— Nureke, basqa óńirlerden jáne oblysymyzda tiri maldyń tasymaldaný tártibi jáne mal soıý nysandarynyń qazirgi jaǵdaıy qandaı?
Birinshiden, basqa óńirlerden tiri maldyń tasymaldanýy QR «Veterınarııa týraly» zańyna jáne QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń № 7-1/496 (29.05.2015j.) buıyryǵymen bekitilgen Qaǵıdaǵa sáıkes baqylaýǵa alyna otyryp, júrgiziledi. Bizge negizinen kórshiles Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynan, oǵan qosa keıde Reseıden tiri maldar tasymaldanyp, oblystaǵy mal soıý nysandarynda soıylady. 2016 jyly Mańǵystaý oblysyna syrttan (basqa aımaqtardan) ákelinip soıylǵany: sıyr – 14490, jylqy – 1865, usaq mal – 44314, túıe – 1490, shoshqa – 921 bas. Oblys ishinen soıylǵany: sıyr – 393, jylqy – 346, usaq mal – 3793, túıe – 799 bas. Soıylǵan maldyń kópshiligi halyq kóp qonystanǵan Aqtaý, Jańaózen qalalarynyń jáne Munaıly aýdanynyń mal soıý nysandarynda soıylyp, ishki saýda oryndaryna jiberiledi. Basqa oblystan (jáne oblys ishinen) soıýǵa jiberilgen malǵa veterınarııalyq anyqtama berilip, ol mindetti birińǵaı aqparattyq júıege (EASÝ veb-portalyna) engiziledi.
Mal soıý nysanynan óndirilgen etke de veterınarııalyq anyqtama berilip, ol da mindetti atalǵan aqparattyq júıege engiziledi, ıaǵnı bul másele – veterınarııalyq qujattardyń aqparattyq júıege engizilýi 2015 jyldan beri qolǵa alynyp, qazirgi tańda jolǵa qoıylǵan. Veterınarııalyq anyqtamalar berýdi jáne ony aqparattyq júıege engizýdi arnaıy tizimge engizilgen, veterınarııalyq anyqtama berýge quqy bar veterınar-dárigerler júrgizedi.
Ekinshiden, elimizdiń ońtústik oblystary túgelge jaqyn janýarlardyń juqpaly Aýsyl aýrýy boıynsha býferlik aımaq ekendigi, bizdiń oblysqa tasymaldanyp ákelinip, soıylatyn maldardyń shyǵý aımaqtarynda brýsellez, týberkýlez, nodýlıarlyq dermatıt, t.b. kóptegen juqpaly aýrýlar boıynsha qolaısyz pýnktterdiń bar ekendigin eskere otyryp, basqa aımaqtardan tasymaldanatyn tiri janýarlar tıelgen avtokólikterdi ishki ister organdarymen birlesip baqylaý jumysy jolǵa qoıyldy. Bul jóninde qazirgi tańda aýdan, qala veterınarııa bólimderi men ishki ister bólimderiniń 2017 jylǵa birikken is-qımyl Jospary daıyndalyp, tıisti jumystary júrgizilýde.
- Atyraý, Oral, Aqtóbe oblystaryndaǵy maldar arasynda aýyq-aýyq brýselez indeti belgi berip turatyny belgili. Jeke mal satýshylardyń kórshi oblystardan tirileı ákeletin usaq, iri qara maldarynyń aýrý-saýlyǵyn qadaǵalaýdyń qandaı joldary bar?
— Durys aıtasyz, aıaqtaı satylatyn maldyń aýrý taratatyn qaýpi basym, biraq satylmaý týraly zań joq. Ol úshin Beıneý-Aqtaý tas jolynyń boıynan jeke mal tasýshylardy qadaǵalaıtyn beket ashý kerek. Jumys ishki ister qyzmetkerlerimen birlikte júzege asýy tıis. Sonda bul másele de jolǵa qoıylady.
- Barlyq qoldan soıylyp, satylatyn et dúńgirshikteri men, jeke kásipkerler tizimi belgili me? Olardyń halyqqa kúndelikti usynyp otyrǵan taýary (eti) baqylaýda ma? Et jáne et ónimderine saraptamalyq tekserý júrgizile me? Bazarlardaǵy satylyp jatqan etterdiń sapasy qandaı?
— Birinshiden, veterınarııalyq zańnamalar talaby boıynsha, veterınarııalyq baqylaýǵa jatatyn tamaq ónimderin (et, sút, jumyrtqa, balyq, ara baly jáne olardyń ónimderi) veterınarııalyq anyqtamasyz tasymaldaýǵa jáne veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptama qujatynsyz satýǵa (ótkizýge) tıym salynǵan. Joǵaryda aıttym, qazirgi tańda oblys boıynsha barlyq mal soıý nysandarynda veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptama zerthanalary (VSSZ) bar, osy nysandardyń veterınar-dárigerleriniń bergen anyqtamalarymen jáne VSSZ saraptama qujattarymen et jáne et ónimderi bazarlarǵa taratylady.
Ekinshiden, oblys boıynsha ishki saýda nysandarynda (bazarlarda) bolýǵa tıis VSSZ-lar jetispeıdi. Bul máseleniń obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Qazirgi qoldanystaǵy zańnamalar boıynsha, jergilikti atqarýshy organǵa VSSZ ashýǵa quziret berilmegen jáne veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptama qyzmeti jartylaı memlekettik monopolııalyq jáne jartylaı jeke báskelestik ortaǵa berilgen. Bizde is júzinde tolyqtaı memlekettik VSSZ joq, qazirgi VSSZ-lar — sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq memlekettik kásiporny (ShJQ RMK) da, jeke kásiptegisi de tabys tabýǵa (ózin ózi asyraýǵa) qurylǵan, eger rentabeldilik joq bolsa, jumys isteı almaı, jabylyp qalady. VSSZ-lar bazar ıelerimen kelisim shartpen jumys isteıdi, ıaǵnı olar bazarda úı-jaı (bólmeler) jaldaıdy. Olardyń qazirgi tańdaǵy jaldaý quny – aıyna 100-150 myń teńge. Al bul qarajatty jáne mamandaryna eńbekaqy tóleýge bazarlardaǵy saraptamadan túsetin túsim jetpeıdi, ıaǵnı ózin-ózi aqtamaıdy. Qazirgi tańda ishki saýda nysandary (bazarlar) úshin oblysta 10 VSSZ bolýy tıis bolsa, jumys istep turǵan VSSZ sany tek 2, olar — «Maǵash» bazaryndaǵy jekemenshik VSSZ jáne «Respýblıkalyq veterınarııalyq zerthana» ShJQ RMK fılıalynda ornalasqan VSSZ, birinshisi qazirde áreń kúneltip otyr.
Bul máseleni qazirgi tańda sheshýdiń mynadaı joldary bar (jáne muny tıisti zańnamalarǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizip, bekitý qajet): veterınarııalyq-sanıtarııalyq saraptama qyzmetin tolyqtaı memlekettik monopolııaǵa ótkizý jáne onyń zerthanasyna úı-jaıdy (bólmelerdi) tegin berý. Eger bul iske aspasa, eń bolmaǵanda aýdandyq, qalalyq veterınarııalyq stansalarǵa VSSZ ashýǵa ruqsat berý. Biz byltyrdan beri joǵary organdarǵa osyndaı usynystar jasap kelemiz.
Degenmen, bul máselede qol qýsyryp, qarap otyrǵan joqpyz. «Respýblıkalyq veterınarııalyq zerthana» ShJQ RMK fılıalymen kelisimge sáıkes, aldaǵy ýaqytta Mańǵystaý, Beıneý jáne Qaraqııa aýdandarynda VSSZ-lar ashylatyn boldy.
— «Et degende bet bar ma?» «Et – etke, sorpa — betke» dep, óziniń et jegishtigin aqtap alatyn qazekem et satýshylardy kóbirek jaǵalaıdy. Aqtaýlyqtar ózderi tutynyp otyrǵan ettiń tekserýden ótkendigine senimdi me?.
— Jasyratyny joq, Keńester Odaǵy ydyraǵannan keıin bizde veterınarııa salasynyń damýy kenjelep qalǵan bolatyn. Osy kezderde maldy beıbereket (árkim óz aýlasynda) soıý, satý (ótkizý) oryn aldy. Bertin kele bul jaǵdaıdy toqtatý úshin jer-jerden mal soıý nysandaryn ashý qolǵa alyndy. Atap aıtqanda, 2011-2013 jyldar aralyǵynda veterınarııa uıymdarynyń uıymdastyrýymen oblystaǵy burynǵy et kombınatynan basqa, Aqtaý qalasynda — 4, Jańaózen qalasynda — 4, Beıneý, Túpqaraǵan, Mańǵystaý, Munaıly aýdandarynda bir-birden, oblys boıynsha barlyǵy -12 mal soıý nysany ashylyp, maldardy baqylaýsyz soıý máselesi birshama tártipke keltirildi.
Qazirgi tańda oblysymyzda shtatynda ýákiletti organmen attestattaýdan ótken veterınar-dárigerleri jáne saraptama zerthanalary bar, atalǵan 12 mal soıý nysany jumys istep tur jáne ónimderi óz aýmaqtaryndaǵy ishki saýda nysandaryna taratylýda.
Aqtaý halqy negizinen «Elnar», «Nur», «Bereket», «Rıngo» qasaphanalarynda soıylǵan kún saıyn tekserýden ótip turǵan etti tutynýda. Olarda barlyq qujattar talapqa saı. Sondyqtan senimdi dep aıtýǵa bolady.
-Al alys-jaqyn shetelder men óz ishimizden tasymaldanatyn muzdatylǵan et jáne et ónimderiniń jaǵdaıy talapqa saı ma?
-Bul ónimder negizinen Aqtaý porty arqyly keletindikten baqylaý ońaı. Taýar kelgen boıda saraptamadan ótkizilip, zerthanalarda tekseriledi. Sodan soń ǵana veterınar mamannyń ruqsatymen satylymǵa shyǵarylady. Bulardan qaýiptenetin eshteńe joq.
— Keıbir áńgimelerge qaraǵanda, bazarlarda tıisti qujatsyz et satylady jáne ártúrli janýarlardyń etteri (mysaly shoshqa men sıyrdyń) aralasyp jatatyn kórinedi? Osyndaı jáne basqa veterınarııalyq zańnamalar talaptaryn buzýshylarǵa qandaı sharalar qoldanylady?
Árıne, et satatyn adamdar ártúrli, bireýleri uqypty, ekinshileri kerisinshe degendeı. О́z basym ártúrli maldyń etiniń aralasyp jatqanyn kórgen joqpyn jáne aýdan, qalalardyń veterınarııa bólimderi tarapynan tekserý nátıjelerinde de mundaı fakti anyqtalǵan joq, sondyqtan ony dál solaı edi dep aıta almaımyz. Al tıisti qujatynsyz et satýshylar jáne basqa veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptardy buzýshylar tekserý barysynda kezdesip qalyp jatady. Mundaı jaǵdaılarda zańǵa sáıkes tıisti sharalar qoldanylady. Mysaly, ótken jyly Aqtaý qalasy boıynsha veterınarııalyq qujattarynsyz et, balyq, shubat, jumyrtqa satqany úshin veterınarııalyq ınspeksııaǵa usynys berý arqyly, 6 jeke kásipkerge barlyǵy 636300 teńge, Qaraqııa aýdany boıynsha veterınarııalyq qujatsyz et tasymaldaǵany jáne satqany úshin 1 jeke tulǵaǵa 42420 teńge, Jańaózen qalasy boıynsha tiri mal tasymaldaý erejesin buzǵany úshin 1 jeke tulǵaǵa 42420 teńge aıyppuldar salyndy. Beıneý aýdany boıynsha 3 jeke tulǵaǵa nusqama berilip, kemshilikteri túzetildi. Aqtaý jáne Jańaózen qalalaryndaǵy mal soıý pýnktiniń 2 veterınar-dárigerine óz mindetterin tıisinshe atqarmaǵandyǵy úshin ınspeksııaǵa usynys berý arqyly, barlyǵy 112100 teńge aıyppul salyndy. Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystarynyń 14 veterınarııalyq dárigerine tiri maldy tasymaldaý kezinde, veterınarııalyq anyqtamalardy birińǵaı aqparattyq júıege (EASÝ veb-portalyna) engizbegeni úshin, sol oblystardyń aýmaqtyq veterınarııalyq ınspeksııalaryna hat joldanyp, sharasy alyndy.
— Bıylǵy jylda jasalýy tıis, kezek kúttirmeıtin qandaı is-sharalar men jumystar bar?
Birinshiden, aýdan, qalalarda, ásirese Aqtaý qalasy men Munaıly, Túpqaraǵan, Qaraqııa aýdandarynda memlekettik veterınarııalyq dárigerler jetispeıdi. Mal soıý, ishki saýda jáne basqa nysandarǵa saýatty baqylaý-qadaǵalaý júrgizetin mamandar óte qajet.
- Bul máseleniń sheshimin qalaı tabýǵa bolady?
-Oblysta veterınar mamandar jetkiliksiz. Jeke bólim bolýǵa tıisti veterınarlyq bólim kásipkerlik, aýylsharýashylyq bólimderimen qosylyp, bir bólim bolyp jumys atqaryp otyr. Tipti qazirdiń ózinde oblys ákimdigindegi osy bir ǵana veterınarlyq bólimde bas mamannan bólek 2-3 maman shtaty bos tur. Jalǵyz Nurbergen Mamytov degen maman qyzmetker bar. Onyń barlyq jumysty bir ózine ıgerýi múmkindiginiń qıyndyq týǵyzatyny belgili ǵoı. Maman tapshylyǵyna uryndyryp otyrǵan másele retinde aılyq tabystyń azdyǵy men memlekettik mekeme mamandarynyń jyl saıynǵy ótýge tıisti attestasııany ataýǵa bolady.
Osy máseleniń sheshimin aýdan basshylary ózderi sheship, júıelep otyrýǵa tıis. Mysaly, Beıneý aýdany basshysy bul máseleniń sheshimin taýyp, aýdandy veterınar mamandarmen jetkilikti túrde jabdyqtap otyr. Bul árıne, jergilikti basshynyń júıeli jumysynyń jemisi.
Ekinshiden, aýdandar arasynda halqy bir jerge shoǵyrlanǵan, adam sany eń kóp Munaıly aýdanynda arnaıy tamaq bazaryn ashý kerek. Bul jóninde oblys ákimdigi tarapynan aýdan ákimine naqty usynystar berilip, ony oryndaý tapsyryldy.
140 myń halqy bar Munaıly aýdanynda birde-bir vetdáriger joq. Vetbólimshege maman turaqtamaıdy. Et satylatyn bazar talapqa saı emes. Al talapqa saı «Mańǵystaý-3» aýylyndaǵy «Kásipkerler palatasy» bazarynyń sóresi bos tur. Búgingi kúnde aýdanda tıptik azyq-túlik bazary joq. Aptanyń ár kúninde ár aýylda ótetin jármeńkelerdiń jaǵdaılary da syn kótermeıdi. Et ónimderi talapqa saı oryndarda satylmaıdy. Sonyń bári uıymdastyrýǵa bolatyn sharýalar.
Úshinshiden, veterınarııa salasyn odan ári damytý jáne kúsheıtý úshin, basqa barlyq oblystarda iske asyrylǵandaı jáne QR «Veterınarııa týraly» zańynyń talabyna sáıkes, aýdan, qala ákimdikterindegi veterınarııa salasyn aýyl sharýashylyǵy (jáne kásipkerlik) salalarynan ajyratyp, óz aldyna derbes veterınarııa bólimi etip qurý.
—Oblysta «Talǵar-Et» JK, «Ońtústik Halal Taǵamdary» JShS, «ANSAR HALAL» JShS, «AQ-NIET» ShQ, «Halal et» JShS mekemeleri sekildi álemdik halal standarttaryna saı kónveıerlik júıemen mal soıý oryndarysalyna ma?
— 2016 jyly oblysta jańa tıptegi 2 mal soıý nysanynyń (Aqtaý qalasynda jáne Munaıly aýdanynda) qurylysy aıaqtalyp, qazir paıdalanýǵa berilý ústinde jáne jaqynda Aqtaý qalasy aýmaǵynda taǵy bir jańa tıptegi mal soıý nysany qurylysy bastaldy.
Jýyq arada ashylýǵa tıis «Quryq-Stroı servıs» JShS-iniń tıptik-avtomatty mal soıý pýnkti daıyn tur. «Yntymaq» qasaphanasy da berilýi tıis. «Nur» qasaphanasy da jańadan jabdyqtalyp jatyr.
- Kez-kelgen bazardan satyp alatyn ettiń tekserýden ótkendigi jónindegi kepildikti kimnen alýǵa bolady?
- Ár jeke satyp alýshy bazardan alatyn etiniń tekseýden ótkendigi týraly anyqtamany talap etýge quqy bar.
- Et pavılondaryn jabdyqtap, vıtrınalar ornatýǵa bolmaı ma?
- Ol bazar ıesiniń quzyryndaǵy sharýa. Halyq talabyn qanaǵattandyrýdy oılasa, barlyǵy da talapqa saı jumys júrgizýi kerek.
Suhbatyńyzǵa rahmet!
Úmit JÁLEKE
