Olardyń arasynda saıasatty bólek qoıyp, máseleni salqyn aqylmen saraptaýshylar da boldy. Biz tómende ahýaldyń baıybyna barmaı aıtylǵan kóp pikirge tosqaýyl qoıarlyq eki kommentarııge aıryqsha toqtalyp otyrmyz.
Anton Nosık – belgili reseılik jýrnalıst ári bloger (Iаndeks reıtıngi boıynsha tanymaldyǵy jóninen aldyńǵy ondyqta). Lenta.ru, Vesti.ru, Gazeta.ru, Newsru.com sııaqty Reseıdegi asa iri ınternet-basylymdarǵa jetekshilik jasaǵan. «Eho Moskvy» radıosynyń saıtyna shyqqan «Búginde latyn sánnen qaldy ma?» atty maqalasynda Anton Nosık Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qazaq álipbıin latynǵa kóshirý tapsyrmasyn taldaıdy.
«Keshe bári Qazaqstannyń latynǵa kóshetinin talqylady. Reseılik patrıottar narazy. Pýtındi synaýshylar «Reseıdiń mádenı orbıtasynan» taǵy bir kórshiniń shyǵýyna sebepshi áreket jasady dep Pýtındi kinálady... Alaıda, maqalanyń tikeleı ózimen tanysý eshqaısysynyń basyna kelmedi. Beker-aq». Osylaı dep Anton Nosık «Egemen Qazaqstandaǵy» Prezıdent maqalasynyń siltemesin kórsetedi. Jáne maqaladan myna úzindini alady:
Men 2012 jylǵy jeltoqsan aıynda jarııa etken «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «2025 jyldan bastap, latyn álipbıine kóshýge kirisýimiz kerektigin» málimdedim. Bul – sol kezden barlyq salalarda biz latyn qarpine kóshýdi bastaımyz degen sóz. Iаǵnı, 2025 jylǵa qaraı is qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaýǵa tıispiz». Iá, Nosık qazaqsha úzindi keltiredi. Sosyn mátindi gýgl-transleıt arqyly orysshaǵa aýdaryp, onyń maǵynasyn túsingenin aıtady. Ne túsinipti deımisiz? Sózbe-sóz keltireıik.
«Birinshiden, Nazarbaev munda 2012 jyly qabyldanyp qoıǵan «Qazaqstan-2050» atty baǵdarlamasyn aıtyp otyr. Onda 2025 jyldan bastap qazaq jazýyn kırıll qarpinen latynǵa aýystyrý qarastyrylǵan. Rasynda ondaı qujat bar, orysshasyn ınternetten tabýǵa bolady. Jáne onyń 28-betinde «Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz. Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qabyldaýǵa tıispiz jáne bul álemmen birlese túsýimizge, balalarymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jańǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady» dep anyq jazylǵan.
Iаǵnı, maqalanyń álipbı máselesine qatysty jerinde Nazarbaev 4,5 jyl buryn qabyldanyp, ózi qol qoıǵan memlekettik qujattaǵy maqsat pen ony iske asyrý merzimin sózbe-sóz qaıtalap otyr. Ol kezde Qyrym, LNR/DNR, Sırııa sııaqty máseleler joq bolatyn. Endeshe, Vladıvostoktan Lvovqa deıingi konspırologtardyń zor ókinishine qaraı, olardyń áńgimesi taǵy da nadandyq pen aqyl jalqaýlyǵynan shyǵyp otyr».
Odan ári reseılik sarapshy túrkitildes halyqtarǵa álipbıdiń qalaı tańylǵanyn, al erikteri barda neni tańdaǵanyn túsindire ketedi.
«Qaı mysaldy aıtpaıyq, túrki tilderi kırıll jazýyna ol tilde sóıleıtin respýblıkalardyń egemendigi joq kezde, Máskeýdiń tikeleı nusqaýymen májbúrlep kóshirildi. Al óz tańdaýlaryn jasaýǵa múmkindik alǵan ýaqytta barlyq túrki halyqtary latyn qarpin tańdaýmen boldy: Túrkııa 1928 jyly, Ázerbaıjan men Túrikmenstan 1992 jyly, О́zbekstan 1993 jyly...» deıdi jýrnalıst.
Budan keıin Anton Nosık 1991, 1992 jáne 1993 jyldary ótken kezdesýlerde túrkitildes elder ókilderiniń ortaq álipbı retinde latyndy tańdaýǵa keliskenderin aıtady. Iаǵnı, qazaq jazýyn latynǵa kóshirý máselesi bir kúnde áldebir saıası sebepterden jasalǵan áreket emes, burynnan josparlanǵan tańdaý ekenin túsindiredi. Al sóz sońynda ózine túrki tilderin kırıll jazýynan góri latynsha oqý ońaı ekenin myna mysalmen jetkizedi.
«Sońǵy 20 jylda Túrkııa men Qazaqstanda birneshe ret boldym. Týǵan álipbı men úshin kırıll bolǵanmen, óz basym túrkishe kóshe jazýlaryn oqýdan eshqashan qıyndyq kórgen emespin. Tipti, ol sózde dástúrli latynda joq ç, ğ, ö jáne ü áripteriniń ózi qalaı oqylatynyn túısikpen bilem. Al jol boıyndaǵy qazaqsha jazýlardaǵy á, ǵ, ń, ó, u jáne ú áripteriniń qalaı durys oqylatynyn uǵa almaı-aq qoıdym. Tipti, kırıllmen 47 jylǵy tanystyǵym da kómektese almady».
Pikir bildirýshi taǵy bir reseılik, Polit.ru basylymynyń ǵylymı redaktory Borıs Dolgın qazaq jazýyn latynǵa kóshirýdiń zardabyn oılap ýaıymdaýshylarǵa mynandaı bultartpaıtyn ýáj aıtady.
«Qazaq jazýyn latynǵa aýystyrý týraly»
1. Kırıll qarpindegi qazaq jazýy 1940 jyly qabyldandy. Iаǵnı, bazbireýler sııaqty júz jyldyq nemese myńjyldyq murany ýaıym etýdiń qajeti joq.
2. Kez kelgen tildi kez kelgen álipbıde jazýǵa bolady. Árıne, eger onymen kásibı lıngvıster aınalyssa. Qazaqshany latyn negizinde jazý tájirıbesi bar. Sol sııaqty taǵy bir túrki tili – túriksheniń latyn álipbıimen jazylyp kele jatqanyna kóp ýaqyt boldy.
3. Álipbı, ıaǵnı jazýdyń árbir nusqasy – kóp jaǵdaıda bir ǵana mádenıettiń menshigi emes, ol – mádenı baılyq. Muny kırıllge de, latynǵa da jáne basqalarǵa qatysty da aıtýǵa bolady.
4. Kırıll men latyn túrli elderde qoldanylady. Al bir álipbıden basqaǵa ótýdiń sebebi, mańyzdy bolýy múmkin. Biraq ondaǵy maqsat Bolgarııadan alystap, Venesýelaǵa jaqyndaý dep eshkim kúdiktenbeıdi.
5. Ýaqyt óte kele kırıllmen jazylǵan qazaqsha kitaptardy oqý qıyndaı ma? Iá. Arab grafıkasynan latynǵa, sosyn latynnan kırıllge ótkende de solaı boldy. Tek keńes kezindegiden aıyrmasy, endi kitaphanalardy «durys emes» («nepravılnyı») jazýdaǵy kitaptardan tazartady degen qaýip joq.
6. Mundaı sheshim qabyldaý – Qazaqstannyń egemen quqyǵy.
7. Kórshilerdiń «Reseıden alystaýyna» qatysty syn-pikirler bolsa, ony Reseıdiń postkeńestik elder baǵytyndaǵy syrtqy saıasaty avtorlaryna arnaý qajet. Munymen qatar, ishki saıasattyń jáne basqa da parametrlerdiń ózindik róli bar».
Erjan Ábdiraman,
«Egemen Qazaqstan»
