Ekonomıkalyq odaq – elder damýynyń qozǵaýshy kúshi

Tórt kóz túgel...

Bul joly «tórt kóz túgel» jı­nal­­dy. Árıne, bulaısha túgendeı sóı­leýimizge túrtki bolǵan byltyrǵy jyl­dyń sońynda Sankt-Peterbýrgte ót­ken dál osyndaı jıynǵa Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkonyń qatyspaýy sebep edi. Biraq bul joly Odaqqa múshe bes eldiń de prezıdent­teri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Belarýs Respýblıkasy­­nyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Armenııa Respýblıkasynyń Pre­zı­de­nti Serj Sargsıan, Qyrǵyz Res­pýb­­­lı­ka­synyń Prezıdenti Almazbek Atam­ba­ev qatysty. Tipti, jıynda altynshy Prezıdent – Odaqqa ózderin baıqaýshy el retinde usynǵan Moldova Prezıdenti Igor Dodon men EEK alqasynyń tóraǵasy Tıgran Sarkısıan boldy. 

Joǵary Eýrazııalyq eko­no­­mı­kalyq keńestiń otyrysy ádet­tegideı aldymen shaǵyn, odan soń keńeıtilgen quram­­da ótti. Onda Eý­razııalyq ekonomıka­­­lyq keńestiń 2015-2016 jyl­dary at­qar­ǵan ju­mys­­tary talqylandy. EAEO iske qosylǵannan beri oǵan múshe elder qan­daı jetis­tikterge qol jetkiz­­di, neden utyldy, neden utty, mine, osy sa­ýaldar tóńireginde másele qaral­­dy. Ta­raptar Odaq aıasyndaǵy ekonomıka­lyq ózara is-qımyldyń ózekti jaıt­taryn, halyqaralyq yntymaqtastyq pen Eýrazııa keńistigindegi odan ári ınteg­rasııalaný jaıyn talqylady.

Moldova baıqaýshy el atandy

Alqaly jıyndy keńestiń bıylǵy tóraǵasy retinde Qyrǵyzstan Pre­zı­denti Almazbek Atambaev júrgizip oty­rdy. Qyrǵyzstan Prezıdenti sha­ǵyn qu­ramdaǵy kezdesýde Joǵary Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq keńes músheleri Moldova Prezıdenti Igor Dodonnyń resmı úndeýine baılanysty Moldovaǵa EAEO baıqaýshysy mártebesin berý týraly sheshim qabyldaǵanyn atap ótti. 

Sondaı-aq, Qyrǵyzstan Odaqqa tóraǵalyǵyn jyldyń sońyna deıin jalǵastyra otyryp, onyń aıasynda kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdaı týǵyzyp, eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik sheńberinde múmkindikti molaı­ta berý kerektigi týraly ustanymyn jal­­­ǵastyratynyn jetkizdi. Sebebi, Qyrǵyzstan Prezıdenti kásipkerlikti damytýdy ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi sanaıdy. Bul rette, ol Odaq ju­my­syn jandandyratyn negizgi tórt ba­sym­dyq – erkin taýar aınalymy, erkin qyz­met, erkin eńbek naryǵy jáne erkin qar­jy aınalymyn damytý baǵytynda bir­lesken jumystardy jalǵastyra berý kerektigine toqtaldy.

A.Atambaev bul máselede keıbir ke­der­gilerdiń de kezdesetinin tilge tıek etti. Osyǵan oraı, Odaqqa múshe memleket­ter memlekettik organdarmen qosa, bıznes ókilderimen de tyǵyz baılanysta jumys isteýi kerek. Qyrǵyzstan Pre­z­ı­denti, ókinishke qaraı, elderinen ju­­mys iz­dep shetelge ketýshilerdiń az emes­­tigin al­ǵa tarta otyryp, bul rette, eń­­bek mıgrant­tary máselesine de basa na­zar aýdarýdy surady. Sondaı-aq, er­kin eńbek naryǵyndaǵy jumys kúshin er­teńgi kúnderi zeınetaqymen qamtý jaı­yn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaı­ty­nyn jet­kizdi. A.Atambaevtyń aıtýyn­sha, Qyrǵyzstan úshin Odaq aıasynda aýyl sha­­rýashylyǵy, jeńil ónerkásip, qaı­ta óńdeý ónerkásibi sııaqty salalarda jumystyń jandanýy asa mańyzdy. Bul rette, Qyrǵyzstan Prezıdenti óz­de­rine kór­setken qoldaýlary úshin Re­seı men Qazaqstan prezıdentterine zor alǵys aıt­ty. A.Atambaev sóziniń qo­ry­tyn­dy­­synda jalpy Odaqqa múshe bolý Qyrǵyzstan úshin mol múmkindik ári már­te­be ekenin jetkizdi.

Kúrdeli kezeń kedergi boldy

Budan ári sóz kezegin Armenııa Prezıdenti Serj Sargsıanǵa usyndy. Ol óz eliniń Odaq jumysyna úlesi jaıynda baıandaı otyryp, uıymnyń qurylýy kúrdeli kezeńge dóp kelgenin atap ót­ti. Onyń sózine qaraǵanda, álemdik eko­no­mıkadaǵy turaqsyzdyqtyń saldary Odaq jumysyna belgili deńgeıde ózin­dik salqynyn tıgizgen. Alaıda, oǵan qa­ra­mastan, bul ıntegrasııalyq qurylym el­derdiń makroekonomıkalyq ósimine jaq­sy áserin tıgizip, daǵdarystan shyǵýdyń jo­ly bolǵan.

Al Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko óz kezeginde Odaq aıasynda keıbir problemalar da bar ekendigin tilge tıek etti. О́ıtkeni, kelisilgen keı­bir kelisimderdiń naqty júzege asyp jat­qa­nyna kúmáni bar. Osyǵan baılanysty Belarýs Prezıdenti Odaqtyń ishki tártibin qolǵa alý kerektigin, bul rette, komıssııa qurylyp, oryndalmaǵan bastamalarǵa suryptaý júrgizýdi qolǵa alý qajettigin usyndy. 

Odaq jumysyna oń baǵa

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev sóılegen sózinde aldaǵy ma­myrda úsh jyl tolatyn qurylym ju­my­sy­na oń baǵa berdi. Memleket bas­shysy Astanada qol qoıylǵan Eýra­zııa­lyq eko­nomıkalyq odaq týraly shart­tyń oryndalýyna qatysy bar negizgi tus­tarǵa toqtaldy.

«Uıymnyń sharttyq-quqyqtyq bazasy jasalyp, onyń aıasy júıeli túrde keńeıip keledi, uzaq merzimdi jáne orta merzimdi basymdyqtary da aıqyndaldy. Taýardyń, qyzmet kórsetýdiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysy naqty júzege asýda. Biz ekonomıka salasynda bir-birimizben kelise jumys júr­gizip, ekonomıkanyń mańyzdy deg­en bólikterinde úılesimdi saıasat ustanyp otyrmyz. Ártúrli eldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen baılanys ornyǵyp keledi», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Nursultan Nazarbaev qalyptasý kezeńinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jahandyq ekonomıkadaǵy daǵdarystyq qubylystardy jáne kúr­deli geosaıası jaǵdaı qaterlerin eń­sere bilgenin atap kórsetti. «Osy­nyń barlyǵy Odaqtyń sońǵy ýaqytta aıtarlyqtaı tómendep ketken kór­set­kishterine áserin tıgizdi. Alaıda, daǵ­darys máńgilik emes, quldyraýdyń so­ńy ósimge ulasatyny belgili», dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdenti Odaqqa q­a­ty­sýshy elderdiń kópshiligi byltyr kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan, ekonomıkalyq kór­setkishter ósimine qol jetkizgenin atap ótti. «2017 jyldyń basyndaǵy statıstıkalyq málimetter kóńilge úmit uıa­­latady. Osy jyldyń alǵashqy aı­la­­rynyń nátıjesi boıynsha, EAEO-nyń syrtqy saýda kólemi 37 paıyzǵa ul­ǵaıdy, al ózara saýda 38 paıyzǵa ósti», dedi Nursultan Nazarbaev.

Sondaı-aq, Qazaqstan basshysy atalǵan oń úrdisti ornyqtyrý qajet­tigin aıta kelip, osy baǵyttaǵy bas­ty qadamdardy atap kórsetti. «Birin­shi­den, EAEO-ny damytýǵa kedergi kel­tiretin barlyq shekteýlerdi joıý qa­jet. Ekinshiden, taýardy ótkizetin na­ryq­tardy keńeıtip, ınvestısııa ósimi úshin halyqaralyq áriptestermen jańa saýda-ekonomıkalyq kelisimder jasalýyn qamtamasyz etý kerek. Úshinshiden, elderimizdiń ekonomıkasy úshin osyndaı kúrdeli kezeńde ózara kómek qolyn soz­ǵan jón. Tórtinshiden, daǵdarystyq qubylystardy eńserýge Daǵdarysqa qar­sy kúres keńesi jaqsy járdemshi bo­la alady», dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń Ekonomıka jáne qarjy mınıstrleri keńesiniń, sondaı-aq EAEO elderiniń ortalyq bankteri jetekshileriniń qu­ra­myn jasaqtaý jónindegi usy­nys­ta­ry­na erekshe nazar aýdardy. «Keńes Odaqqa múshe memleketterdiń qarjy-eko­nomıkalyq saıasatynyń máseleleri jáne daǵdarystyq qubylystardyń aldyn alý úshin ózara kelisilgen sharalar qabyldaý jóninde EAEO organdaryna usynymdar beredi. Onyń jumysy ekonomıkalyq ósim men qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin birlesken is-sharalardy iske asyrýǵa baǵyttalady. Keńestiń jumysy G-20-nyń janyndaǵy Qarjy turaqtylyǵy jónindegi keńestiń jáne Eýropalyq komıssııa janyndaǵy EKOFIN-niń (Eýropalyq odaqtyń ekonomıka jáne qarjy máseleleri jónindegi keńesi) qyzmetine uqsas bolady», dedi Elbasy.

Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın de óz kezeginde Odaq jumysy tabysty júr­gizilip jatqanyn atap ótti. Odaq daǵdarys qıyndyqtarynan qutqarǵan qaý­ipsizdik quraly bolǵanyn alǵa tart­ty. Buǵan álemdik ekonomıkanyń tu­raq­syzdyǵyna qaramastan, Odaqqa múshe mem­leketter qol jetkizip otyrǵan eko­­­nomıkalyq kórsetkishter dálel bo­­la­ty­nyn mysalǵa keltirdi. Reseı Pre­zı­denti, bul rette, Qazaqstan bas­shy­­­synyń pikirin quptaıtynyn aıtyp, tipti, N.Nazarbaevtyń sózinen dáı­­ek­sóz de keltirdi. Integrasııalyq baı­­la­nys­tardyń arqasynda qazirgi eko­no­mı­kalyq turaqtylyqqa qol jet­kizip otyrǵanymyz týraly oıyn naq­tylaı tústi. «Belgili bir dárejede Odaq syrtqy konıýnktýranyń yqpalyn joıyp, ulttyq ekonomıkany jańa baǵyttarǵa beıimdedi», dedi Reseı basshysy.

Budan ári Moldova Prezıdenti sóz aldy. Igor Dodon Moldova úshin bul sharaǵa qatysý aıryqsha oqıǵa ekenin atap kórsetti. Integrasııalyq baılanystardyń bekı túsýine Moldova Respýblıkasy erekshe mańyz beretinin aıtyp, EAEO-ǵa baıqaýshy el mártebesin úlken jaýapkershilikpen sezinetinin jetkizdi.

Kelisimderge qol qoıyldy

Keńeıtilgen quramda ótken otyrysta EAEO-ǵa múshe elderdiń 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan makroekonomıkalyq saıasatynyń negizgi baǵdary bekitildi. Qujatqa sáıkes, makroekonomıkalyq ahýaldy jaqsartý, korporatıvtik sektordy ınvestısııa kólemin arttyrýǵa yntalandyrý, shıkizattyq emes eksportty ilgeriletý sekildi eleýli sharalar kózdelgen. Sonymen qatar, otyrys qorytyndysynda EAEO men oǵan múshe memleketter jáne Iran arasynda erkin saýda aımaǵyn qurý jónindegi ýaqytsha kelisim týraly qujat qabyldandy.

Qaýipsizdik máseleleri qaraldy

Al kelesi alqaly jıyn – Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna múshe mem­leketter basshylarynyń beıresmı kezdesýine Armenııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan prezıdentteri Serj Sargsıan, Aleksandr Lýkashenko, Nursultan Nazarbaev, Almazbek Atambaev, Vladımır Pýtın, Emomalı Rahmon, sondaı-aq UQShU-nyń Bas hatshysy mindetin atqarýshy Valerıı Semırıkov qatysty.

Beıresmı kezdesý barysynda UQShU-ǵa múshe memleketter bas­shy­­lary uıymdy odan ári damytý já­ne qaýipsizdikti qamtamasyz etý sa­la­syn­daǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý máselelerin talqylady.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz sózinde Ujymdyq qaý­ip­sizdik týraly shart uıymyna qatysýshy elder úshin bıyl mereıtoılyq jyl ekenin atap ótti. Osyǵan oraı, Elbasy kez­desýge qatysýshylardy Shartqa qol qoı­ylýynyń 25 jyldyǵymen quttyqtap, onyń ulttyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qam­tamasyz etýdegi, sondaı-aq uıymǵa mú­she memleketterdiń tutastyǵyn ny­ǵaı­týdaǵy mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Sonymen birge, Qazaqstan basshysy UQShU-nyń qaýipsizdik salasyndaǵy basqa da halyqaralyq ınstıtýttarmen jáne uıymdarmen ózara is-qımylynyń aıasyn keńeıtý máselesine qatysýshylar nazaryn aýdardy. Budan bólek, uıym músheleri qazirgi zamanǵy óńirlik jáne jahandyq qaterlermen kúres jolynda kúsh jumyldyrý múmkindikterin qarastyrdy.

Kezdesý sońynda uıymǵa múshe mem­leketterdiń basshylary Iýrıı Grı­gorevıch Hachatýrovty UQShU-nyń Bas hatshysy etip taǵaıyndady.

Ekijaqty kezdesý

Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev sol kúni, sondaı-aq, Bishkekte Moldova Respýblıkasynyń Prezıdenti Igor Dodonmen kezdesý ótkizdi. Mem­le­ketter basshylary áńgimelesý ke­zinde Qazaqstan men Moldova ara­syn­daǵy yntymaqtastyqtyń perspek­tıvaly ba­ǵyttaryn, sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ózara is-qımyl máselelerin talqylady. Saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gý­manıtarlyq salalar ekijaqty yn­ty­­maqtastyqtyń basymdyǵy bar ba­ǵyt­tary retinde atap ótildi. Buǵan qosa, Qazaqstan Prezıdenti I.Dodondy Moldova Respýblıkasynyń EAEO ja­nyn­daǵy baıqaýshy memleket mártebesin alýymen quttyqtap, bul jaýapty qyzmet ba­rysynda tabysty jumys júrgizýine ti­lektestik bildirdi.

Moldova Prezıdenti de Nursultan Nazarbaevqa EAEO-daǵy baıqaýshy már­te­besin alý máselesine qatysty qoldaý bildirgeni úshin alǵys aıtty. Kezdesýge Moldova jaǵy bastamashy boldy.

Dınara BITIKOVA,

«Egemen Qazaqstan» –

Bishkekten (Qyrǵyzstan)