shy alyp derjavalardyń birigýi. On­da­ǵy maqsat – sol damý jo­lyn­da basqa damyǵan elderge eko­no­mı­kalyq ta, saıası da táýel­di bolmaý, esesi ketpeýin oılas­tyr­ǵan­dary ań­ǵarylady. Jurt nazaryn aýda­ratyny da bul el­der­diń alyp­ty­ǵy, orasan zor eko­no­mıkalyq jáne adamı resýrs­tary­nyń moldyǵy. Taǵy bir tań­danarlyq jáıt – bul odaqqa kirgen el­der kúni keshe álem­di titiretken ekono­mı­­ka­lyq daǵ­da­­rys­ta olar­­dyń Re­­seı­den bas­qa­sy zar­­dap shege qoı­ǵan joq. Al Qy­taı qa­ryshty qada­mymen kózge tústi, ekono­mı­kasy 2009 jyly 9,2 pa­ıyz­ǵa ós­ti. Bul kezde AQSh eko­no­­mıkasy 2,6 pa­ıyz­ǵa, Germanııa eko­­nomı­ka­sy 4,7 paıyz­ǵa tó­men­dedi. Mu­ny, sirá, bul elderdiń eko­no­­mı­kasy da­myǵan el­derdiń ekono­mıka­sy­na áli de ty­ǵyz kirige qoı­maǵan­dy­ǵynan dep túsin­di­rýge bo­latyn shyǵar. Bul elderdiń álemdik qoǵam­das­tyqta da aıtar­lyqtaı saıası orny bar. BUU Qaýip­sizdik Keńe­sine ekeýi turaqty múshe bolsa, úsheýi jaı múshe. Olar álemdik saıa­sı ómirge myqtap yqpal ete ala­dy. Biraq sol múmkindikterin tolyq júzege asyra almaı júr. Sońǵy basqosýda Sol­tús­tik Afrıka men Taıaý Shyǵyst­a­ǵy jaǵdaı sóz bolǵanymen, odan burynyraq bul másele BUU Qaýip­sizdik Ke­ńe­­sin­de talqylanǵan kezde BRIKS elderi batys elderiniń yq­palynan shyǵa almady, qan­tógistiń oryn alýyna tosqaýyl qoıa almady. BRIKS – jas, jańa birlestik. Tek úshinshi ret qana bas qosyp otyr. Alǵash ret 2009 jyly Reseıde kezdesý ótkizse, byltyr Brazılııada bas qosty. Olardyń ár kezdesýi jurt nazaryn aý­darýy zańdy. Bul elderde álem halqynyń jar­ty­syna jýyǵy shoǵyrlanǵan. Osy­nshama ha­lyq­tyń múddesimen, maq­sa­tymen sa­naspaýǵa bolmaıdy. Qy­taı­da­ǵy kez­desýde ekonomıka, saıasat má­se­le­leri jan-jaqty sóz bo­lyp, onda bul elderdiń ustanatyn or­taq baǵyty aıqyndaldy. QYRǴYZSTAN: SAÝDAǴA TÚSKEN VISE-PREMER Qyrǵyz aǵaıyndar arasynda bılik úshin talas taǵy da órshı tústi. Parlamenttegi koalısııaǵa birikken úsh partııanyń biri – «Re­s­pýb­lıka» partııasynyń lıderi О́mirbek Babanov óz ótinishi bo­ıynsha ýaqytsha úkimet basshysynyń birinshi orynbasary qyzmetinen ketti. Bul «ketýdiń» ma­­ńyzy aıryqsha. Babanov, onyń par­­tııa­sy parlamentte qurylǵan qalt-qult etken koalısııanyń bir aıaǵyndaı. Olar ket­se, koalısııa qu­laı­dy. Onda kezekti bılik daǵ­darysy bas­talady. Onyń arty saıası qaq­tyǵystarǵa soqtyrady. Jalpy, Babanov búgingideı ót­peli qysyltaıań kezeńde qyr­ǵyz saıasatynda úlken tulǵaǵa aına­lyp otyr. Ol parlamenttegi soń­ǵy koalısııanyń bas­ta­ma­shy­sy bolýymen qatar, belsendi de isker qaıratker ekenin tanytty. Ymy­rashyldyq qa­dam­darǵa kóbi­rek júginip, koa­lı­sııalyq úki­met­ti saq­tap qalý­ǵa tyrysty, el­diń tu­ralap qal­ǵan ekono­mıkasyn jan­dan­dy­rýǵa kóp kúsh-jiger jum­sady. Onyń qatty synǵa ushy­raýy da, qarsylastarynyń kó­be­ıýi de soǵan baılanysty. Qarsylastar degende, sarap­shy­lar olardyń ishte de, syrtta da barlyǵyn aıtady. Ásirese, oppo­zı­sııalyq partııalar oǵan qatty shúı­lik­ti. Babanovtyń úki­met­tegi qyz­meti (ol ekonomıka má­sele­leri­men aınalysty) kóp adam­darǵa, onyń ishinde parlament depýtat­tarynyń birazyna unaǵan joq. Olar Baba­n­ov­tyń burynǵy jáne qazirgi isinen kemshilikter izdestirdi. Onyń óz só­zi­men aıt­qanda, «oppozısııa­nyń je­­ke depý­tattary oǵan oıdan shy­ǵa­rylǵan, negizsiz aıyptar taqty». Bul aıyptaýǵa burynǵy bas prokýrordyń mindetin atqarýshy Qubatpek Baıbolovtyń aýzymen aıtylǵan onyń «jemqorlyq áre­ket­­teri» sebep boldy. Qyrǵyz­dyń bel­gili saıasattanýshysy Mars Sa­rıev­­tiń pikirinshe, el eko­nomı­ka­syn­­da qıyndyq ta, kemshilik te kóp, sonyń aýyrtpa­ly­ǵyn moı­ny­men kóterip otyrǵan aza­mattyń jumysynan kemshilik te tabýǵa bo­lady, biraq Babanovqa aýyr kiná qoıýdyń jóni joq. Sirá, sodan da, ózine sengendikten de bolar, Babanov máseleniń aq-qarasyn anyqtaý úshin ózin bir aı merzimge ýaqytsha qyzmetinen bo­sa­tý­ǵa ótinish berdi. Bosaǵan adam­nyń qaıta ora­lýy qıyn. Jurt Ba­ban­ov­tyń ora­lýy­na se­ne qoı­maıtyndaı. Onyń sebepteri kóp. Si­rá, eń al­dy­men qa­zirgi premer-mınıstr Almazbek Atam­­baev­tyń ózi­niń birinshi oryn­­­basa­ry­nyń ótinishin ońaı qanaǵat­tan­dyrǵany da tańdan­dyrady. Ol Babanov úshin kú­resýi kerek edi. Kúrese almady. Oǵan Ba­banovtyń ketkeni qajet bol­ǵan­daı. Ishki de, syrtqy da qar­sy­las­tarynyń kó­ńi­linen shy­ǵý úshin. Ishki qarsylastar degende, qa­zirgi qyrǵyz saıasatyndaǵy saıası qaı­ratkerlerdiń kópshiligi osynaý ótkir de isker, saıası ómirge belsene arala­satyn, jalyndap janyp tur­ǵan báse­kelesine qyzǵanyshpen qa­rap, onyń aıaǵynan shalǵysy keletindeı. Oǵan qarsylar koalı­sııa­ǵa kirgender­diń ishinde de kóp, kire almaǵandar ara­synda da bar. Koalısııa kúırese, olardyń bir­azy odan paıda kóredi. Syrtqy qarsylastar týraly da áńgime kóp aıtylady. О́ziniń ótinish berýiniń aldynda О́mirek Babanov Máskeýge baryp qaıt­qan. Olarmen til tabysa alma­ǵan­daı. Sarapshy­lar­d­yń aıtýynsha, Babanov Más­keýge unamaıdy. Tipti olar Atambaevtan ony ketirýdi ta­lap etkendeı. Premer-mı­nıstr­­­diń óz orynbasa­ry­nyń óti­ni­shine jedel qol qoıýy da sodan deıdi. Babanov Máskeýge nege unama­dy? Qyrǵyzstanǵa dál qazir syrt­­tyń kómegi, qoldaýy kerek-aq. Sol maqsatpen Babanov ja­qynda Qy­taı­ǵa da baryp qaıtqan. Biraz jaıǵa, eń aldymen eki el arasynda temir jol salýǵa kelisken syńaı­ly. Bul Más­keýge una­mady. Tek bizben ǵana bola­s­yń­dar, deıdi. Al Atambaev úki­meti­niń Máskeýden qol úzýge shamasy joq. Amalsyz­dan onyń degenine kó­nýge májbúr. Sarap­shylardyń aı­týyn­sha, Qyr­ǵyz Respýblı­ka­synyń Keden odaǵyna kirýine de sol sebep. Qyrǵyz úkimetiniń birinshi vı­se-premeriniń ýaqytsha or­ny­­nan ketýi ondaǵy saıası tar­tysty bá­seńdete me degenge kelsek, oǵan kú­­mán kóp. Al О́mirbek Babanov úki­metke búgin qaıta oralmaǵan­men, úlken saıasattan ketpeıtini anyq. Mamadııar JAQYP.