Osy kúnderde toqsan degen jastyń tórine kóterilip otyrǵan ardaqty akademıktiń óziniń eńbegin atap shyǵýdyń budan da basqa qıyndyqtary bar. Eńbegin egjeı-tegjeıli ejiktep, maqalany túgel tizimge aınaldyrsańyz da, tipti negizgi-negizgi eńbekterin ataý arqyly shyǵarmashylyǵynyń basty sypatyn, qalamgerlik ereksheligin aıtsańyz da Serik Qırabaevtyń kóp qyry men san syryn qamtı almaı qalýyńyz ábden múmkin. Nege deısiz ǵoı? Negesi sol, Serik Qırabaevtyń el aldyndaǵy eńbegi ádebıettiń aıasyna, ǵylymnyń aýqymyna syımaıtyn eńbek. Eren eńbek. Erlikke teń eńbek.
«Egemen Qazaqstan» 2010 jyly Prezıdenttiń mereıjasyna oraılastyryp, «Elbasy» degen qalyń kitap shyǵarǵan. Sol kitaptaǵy «Birtýar» atty maqalasynda Serik Qırabaev bylaı jazady.
«1988 jyly Jeltoqsan oqıǵalarynyń salqyny áli basylmaǵan kezde Nurekeń Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna kelip, sóz sóıledi. Sheshen, alǵyr, jurtty ózine tarta biletin qasıetin kórdik. Jubannyń sózi esime tústi (Munyń aldynda avtor: «Jazýshylar odaǵynyń sol kezdegi basshysy Juban Nurekeńe rıza bolyp shyqty. Maǵan: «Túbi osy jigit el bıleıdi», – degeni esimde» dep jazǵan – S.A.): «Osy kisige men de kirip-shyǵaıynshy» degen oı keldi. Bir japyraq qaǵazǵa aty-jónimdi jazyp, jınalystan soń jurt qorshap minberden túsirmeı turǵan Nurekeńe taıanyp baryp, qaǵazymdy usyndym. «Nureke, múmkindigińiz bolsa, meni bir az ýaqytqa qabyldasańyz eken», – dedim. Ol kisi meniń bergen qaǵazymdy qolyn kóterip oqydy da, aty-jónimdi kórip: «Siz be?» dep surady. «Iá, menmin». Sonan soń qaǵazdy Nı degen kómekshisine berdi: «Myna kisini erteń shaqyramyz»,– dedi. Ádette basshylardyń birden qabyldaı qoıýy sırek bolady. Ol ádetten habarym bar men «erteń» degenge onsha elpildeı qoıǵanym joq. Qabyldasa boldy dep oıladym. Joq, men oılaǵandaı bolmady. Erteńinde tańerteń Nı telefon soqty: «Keshe biz sizge ýáde berip edik. Nursultan Ábishevıchtiń qabyldaýyna kelińiz» – dedi.
Nurekeń ornynan turyp meni jaqsy qarsy aldy. Oǵan rahmet aıtyp: «Nureke, meniń kim ekenimdi siz bilmeısiz ǵoı» dep, ózim jaıly qysqa málimet bereıin dep sóz bastap edim, Nurekeń sózimdi bólip: «Qalaı bilmeımin! Serik Qırabaevtyń famılııasyn jattap ósken, qazaq mektebinde oqyp, sizdiń oqýlyqtaryńyzdy oqyǵan aýyl balasymyn, – dedi. – Men sizdi shal ǵoı dep oılaýshy em».
Ishim jylyp qoıa berdi».
Solaı. Kem qoıǵanda sońǵy jarty ǵasyrdyń ishinde qazaq mektebinde oqyǵandardyń bári Serik Qırabaev degen famılııany jattap ósken. Demek, ol – bizdiń bárimizdiń de ustazymyz. Ult ustazy.
Ádı Sháripov týraly esteliginde Serik Qırabaev 1951 jyly Qazaqstanda «ultshyldyqpen kúres» naýqany bastalyp, burynǵy oqýlyq avtorlary Qajym Jumalıev pen Esmaǵambet Ysmaıylov partııadan, qyzmetten alastatylǵanyn, olardyń oqýlyǵy jaramsyz bolyp qalǵan soń endi-endi kózge túse bastaǵan jas ádebıetshiler Serik Qırabaevqa, Zeınolla Qabdolovqa, Aıqyn Nurqatovqa Oqý mınıstrliginiń tapsyrýymen jańa mektep oqýlyǵyn jazý jaýapkershiligi júktelgenin, olar daıyndaǵan oqýlyq kelesi, 1952 jyly jaryq kórgenin keltiredi. Demek, bolashaq Elbasy – Qaskeleńdegi Abaı atyndaǵy qazaq orta mektebiniń shákirti Nursultan Nazarbaev «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynyń shamamen besinshi-altynshy basylymymen oqyǵan.
Oqýlyǵymen otyz jyl buryn oqyǵan adamǵa Prezıdenttiń «Men sizdi shal ǵoı dep oılaýshy edim» deıtin jóni bar. Serik Qırabaev 25 jasynda jazýǵa qatysqan «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynyń alǵashqy basylymynyń jaryq kórgeniniń ózine bıyl tup-týra 65 jyl tolǵaly otyr! Osy jyldar ishinde sol oqýlyq, onyń keıinnen tolyqtyrylǵan, túzetilgen nusqalary neshe ret, qansha taralymmen basyldy, olarmen qanshama qazaq balasy oqyp shyqty deseńizshi! Oqýlyqtar taralymy basqa kitaptardaı on myńdap emes, júz myńdap sanalatynyn eskerseńiz, ony ondaǵan jyldarǵa kóbeıtseńiz aldyńyzdan andyzdap astronomııalyq san shyǵa keledi. Qırabaev jazǵan oqýlyqtarmen oqyǵan mıllıondaǵan (ıá, tańdanbańyz – mıllıondaǵan) qazaq balasy ádebıet atty ásemdik áleminiń álippesin tanyp, júregine izgiliktiń, sulýlyqtyń, adamgershiliktiń nuryn quıdy, ómir tanýdyń mektebinen ótti. Sol mıllıondardyń biri – Elbasymyz. Prezıdenttiń ana tilinde erkin kósiletininde, kórkem ádebıetti súıetininde, aqyn-jazýshylardyń jańa týyndylaryn jıi oqyp, ara-arasynda avtorlaryna hat jazyp qoıatynynda, tipti janyn terbegen taqyrypqa jyr jazyp ta jiberetininde sol aýyl mektebinde júrgenindegi «Qazaq ádebıeti» oqýlyǵynyń orny orasan ekeni kúmánsiz.
Ádebıettanýshy retinde biz Serik Qırabaevty aldymen keńestik kezeńdegi qazaq ádebıetiniń bas mamany dep bilemiz. О́ziniń bas redaktorlyǵymen jaryq kórgen on tomdyq «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» keńes dáýirine arnalǵan úsh tomynyń jumysyn tikeleı basqarǵany, kóptegen taraýlaryn ózi jazyp, túgeldeı redaksııalap shyqqany bul oıdyń bir dáleli. Kandıdattyq dıssertasııasyna Spandııar Kóbeevtiń, doktorlyq dıssertasııasyna Sáken Seıfýllınniń shyǵarmashylyǵyn arqaý etip alǵan avtordyń «Keńes dáýirindegi qazaq ádebıeti» degen atpen tutas kitap jazǵany, onda adam balasynyń tarıhynda eń bir kúrdeli, qaıshylyǵy da, qaldyrar ǵıbraty da mol dáýir bolyp tabylatyn bútin bir ǵasyrdyń sóz ónerin kezeńdendirý máselesin sheship, jıyrmasynshy jyldardaǵy qyzyqty izdenistermen bastalǵan qazaq ádebıetiniń bara-bara belgili bir yqpaldyń kúshimen taza ıdeologııaǵa boı aldyrǵanyn, kórkemdikpen uǵylýǵa tıisti dúnıelerdiń tikeleı úgitpen jasalýǵa kóshkenin, aqyn-jazýshylardyń talaıy saıasattyń qolshoqparyna aınalǵanyn, jylymyq jyldarynan keıingi jańǵyrý kezinde jáne ǵasyr sońynda kórkemdik izdenister turǵysynan da, halyq tarıhynyń oqıǵalary negizinde ulttyq sanany oıatyp tárbıeleýge kórkem ádebıet týyndylaryn paıdalaný turǵysynan da úlken serpiliske qol jetkizip, álemdik ádebıettiń úzdik úrdisteri arnasyna shyqqanyn jan-jaqty, keń qulashpen qamtı kórsetkeni ras. Bútin bir ǵasyrdaǵy kózge iligerlik, aýyzǵa alýǵa turarlyq dúnıelerdiń ǵalym nazarynan tys qalǵany joq dep senimmen aıtýǵa bolady. Barlyq janrlardaǵy júzdegen shyǵarmalardy túgel oqýdyń, árqaısysyna túıip-túıip baǵa berip ótýdiń ózi tánti etpeı qoımaıdy. Jalpy, Serik Qırabaevtyń ulttyq sóz óneriniń aldyndaǵy asa iri eńbegi HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetiniń ǵylymı saraptalǵan, júıelengen tarıhyn jazyp shyqqandyǵy, kúrdeli de qaıshylyqty sol tarıhtyń saralanǵan, saraptalǵan baǵasyn bergendigi deı alamyz.
Qaıta qurý kezeńinen keıingi, táýelsizdik birshama ornyǵyp, oıymyz sabaǵa túskenge deıingi eleń-alańda tarıhymyzdaǵy talaı tulǵaǵa kózqarasymyzdyń tóńkerilip túse jazdaǵany bar. Solardyń biri sosıalızm jyrshysy, revolıýsııa jarshysy Sáken Seıfýllın bolatyn. Sol Sákendi jerine jetkize zerttegen, sol Sákenniń arqasynda ǵylym doktory atanǵan Serik Qırabaevtyń monografııalyq eńbekterine de kezinde qıǵashtaı qaraý, kezinde berilgen baǵanyń ádildigine kúmán keltirý oryn alýy zańdy da edi. Ýaqyttyń bul synynan da Qırabaev abyroımen óte aldy. Qaı zamanǵa da, qaı qoǵamǵa da, qaı adamǵa da sol dáýirdiń turǵysynan qaraı alý, óz ýaqytynyń bezbenimen ólsheı bilý, sonyń bárinde qalamger qyzmetin túptep kelgende eldik murattar bıiginen baǵalaý Serik Qırabaevtyń ana bir jyldardaǵy jarııalylyqtyń jelimen jappaı jazǵyryla jazdaǵan Sákenniń asyl atyn arashalap alýǵa múmkindik berdi. Osy arada Seraǵańnyń myna bir sózderine silteme jasaýmen toqtasaq ta ǵalymnyń Sáken eńbegine de, sol kezdiń shyndyǵyna da sara sanamen, salqyn sabyrmen qaraǵanyn kóremiz. «Qazaqstannan osy topqa qosylǵan tuńǵysh aqyn Sáken Seıfýllın boldy. Adam balasyn quldyqtan, ezgiden qutqarýdy, olardyń birine-biri senisken, teń qoǵamda ómir súrýin ańsaǵan uly talanttar ár jerden boı kóterip, halyqtyń revolıýsııashyl kúshterin qoldady. Sony urandap, jańa shyǵarmalar jazdy. Keıbiri osy joldaǵy kúreske tikeleı qatynasty. Búgin olar jaıly qandaı pikir aıtylyp jatsa da, sosıalıstik qoǵamdy olar murat tutty, halqynyń búkil arman-tilegin sonymen baılanystyrdy. Bul – olardyń senimi edi. Sondyqtan adam senimin, talant senimin syılaý kerek. Olar sol senimge súıenip qyzmet etti. Senimniń aldamshy bolǵany, olardyń kóbiniń sodan opyq jegeni, tipti ózderi ornatysqan ókimettiń qolynan qaza tapqany da búgin jasyryn emes. Soǵan qaramastan, keńes ádebıetin jasaýshylar tobynyń uly eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaıtyny da túsinikti», «Aqyn sengen ıdeıa, ol jasaǵan jańa ádebıet birte-birte tap tartysynyń, partııa ıdeologııasynyń quralyna aınaldy, shyndyqtan jaltaryp, jaramsaqtyqqa uryndy». Sáken Seıfýllın týraly zertteýleri toptastyrylǵan altynshy tomǵa osyndaı sarabdal kirispe jazý arqyly Serik Qırabaev Sáken jaıyndaǵy sózin de ornynda qaldyrdy, sózin ornynda qaldyrý arqyly ózin de ornynda qaldyrdy. Sákenniń aqyndyq arynyn, qarasózdegi qarymyn, pýblısıstik paıymyn, zertteýshilik zerdesin tereń taldaǵan, tamasha tanytqan ol eńbekter qazir de qadirli qalpynda. О́tpeli kezeńniń ókpek jeli ótken soń olardyń baǵasy qaıtadan artýy da múmkin.
Akademık Seıit Qasqabasovtyń «Táýelsizdik Serik Qırabaevtyń ekinshi tynysyn ashty» degeni bar. Ras. Jaı san jaǵyn alsaq ta keıingi shırek ǵasyr ishinde akademıktiń qalyń-qalyń alty kitap usynǵanynyń ózi kóp jaıdy ańǵartady. Sonda jetpiske, seksenge, toqsanǵa jaqyndaǵan jasynda Seraǵań orta eseppen tórt jylda bir kitap berip turǵan bolyp shyǵady eken. Onyń syrtynda 2007 jyly jaryq kórgen segiz tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn erteli-keshti otyz shaqty kitabynan iriktep, zaman tezin eskere otyryp, qaıta qarap daıyndaǵan eńbegi taǵy bar. Egemendigimizdiń eleń-alańynan-aq ǵalym endigi jerde el qamyn jeıtin elgezektik erekshe kerektigin eskertken bolatyn. Onyń sonaý 1993 jyly aıtqan «Ádebıet, óner týyndylary arqyly qoǵamdyq ıdeologııaǵa yqpal etetin oı-pikirlerdiń biri – halyqty, jas urpaqty otanshyldyqqa, týǵan elińdi, halqyńdy súıe bilýge tárbıeleý. Keńestik ıdeologııa bul turǵyda aıryqsha qyzmet etti. Keńestik patrıotızm adamdar boıynda erekshe kórinis tapty. Biraq ol kezdegi bizdiń otan degenimiz dereksizdeý, naqty adamnyń týǵan, ósken topyraǵynan tys qalyptasqan jalpylama uǵym edi. Búgin bizdiń naqty otanymyz, táýelsiz elimiz, qazaqtyń halyqtyq óz memleketi bar. Endeshe, osy urpaqty osy memlekettiń bostan azamaty retinde maqtanýǵa, onyń namysyn jyrta bilýge, dástúrin, eldigin oılaýǵa, ony ári qaraı damytýǵa kúsh salýǵa baýlýǵa tıispiz» degen sózderi qazir de sol kúıinde qaıtalaıtyn oıymyz.
Táýelsizdik tusyndaǵy ádebıettanýdyń sıpatyn tanytatyn eń zerdeli zertteýlerdiń biri de Serik Qırabaev qalamynan shyqqanyn atap aıtý mindet. HH ǵasyrdyń basynda almasqan qoǵamdyq qurylystar jiktegen eki dáýirdiń shekarasynda ómir súrip, sol zamannyń alasapyran shyndyǵyn ádebıet áleminde úlken sýretkerlikpen beınelegen qalamger, aqyn, dramatýrg, pýblısıst, prozashy, synshy, aýdarmashy Júsipbek Aımaýytov týraly jazylyp, 1993 jyly jaryq kórgen eńbek sol tustyń ózinde jasy jetpisti jelkelep qalǵan akademıktiń qalam qýaty burqyrap turǵanyn ǵana emes, ǵalymnyń erkin sana bıiginen oı tolǵaıtyn qarymdylyǵyn, názik talǵam turǵysynan taldaý jasaıtyn shalymdylyǵyn aıshyqty ashyp berdi. Ǵalym eńbegi arqyly «qazaqtyń sóz ónerin eýropalyq jazýshylyq ónerdiń bıik dárejesine ulastyrǵan» shyn zergerdiń, sańlaq sýretkerdiń bólek beınesi bitimdelip shyqty.
Ádebıettiń ulttyq sıpaty – ǵalym eńbekteriniń altyn arqaýy. Qolǵa qalam alǵan balań shaǵynan synshy-ǵalym ádebıetti tek ádebıet úshin jasaýǵa, shyǵarmany tek kórkemsóz úlgisi túrinde jazýǵa jatsyna qaraǵan. «Qazaq poezııasynyń ulttyq sıpat alyp, damı bastaǵan tusynan bergi tarıhyna kóz salsaq, oǵan jeli bolyp tartylǵan tutas bir ulttyq ıdeıany kóremiz. Ol – ulttyq táýelsizdik ıdeıasy» dep qadap aıtqan S.Qırabaevtyń bir kitaby «Ult táýelsizdigi jáne ádebıet» dep atalady. «Halyqtyń derbestigin saqtaý, ulttyq namys, ult abyroıy Muhtardyń ómir boıǵy armany bolyp ketti. Ol halqyn, onyń eldigin, kóshpeli mádenıettiń úlgisin álemge pash etti» degen túıindi sózderde de Áýezov shyǵarmashylyǵynyń basty qasıetin dál tabý bar. Abaı, Shoqan, Ybyraı, Janaq, Shortanbaı, Aqan seri, Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan týraly eńbekteriniń bárinde de ǵalym olardyń ulttyń rýhyn ulyqtaýǵa qosqan úlesine aldymen mán beredi.
Ǵalym eńbekteriniń oqylymdylyǵyna taǵy bir sebep – tiliniń tartymdylyǵy, qaı taqyrypty da oıymen, bilimimen qosa sezimin salyp jazatyndyǵy. «Aqan seri týraly sózde» S.Qırabaev: «Eli de ony baǵalady, pir tutty. Aqjigit dep atyn da atamaı, erkeletip Aqan qoıdy, sulýdy Aqan qushty, júırikti Aqan mindi, qyran qus pen alǵyr tazyny Aqan ustady, seri atandy. Halyq qııaly bolǵan isti on ese ósirip, súıikti geroıyn kóz aldynda kótere tústi. Sondyqtan biz Aqandy jer betinde jasaǵan pende ǵana emes, halyqtyń tilek-muńyna tıek bolǵan Armanǵa balaımyz», deıdi. Bile bilgen adamǵa bul sózder keńestik kezdegi «ádiletsiz zamanda baǵalanbaǵan daryndar» týraly taptaýryn túsinikti teriske shyǵaratyn oı paıymy retinde de qadirli.
Qalamgerdiń ǵalym retindegi, synshy retindegi, ustaz retindegi qymbat qyrlarynyń qaı-qaısysynyń da bastaý-bulaǵy kisilik kelbetinde, ózi júrip ótken ómir jolynyń ónegeliliginde, qashanda jaqsyǵa jaqyn júrýden jazbaǵan jaısań janynda. Serik Qırabaevtyń ǵumyrbaıanymen tanys árbir adam onyń keshegi kúrdeli kezeńniń nebir burylys-bultarystarynda da qadiri qashpaǵanyn, bılik betin beri burǵanynda asyp-taspaǵanyn, betin ári burǵanynda jasyp-saspaǵanyn jaqsy biledi. Jaıaý kókpary taýsylmaıtyn ádebıet aýylynyń aınalasyndaǵy adamdardyń ótken kezeńde sózge ilikpegeni az. Sol azdyń biri – Serik Qırabaev. Árıne, qalam terbeýdi synshyldyqpen bastaǵan, zamannyń sóz saptaýymen soıypsaldy synnyń da talaıyn jazǵan (Taıyr aqynnyń «Qırabaev degen bireý kelip, qıratyp jatyr» deıtini sol kez), kóp kitaptyń kemshiligin qazǵan adamnyń ádebıetshi ataýlynyń aıaýlysyna aınala almaıtyny anyq. Sonyń ózinde de barsha jurt Qırabaev qalamynyń zamannyń julqı soqqan jelimen qısaıǵan tusy tabylsa da, óz erkimen, ádeıi, áldebir eseppen qııas tartqan kezi tabylmaıtynyn, ne aıtsa da adalyn aıtqanyn, Ǵabıden aǵamyzdyń sózimen sóılesek, bilimi jetken jerge deıin ádil bolǵanyn rastaıtyny taǵy anyq. S.Qırabaevtan jas ádebıetshilerdiń alar kóp ǵıbratynyń biri adamnyń ómiri men óneriniń ara-jigin aıqyn ajyratyp, bir-birine jaryǵyn nemese kóleńkesin túsirtpeıtini. Ol ómir boıy ózi jas kúninde maqala arnaǵan Ybyraı Altynsarın hrestomatııasyndaǵy «Bireýdi qor tutsań, qor bolarsyń, bireýdi zor tutsań, zor bolarsyń» degen sózdi ustanýmen keledi. «HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastalǵan ulttyq ádebıettegi jańa dáýirdi eske alsaq, «Ábish shyńy» osylardyń dáp ortasynda, bıikke samǵap, qol jetpeıtin órde turǵanyn búgin árqaısymyz-aq moıyndaımyz», deıdi Ábish Kekilbaev týraly jazylǵan «Sýretker» atty maqalasynda. Iá, Qırabaev qalamyna tán tamasha sıpattardyń arasynan aldyńǵylardyń qatarynda atalary – ádildik. О́mirdegi qarym-qatynasynan ónerdegi qarym-qatynasyn jasap jatatyn jaman ádet juqpaǵan ol qalamǵa. «Ǵabıt minezi basqa shaldardyń bárinen de aýyr edi. Karta oınap otyryp, byt-shyt bop ashýlanyp, kartany tastap, otyrǵan úıdiń asyna qaramaı ketip qala salý ol kisiniń ádetinde jıi bolatyn. Qonaq ústinde ashýlanyp, tustastaryna bótelke laqtyrǵan shaǵy da bolǵan. Birge júrgen, ázil-qaljyńy aralasqan dostarynyń ústinen aryzdar túsip jatqan kezde, oǵan ara túsý ornyna, «shoq, shoq» minez kórsetkeni de jasyryn emes». Bul – ómirdegi Ǵabıt Músirepov. «Sol bir qıyn zamanda kim qalaı ómir súrdi, ne jazdy, onyń ózi qandaı jazýshy, aqyn, ónerpaz ekendigin bilý úshin olardyń eńbegin oqý, kórý kerek. Tek osylaı qaraǵanda ǵana kimniń kim ekenin túsinemiz. Ǵabıttiń de uly tulǵa ekenin bilemiz, moıyndaımyz». Bul – ónerdegi Ǵabıt Músirepov.
Bul turǵydan qaraǵanda ómirdegi Serik Qırabaev pen ónerdegi Serik Qırabaevtyń aıyrmasy joqqa jýyq dep senimmen aıta alamyz. Bir jaǵynan atqarǵan qyzmetimizdiń, ekinshi jaǵynan ǵylymı izdenisimizdiń arqasynda keıingi otyz jyldyń oraıynda Seraǵańmen talaı tusta tirligimiz toqaılasyp qalyp júrdi, sonyń ishinde ásirese, sońǵy on-on bes jyldyń ishinde etene aralasyp ketken de jaıymyz bar. Aǵanyń aq jaılaýdaı aldynda qanshama ret bolyp, Álııa apaıdyń el elıtasynyń aýzynda ańyzǵa aınalǵan aq dastarqanynan san márte dám tatqanbyz, óńir-óńirdegi talaı mereıtoıda birge bolǵanbyz, shetel saparlaryna da birge shyqqanbyz. Ásirese, 1997 jyly Áýezovtiń 100 jyldyǵyn IýNESKO aıasynda ataýǵa Parıjge birge barǵanymyz erekshe este qaldy. Bul kisiniń minip ketken kólikti uzaǵyraq ustap qalǵanyna bola joq jerden shala búlinip, tipti til tıgizýge deıin barǵan saparlas bir inisiniń únin bir aýyz úndemeı-aq óshirgenine aıyzym qanǵany bar sonda. Aǵa syılaı alsań, mineziń úılesse Seraǵańmen jol júrý, dastarqandas bolý bir jannyń raqaty. Áńgimesi qandaı. Qazaqtyń ıgi jaqsysynyń arasynda ol kisi aralaspaǵany sırek. «Seraǵa, Safýannyń konıagyn aıtyńyzshy», «Qaltaıdyń túsin aıtyńyzshy», «Sadyqbektiń Qapanǵa kóńil bildirýin aıtyńyzshy», «Ǵabeńmen qaqtyǵysyp qalǵanyńyzdy aıtyńyzshy»... degen sııaqty ilip-ilip otyrsańyz boldy, alpys jyldaı boıy dáris oqı-oqı sál qarlyǵyńqyraǵan daýysymen bir hıkaıadan keıin bireýin bıpazdap sherte beredi. Aldyńǵy jyly Nurlan Orazalınniń úıinde Ábish aǵamen, Myrzataı aǵamen, Seıit aǵamen birge bolǵanymyzda Ǵabeńniń elge tarap ketken «Meniń SK-m Qırabaev boldy» degen sóziniń aıtylý jaıyn óz aýzynan tyńdap alǵanbyz. Sol dastarqandaǵy áńgimeniń úsh jarym saǵattyq dıktofondyq jazbasy mende saqtaýly. Ana bir jyly bizdiń úıde bolǵanda aıtqandary da taspada qaldy. Qaı jerde de, qandaı jaǵdaıda da sabyrly minezinen, salıqaly sózinen, abyz aqsaqaldyǵynan bir aınymaıtyn qymbatty qalpyna qyzyǵa qaraýdan tanbaı kelemiz. Toqsanǵa taqaǵan jasynda da jolynan bir jyǵylmaı, qystyń kózi qyraýda Astanaǵa jedel jetip, bireýdiń qýanyshyna nemese bireýdiń qaıǵysyna ortaqtasyp jatatyny tipti qaıran qaldyrady.
О́mir taný tek ádebıetten, ónerden, ǵylymnan turmaıtyny túsinikti. S.Qırabaev eńbekteri de tek rýhanııat aıasymen shektelip qalmaıdy. Qazaq memýarıstıkasynyń úzdik úlgileriniń qatarynan tabylatyn «О́mir taǵylymdary» atty tamasha kitabyndaǵy Nurtas Ońdasynov, Jumabek Táshenov, Báıken Áshimov, Maqtaı Saǵdıev, Ahmet Jubanov, Ábdihamıt Sembaev, Shapyq Shokın, Kenjaly Aımanov, Saǵyndyq Kenjebaev, О́zbekáli Jánibekov, Nurǵısa Tilendıev sııaqty taý tulǵalar týraly estelikterin oqyǵanda uzaq ómirinde qazaqtyń nebir jaqsysy men jaısańyn kórgen, etene aralasqan taǵdyr ıesine qyzyǵa qaraısyz, kimniń kim ekenin, halyq tarıhynda qandaı oryn alatynyn olardyń kózi tirisinde-aq bilgen, basyna ulttyń uly perzentterimen aralas-quralas bolý baqyty buıyrǵanyn baǵalaı alǵan suńǵylalyqqa súısinesiz. Ol estelikter qazaqtyń ǵajaıyp perzentteriniń san qyryn sondaılyq sergektikpen sýretteıdi. Málik Ǵabdýllın Batyr atanǵanda maıdandas dos aǵasy Baýyrjan Momyshulynyń: «El kúızelgen kezinde, erlik etken baýyrym. Jaý jaǵadan alǵanda, batyrlyq etken baýyrym. El namysyn qurmettep, er namysyn ardaqtap, qutty bolsyn aıtamyn, shyn júrekten, Máligim!» dep hat joldaǵanyn keltirgen avtor 1946 jyly ótken KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna maıdan batyrlary aldymen usynylǵanda depýtattyqqa kandıdattyqqa Máliktiń birden kelisim bermegenin, kishipeıildikpen: «Menen de batyrlyǵy úlken Baýyrjan Momyshuly nege tizimde joq. Men jolymdy sol kisige beremin. Menen góri halyq qalaýlysy bolýǵa Baýyrjan laıyq» degenin jazǵanynda aǵa syılaǵan, adam ardaqtaǵan qazaqtyq ǵajap qalpymyzdy jetkizse, erteńinde Málikti Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetov shaqyrtyp: «Biz Baýyrjandy bilmeı otyrǵanymyz joq. Ol óziniń jolyn ózi kesip júrgen jigit» degenin aıtqanynda noqtaǵa basy syımaı ótken er Baýkeńniń baǵasyn bilgenimen, aty ańyzǵa aınalǵan jolbarys júrekti jandy «ultshyl» degen attan aıyra almaı, Máskeýge moıyndata almaı zamannyń zapyranyn jutqan qaıran aǵamyzdyń asyl beınesin de bıiktetip jiberedi. «Qazaq óneriniń qaıtalanbas bir uly dúnıeden ótti. Qazaqtyń kúıi men áni jetim qaldy. Men oǵan «Qudaı saǵan ólshemeı, pishpeı, mol talant bergen, shashyp-tógip júrgenderiń de az emes. Qalǵanynyń ózi de seni ulylyqqa jetkizedi», dep qaljyńdaýshy em. Qaljyńdap aıtqan sózde shyndyq baryn ol da túsinetin, keıde meni mytyp qap, kúletin, moıyndaıtyn. Shynynda, onyń uly talanty qazaqtyń kúıi men ánin biriktirip, eliniń armany men muńyn, kóńil-kúıin arqalady. Onyń kókiregine Qurmanǵazy men Táttimbet, Birjan men Aqan qatar syıyp ketkendeı edi. Osylardan qalǵan kúı men án Nurǵısanyń ǵana keýdesine syıdy», deıdi Nurǵısa Tilendıev týraly tebirengen bir tusta. Al endi Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Ilııas Omarov, Muhamedjan Qarataev, Málik Ǵabdýllın, Ádı Sháripov, Saparǵalı Begalın, Shahmet Husaıynov, Ábý Sársenbaev, Muqan Imanjanov, Kemel Toqaev, Berdibek Soqpaqbaev, Zákı Ahmetov, Qaltaı Muhamedjanov syndy sóz sańlaqtaryna kelgende ǵalymnyń oıly qalamy tipti kósile túsedi.
Seraǵańnyń osy jasqa týǵan halqynyń aldynda abyroı arqalap, eldiń batagóı aqsaqaly, aýzyna qaraǵan aqylmany kúıinde, qolynan qalamyn tastamaı jetýinde ol kisiniń boıyna jaratylystan bitken daryn, tabıǵatynan sińgen talantqa, júıeli túrde, talmaı jınaǵan bilimge qosa ómir boıy ózin ózi tárbıelegen tabandylyǵynyń, minez baılyǵynyń, jaqsyǵa salysyp jaqsy bolýǵa umtylǵan ulaǵattylyǵynyń da orny úlken. «Mende jalǵyz ósken jalqy jigittiń kekshil minezi baryn baıqap, sodan saqtandyrdy» dep ózi aıtqandaı, Serik Qırabaevtyń ómiri ónege kúshiniń uly kúsh ekenin kórsetýimen de óreli. Ol ónegeni Seraǵań aldymen alysty jaqyn tutyp, baýyr etken qazaqtyń týystyq dástúrine qanyq sýarylǵan el ómirinen, biriniń balalaryn biriniń baýyryna basqan aǵaıyndy Smaıyl, Jáken, Jamannan alǵan. «Úsheýiniń ózara qurmeti balaǵa degen kózqarastan da tanylatyn. Biriniń kóńiline biri kelmesin dep, asyraýǵa bergen balasyna ekinshisi jaqyndamaıtyn, ish tartpaıtyn. Smaıylǵa bergennen keıin Jáken maǵan taıanyp, ish tartyp, sóılesip kórgen jan emes. Smaıyl ólgennen keıin de osy ádetinen jańylǵan joq. Qaıtys bolar aldynda kóńilin suraı barǵanymda: «Ákeńniń kóńiline keler dep betińnen súıip kórmep em, qolyńnan súıeıin», – dep, sálem berip ustaǵan qolymnyń syrtynan súıip edi. Dinine qandaı berik, aǵasynyń arýaǵyn syılaýǵa qandaı myqty adam dep oılaǵam sonda» («Meniń ákelerim»). Seraǵań – ómir boıy jaqsyǵa janasyp, talanttyǵa taqasyp, aǵa qadirin, dos qadirin, ini qadirin, jalpy adam baǵasyn bilip, ózi de ónege bıigine órleýmen kele jatqan adam. Ol ustazdaryna ini bola bildi, tustastaryna dos bola bildi, keıingilerge aǵa bola bildi. Jastarǵa aǵa bola bilýdiń basty sharty – aǵalarǵa ini bola bilý. Ondaı jan keıin aǵa da bola alady, ýaqyty kelgende ata da bola alady. Qazir Seraǵań halyq aldyna tosatyn ata bıiginde tur.
Qazaqy toımaqalanyń sońyna qaraı mereıgerdiń jubaıy jaıynda jyly sóz jazyp, onyń osy bıigine jetýine ómirlik qosaǵynyń qosqan úlesi úlken degendeı etip keltirý shart ekenin bilmeıdi emespiz. Degenmen, biz aǵanyń asyl jary, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor Álııa Sársenqyzy Beısenova týraly sózdi Seraǵańnyń ózinen artyq aıta almaıtynymyzdy shamalaımyz. «Osyndaı bir qyzyǵy joq surqaı ómirden meni súırep alyp shyǵyp, shyn ómirdiń qandaı bolatynyn, «ómirdiń qyzyǵy» degenniń ne ekenin tanytqan, sóıtip, meniń ómirimdi jańartqan, jańǵyrtqan osy Álııashym edi. Alǵash kórgende kún sáýlesindeı jarq etip, jabyrqaý kóńilime jan bitirgen ony kórgenshe, kezdeskenshe asyǵýshy edim men. Otbasy degende, aldymen onyń uıytqysy – áıel eske túsedi ǵoı. Meniń Álııamen tanysqanym, úılengenim, ártúrli ómir ótkelderinde onyń maǵan súıeý bolǵany, ǵylymdaǵy izdenisteri týraly áńgime aıtý – men úshin mártebe. Álııa, shyn maǵynasynda, meniń shańyraǵymnyń ıesi ǵana emes, ony qurýshy, meniń búkil ómirimdi, turmys-tirshiligimdi jasaýshy jáne uıymdastyrýshy. Ol otbasynyń qyzyǵyn, ekeýmizdiń jańa ómirimizdi de ózi jasady. Mine, búginge deıin meniń ómirge degen qushtarlyǵymnyń tarqamaıtyny – osy aıaýly jarymnyń arqasy» degen sózge ne qosarmyz?
Qazaq jazýshylarynyń, ádebıettanýshylarynyń arasynda toqsan jasaǵandary, odan da asqandary joq emes, bar. Biraq, dál Serik Qırabaevtyń bıigindegi, onyń dárejesindegi qalamgerdiń, ǵalymnyń toqsanǵa tolýy elimizde tuńǵysh ret atalyp otyr desek, eshkimniń shamyna tıe qoımaspyz. Onyń ústine akademıktiń bul jasqa qalamyn qolynan túsirmeı, qoǵamdyq belsendiligin báseńsitpeı jetkeni taǵy bir oljamyz.
Jaqynda ǵana «Egemen Qazaqstannyń» betinen Seraǵańnyń «Meniń daýysym» degen oı-tolǵaýyn oqydyq. Seraǵań Elbasymyzdyń eńbegi jaıynda aıta kelip, shaǵyn maqalasynyń sońyn bylaı túıindeıdi:
«Tynymsyz, izdenimpaz, birinen soń biri týyndap jatatyn jańa ıdeıalar ony Qazaqstandy osy dárejege kóterýge jetkizdi. Alla oǵan ómir bersin! Toqsanǵa tolýyna bir aı ǵana qalǵan qarttyń aǵalyq batasy bolsyn bul tilek!».
Biz de maqalany abyz aǵanyń óziniń sózine uqsatyp aıaqtaıyq.
El úshin etken jetpis jyl boıǵy eren eńbegi, qajymas qaırat-jigeri, talmas tabandylyǵy, adamdyq asyl qasıetteri ony qazaq ádebıettanýynyń patrıarhy, ulttyq sóz óneriniń aqsaqaly dárejesine kóterilýge jetkizdi. Alla aǵamyzǵa ómir bersin! Toqsanǵa tolǵan ult ustazyna el gazeti arqyly berilgen el batasy bolsyn bul tilek!
Saýytbek ABDRAHMANOV
