Araldyń apat aımaǵy turǵyndaryn áleýmettik qorǵaý maqsatynda arnaıy zań qabyldandy. Osy zańnyń shapaǵatymen Qyzylorda halqyna jylyna on mıllıard teńgege jýyq qosymsha paıda túsip otyr.
Bizder, sýarmaly eginshilikpen aınalysatyn Syr boıynyń halqy, «sý – ómir» deımiz. Bul – shynaıy shyndyq, aınadaı aqıqat. Kim sýdyń zárýligin, zardabyn, qaıǵy-qasiretin kóp shekse, onyń qadir-qasıetin, qajettigin, qundylyǵyn tereń túsineri sózsiz.
Iá, sýsyz ómir joq. Jer planetasynyń – 75, adam aǵzasynyń 80 paıyzy sýdan turady. Álemdegi ulan-ǵaıyr sýdyń tek 1-2 paıyzy ǵana ishýge jaraıtyn tushy sý, al onyń 20 paıyzy bir ǵana Baıkal kóline shoǵyrlanǵan.
Túptiń-túbinde búkil adamzat sý tapshylyǵyn kóretin túri bar. Birikken Ulttar Uıymynyń málimetine qaraǵanda, qazirdiń ózinde álemde 2 mıllıard adamǵa taza sý jetpeı otyr. Dúnıe júzinde HH ǵasyrda halyq sany úsh ese ósti, al sý paıdalaný jeti ese ósti. Halyq ósedi, al sý kóbeımeıdi.
HHI ǵasyrda sý problemasy ǵalamdyq problemalardyń alǵashqy oryndarynyń birine shyqty. Birikken Ulttar Uıymy 2003 jyldy aýyz sý jyly dep jarııalaǵan bolatyn. Sý qazir eń qajet, eń qundy, eń qymbat strategııalyq taýarǵa aınaldy.
Munaı – aqsha, sý – ómir. Sý munaıdan da qymbat bolady. Adamzat tarıhynda jer úshin, bılik úshin, baılyq úshin, munaı úshin 1500 irili-usaqty soǵystar bolǵan bolsa, keleshekte sý úshin de qaqtyǵystar bolý qaýpi joǵary.
Dúnıe júzinde 200-den astam ózender júıesi ulttyq shekaralardy basyp ótse, 13 eń iri degen ózender men kólder 100 eldiń ǵana aýmaǵynda ornalasqan.
Muhıttan jyraqta, Eýrazııa qurlyǵynyń bel ortasynda ómir keship jatqan qazaq jurty úshin sý máselesin asa mańyzdy, ómirsheń, taǵdyrly másele dep aıtýǵa bolady. Elimizde 39 myń ózen men sý arnasy, 48 myńdaı kól bar. Bul syrt kózge kóp sııaqty kórinedi, shyndap kelgende az. Mamandardyń esebine qaraǵanda, keıingi elý jyldyń bederinde Qazaqstandaǵy sý resýrstary 15-20 mıllıard tekshe metrge azaıypty. Qazaqstandaǵy barlyq sýdyń 44 paıyzy basqa memleketterden keledi. Olar: Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan.
Batys Qazaqstan oblysyndaǵy tabıǵı sý qorynyń 80 paıyzy Reseıge táýeldi. Jaıyq óz bastaýyn Bashqurtstannan alady. Shaǵan men Derkóldiń bastaýy Orynborda jatyr. Qaraózek pen Saryózek Saratov oblysynan arna tartady. Olardyń boıynda jańadan sý qoımalary salynýda.
Sý problemasynyń asqyna túsýine tikeleı áser etip otyrǵan negizgi jaǵdaı – Ortalyq Azııa halqynyń 1960 jylǵy 14 mıllıon adamnan qazir 50 mıllıon adamǵa jetýi. Osynyń saldarynan aýyz sýǵa degen suranys jylyna 60 tekshe shaqyrymnan 120 tekshe shaqyrymǵa deıin ósip otyr. Qazir Ortalyq Azııada bir turǵynǵa eseptegende jylyna 2600 tekshe metrden sý keledi. Eger osy kórsetkish Mysyrda – 1200 tekshe metr, Sýdanda – 1160, Qytaı, Sırııa, Izraılde shamamen 450 tekshe metr ekendigin eskersek, bul jaman kórsetkish emes.
Keńes Odaǵynyń ydyraýyna baılanysty Ortalyq Azııa óńirinde sý problemasy burynǵydan da asqyna tústi. Sebebi, Keńes Odaǵy qalyptastyrǵan sýdy óńirlik retteý júıesi joıyldy. Al jańa júıe táýelsiz, týystas memleketter arasynda áli qalyptasqan joq.
Bizdegi eń úlken kemshilik – eldiń sýdy ysyrappen paıdalanatyndyǵy. Mysaly, О́zbekstanda sý resýrstarynyń 90 paıyzy eginshilikke jumsalǵanmen, onyń 40 paıyzy ǵana ósimdikke jetip, 60 paıyzy bosqa shyǵyn bolady. Bizde de sýdyń ysyraby osy dárejede.
Qyrǵyzstan sýǵa baı elderdiń qataryna qosylǵanymen, onyń basym bóligin qys aılarynda elektr qýatyn óndirý maqsatynda jumsaıtyndyqtan, kóp sý bosqa ketkenimen qoımaı, Qazaqstannyń ońtústigine sý basý qaýpin tóndiredi.
Qazaqstannyń sý jaǵdaıyna úlken yqpal etetin elderdiń biri – Qytaı. Dúnıe júzinde sý resýrstarynyń kólemi jaǵynan besinshi oryn alǵanymen, bul eldiń de problemasy jetkilikti. Búgin Qytaıdyń 32 iri megapolısiniń 30-y sý tapshylyǵyna ushyrap otyr. Boljam boıynsha, 2030 jyldary Qytaı aýyz sýdy syrttan tasymaldaýǵa májbúr bolady. Aýyz sýǵa degen eldiń ishki tapshylyǵy jylyna 240 mıllıard tekshe metrge deıin jetedi. Qytaıdyń batysyn sýmen qamtamasyz etý máselesin sheshý úshin Qytaı jaǵy osy eldiń aýmaǵynan bastaý alyp, Qazaqstanǵa aǵyp keletin Ile, Ertis ózenderine rettegish tospa salýǵa májbúr bolýy yqtımal.
Qurlyqta ornalasqan sý basseınderiniń ishinde úshinshi oryn alatyn Balqash kóline jylyna 23,81 tekshe shaqyrym sý aǵyp kelip jatqan bolsa, munyń 17,4 tekshe shaqyrymy Ile ózeni arqyly quıylady eken. Al onyń 12,7 tekshe shaqyrymy óz bastaýyn Qytaıdan alyp jatyr. Qara Ertis arqyly Qazaqstanǵa jylma-jyl kelip jatqan sý kólemi 5 tekshe shaqyrymdy quraıdy. Qytaıda Ertis pen Ileniń sýyn óz múddesine sáıkes paıdalaný jobasy iske asyrylýda. ShUAR jaǵy Qaramaı qalasyna Ertisten tartylyp jatqan kanalǵa sý ala bastasa, Qazaqstanǵa keletin sý mólsheri taǵy da 20 paıyzǵa azaıady. Ileniń boıynda GES salynyp jatyr, bógetiniń uzyndyǵy 30 shaqyrym, bıiktigi 2000 metr. Osylardyń nátıjesinde Balqash, Zaısan kólderiniń jaǵdaıy nasharlaıdy. Qazaqstandaǵy sý problemasy odan ári asqyna túsedi.
Syrdarııa tórt memleketti boılap ótetindikten transshekaralyq ózen bolyp esepteledi.
Bizder úshin Syrdarııa jaı ǵana ózen emes – ol bizdiń anamyz, asyraýshymyz, armanymyz, ardaǵymyz, qýanyshymyz, qaıǵymyz, qasiretimiz, tarıhymyz, taǵdyrymyz, ómirimiz, ózimiz.
Endi ol darııa emes, ózen boldy. At keship ótetindeı jaǵdaıǵa jetti. Darııa degen kishi teńiz. Birneshe ózendi ózine qosyp alyp, talaı jerdi qaq jaryp, talaı halyqty asyrap jatqan ótkel bermes, aryndy, asaý sýdy darııa deıdi.
Syrdarııa ózeniniń 1274 shaqyrymy oblys terrıtorııasynan ótedi. Keńes dáýirinde Syrdarııanyń sý qory 37,9 mıllıard bolatyn: onyń 42 paıyzy – Qazaqstanǵa, 0,5 paıyzy Qyrǵyzstanǵa, 7 paıyzy – Tájikstanǵa, 50,5 paıyzy – О́zbekstanǵa tıisti bolatyn. Shardara sý qoımasynan jyl saıyn 10,19 mıllıard tekshe metr sý Qyzylordaǵa bólinetin.
Qyzylorda oblysy sýarmaly eginshilikpen kún kórip otyrǵan, Syrdarııanyń tómengi jaǵyna ornalasqan óńir. Oblysta 2 mln gektardyń ústinde jer bar. Onyń 200 myń gektary – ınjenerlik júıege keltirilip, tegistelgen jer. Qazir osy jerdiń jartysyna jýyǵy batpaqtanyp, sorlanyp, tuzdanyp, jabaıylanyp egis aınalymynan shyǵyp qaldy.
1980 jyly oblysta 1326 kól bolsa, qazir 320 kól ǵana qaldy. Oblysta 2500 shaqyrym magıstraldy kanaldar, 11900 shaqyrym ishki sharýashylyq kanaldary, 19200 shaqyrym ishki qashyrtqylar, 24 myń irili-usaqty gıdrotehnıkalyq ınjenerlik qurylystar bar edi. Osynshama baılyqqa ıelik jasaıtyn qurylymdar maıdalanyp, usaqtanyp, shashyrap ketken. Bizdińshe «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtap qalý» jobasynyń ekinshi kezeńiniń aıasynda isten shyqqan barlyq ınjenerlik júıege keltirilgen jerler qaıta tegistelip, kanaldar, qashyrtqylar, gıdrotehnıkalyq qurylystar alǵashqy jobalyq qalpyna keltirilýi kerek.
Sondaı-aq, magıstraldy kanaldar men qashyrtqylardy memleket balansyna alý, qalǵandaryna ıelik jasaý úshin sý paıdalaný kooperatıvteri qurylý kerek dep oılaımyz.
Syrdarııaǵa 43 qashyrtqy arqyly óndiris qaldyqtarymen maqtalyq jerlerdi shaıýdan shyqqan ýlanǵan, las sýlar kelip quıady, onyń úsheýi ǵana bizdiń oblys aýmaǵynan. Oblysymyzdyń halqy «Saǵadaǵy sý ishedi, aıaqtaǵy ý ishediniń» naǵyz kúıin keship otyr. Osy kúnge deıin Syrdarııa ózeniniń boıynda 17 sý qoımasy men tospasy salyndy. Syrdarııanyń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan 5 sý qoımasynyń (Toqtaǵul, Ándijan, Qaıraqqum, Sharvaq, Shardara) syıymdylyǵy 33 mlrd tekshe metr.
Qazirde transshekaralyq ózenderdi ortaq paıdalaný jóninde memleketaralyq kelisimder jasalǵan. Alaıda bul mańyzdy máselede problemalar jıi týyndap jatatyny jasyryn jaǵdaı emes. Túptep kelgende, árkim óz múddesin qorǵaıdy.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Qytaıǵa, Reseıge, Ortalyq Azııa óńirlerine jasaǵan saparlarynda transshekaralyq ózender sýyn retteý máselesi turaqty kóterilip júrgendigi belgili. Ol Ortalyq Azııa elderimen birlesip, sý-energetıkalyq konsorsıým qurýdy da usyndy. Mine, osy oryndy usynystardyń astarynda el bolashaǵyn oılaǵan úlken bir alańdaýshylyqtyń baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Sibir ózenderin Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa burýdyń ıdeıasy da sońǵy jyldary qaıta bir qozǵalǵandaı boldy. Sibir sýlarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy Reseı jerin basyp ótip, Soltústik muzdy muhıtqa baryp quıyp jatyr. Al odan Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa bólinedi dep josparlaǵan sý kólemi 6-7 paıyz shamasynda ǵana. Bylaısha aıtqanda, Reseı úshin úlken problema emes.
Qazaqstandaǵy sý resýrstarynyń, ásirese transshekaralyq ózenderdiń problemasyn elimizdiń bolashaǵyna asa zor yqpaly bar mańyzdy másele retinde tek qana memlekettik deńgeıden qarastyrýymyz qajet. Bul máselede ishki aımaqtardyń tartys-talasyna jol berýge bolmaıdy. Ol úshin sý resýrstaryn retteý máselesin neǵurlym jan-jaqty jáne aıqyn qarastyrǵan memlekettik strategııa kerek. Aldymyzda bolýy múmkin sý tapshylyǵyna ázirlikti nyǵaıtý maqsatynda tirshilik pen turmysqa sý únemdegish tehnologııalardy engizý máselesin qolǵa alǵanymyz jón. Osy rette elimizdiń eginshilik júıesine ızraıldik tamshylatyp sýarý tehnologııasyn engizý jumystary qoldaýǵa laıyqty.
Búgingi sý jer asty, jer ústi tabıǵı resýrstarynyń barynsha baǵaly túrine aınalyp otyr. Bul oraıda jer asty sýlarynyń orny bólek. Elimizdegi jer asty aýyz sýynyń qory 50 mlrd tekshe metr dep baǵalanýda. Túptiń-túbinde osy baılyq kádege jaraıdy. Mindet osy sýdy saqtaı, qorǵaı, tıimdi, únemdi paıdalana bilýimiz kerek.
Qaı zamanda bolmasyn, qaı qoǵamda bolmasyn sýdyń tilin bilgen adam qadirli, qurmetti bolǵan. Sondyqtan da halyq «Sýdyń tilin bilgen utady, sýdyń tilin bilmegen qurtady» dep beker aıtpaǵan. Erteden sýdyń tilin biletin adamdardy «murap» dep ataǵan. Syr muraptarynyń atasy Qasymbet Ahýnnyń uly Nurtaza aqsaqal bolǵan. Qudaıǵa shúkir, osy muraptyq dástúr óziniń jarasymdy jalǵasyn taýyp, keńes dáýirinde sondaı muraptardyń jańa deńgeıdegi talantty, bilimdi muragerleri men shákirtteri ósip shyqty. Olar Qazaqstanda sýarmaly egin sharýashylyǵyn qalyptastyrýda erekshe eńbek etti. Bulardyń qatarynda elimizge belgili qaıratkerler M.Yqsanov, S.Sársenbaev, Á.Tynybaev, E.Gýkasov, Sh.Bákirov, V.Gongarov, N.Qypshaqbaev, B.Sársenov, R.Kovalevskıı, A.Antıpov, A.Kıselev, Ǵ.Mýrzalıev. E.Bozǵulov, S.Arystanbaev, E.Qutybaev, Á.Japparhanov, Á.Qutjanov, M.Nálibaev bar.
Osy bilikti mamandardyń jasampazdyq, janqııarlyq eńbeginiń arqasynda Qazaqstanda 1,5 mln gektar sýarmaly jerler ıgerildi. Júz myń shaqyrym kanaldar men qashyrtqylar qazylyp, 500 myń gıdrotehnıkalyq ınjenerlik nysandar soǵyldy. Sonyń nátıjesinde respýblıkada maqta, kúrish, qant qyzylshasy túgeldeı, kókónistiń, jemis-jıdektiń, baý-baqshanyń, kartoptyń, tehnıkalyq daqyldardyń 80 paıyzy osy sýarmaly jerlerge ornalasty.
Bul «is tetigin kadr sheshedi» degen qaǵıdanyń árqashan durystyǵyn kórsetedi.
Seıilbek ShAÝHAMANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri
