Janbolat Aýpbaev. Mars peızajy

Aýdan ortalyǵy – Kúrshimdi ózen paromy jaǵynan kesip ótken soń aldan ushy qıyry joq jazyq bastalady. Sonymen 80 shaqyrymdaı jol júrip, Marqakól jaqtaǵy seńgir taýlar munartqan shy­ǵysqa bet alǵanda, kók júzindegi kún sáýlesimen jarq-ju­rq etip, alqyzyl alaýǵa malynǵan adyr menmundalaıdy. Ja­qyndap kelip baıqaǵan janǵa ol ózimiz teledıdardan kó­rip júrgen Sharyn shatqalynan aýmaıdy. Iá, ony qud­dy sol massıv – shurattyń kishireıtilgen maketi, úlgisi der­siz tipti.

– Qıynkerish ańǵary, mine, osy, − dedi bizdi munda bastap kelgen Kúrshim aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Baqythan  О́lmesekov. − Bul jerdiń erterektegi ataýy Sharyqsaı eken. Keıin jyl mez­gilderindegi laısańnan azap shekken jurt ony Qıynkerish dep ketipti. Másele, mundaǵy, ıaǵnı, betkeıdegi qum aralasqan qyzylqońyr qıyrshyqtarda emes. Gáp saıdaǵy tóbeler etegin jıektep ótetin soqpaqtardaǵy jańbyr jaýsa bitti, mıy ezilip shyǵa keletin aq topyraqty bu­ralań joldarda. Osy mań­da­ǵy at­tyly, arbaly aýyl tur­ǵyn­da­ry kóktem, kúz kelse-aq, son­­da­ǵy jelimdeı jabysqan bat­­paq pen balshyqtan berekesi ke­tip, zárezap bolady da jatady. Son­dyq­tan da el arly-berli júr­gen ke­zdegi áýre-sarsańy mol bul aı­maq­ty Qıynkerish atap ket­ken.

Osy sózderdi aıtqan jol­bas­shy­­myz ózimiz áńgime arqaýyna aı­naldyrǵan jerge jete be­r­ge­nimizde: «Ańǵardyń jalpy kó­­­ri­nisin myna shoqydan q­a­ra­ńyz­­dar», − dep shyǵys jaqtaǵy dóń­­ge alyp shyqty. Mine, ǵajap! Kóz aldymyzda qyp-qyzyl qum, qo­­ńyr­kúreń tas qıyrshyqtaryna to­ly ózgeshe bir álem jatyr. Olar­­dyń arasyndaǵy aq, sary, sur kerish topyraqty adyrlar­da nendeı belgi, músin joq deı­siz!.. Eski qorǵan beı­ne­sin­de­gi jaqpartastar, pıramıda men qa­raýyl munaralaryn kóz­ge eles­tetetin tóbeler, jantaı­yp jat­qan dýlyǵaly ba­tyr keı­pin­deg­i belder men sa­ńyraýqulaq se­kil­­di seki­tas­tar..., bári-bári bar. Olar adam qo­lymen emes, ókpek jel, doly daýyl, aq jańbyr mú­ji­­gen tabıǵat kúshi arqyly ja­sal­­ǵan týyndylar.

Birte-birte baıqadyq, Qı­yn­­­kerish keremeti munymen bit­­peıdi eken. Tabıǵat salǵan jo­­­ǵarydaǵy sýretter biz kór­gen ǵajaıyptardyń basy ǵa­na sııa­qty. Olaı deıtinimiz, tań­da­nys týdyratyn kelesi bir nárse, ol bul óńirdiń kún batardaǵy esh­bir jerde joq qaıtalanbas kó­rinisi der edik. Ony biz myna jaǵ­daıdan baıqadyq. Kún kó­k­jı­ekke qaraı eńkeıgende onyń altyn shapaq sáýleleri qyzyl, sary, aq tasty tóbelerdi jalt-ju­lt etken ushqyndarmen orady da tastady. Osynyń áserinen biz baqylap turǵan oıpat pen bet­keıdegi qumdy kerish to­py­raq­tar qyzylkúreń túske en­di de aldymyzdaǵy adyrlar alaý­la­ǵan otty álemge aınaldy da ket­ti. Jalyndap turǵan bul jer­ge keshqurym ýaqytta aspannan juldyzdar jaýyp, kókke qaı­ta ushyp bara jatqandaı da áser qaldyrady. Bir sózben aı­tqanda, mundaǵy jer de, tó­ńi­rek pen keńistik te josaǵa boıa­lǵan­daı qyzylqońyr bolyp tur­dy da qoıdy. Osy kórinisinde ol Mars planetasy, ondaǵy so­ǵan ǵana tán ǵalamsharlyq qy­zy­lkúlgin relef fonynan esh aýmaıdy-aý, aýmaıdy! Toqete­rin aıtqanda, fantastıkalyq qu­bylysqa bólenip turǵan bul jer­­di aralaı bastaǵan sátte óziń­di beınebir basqa álemge ki­rip ketkendeı sezinetiniń anyq. Ne­me­se tús kórip, ertegiler elinde júr­gendeı bolasyń.

– Bul ne? Qıynkerishtegi ta­banymyz tıip turǵan myna to­pyraq qyrtystary qandaı qos­palardan quralǵan? Ol kún sáý­lesi kólbeý túskende nelikten túr­li túske enedi? Munda kelip, ta­­bı­ǵattyń ózimiz sóz etip otyr­ǵan osy tylsym, túsiniksiz jaǵ­daı­yn kórgen, oǵan kýáger bol­ǵan ǵylym ókilderi bar ma? Bar bol­sa olar joǵarydaǵydaı qu­by­ly­sqa nendeı ýáj aıtady?

− О́skemendegi ólketaný mý­zeı­inde, − dedi joǵarydaǵy su­raq­tarymyzǵa bizben birge erip júrgen jigitterdiń biri, ja­zý­shy Nurjan Qýantaıuly, – Qı­yn­­­kerish ańǵaryna arnalǵan stend bar. Sondaǵy bıologııa ǵylymdarynyń doktory Vık­tor Erofeevtiń derekterine qa­raǵanda, bul aımaq mıl­lıondaǵan jyldar buryn osyn­da­ǵy teńizder men kólderdiń tú­binde jatqan. Ondaǵy aıdyn shal­qar sýlar ýaqyt óte kele tar­tylyp, sazdy, batpaqty, odan qurǵaq óńirge aınala bas­ta­­ǵanda, túrli mıneraldyq qos­pa­dan turatyn shógindi jynys­tar birte-birte Zaısan qa­zan­shu­ń­­qyry dep atalatyn jer qyr­tystarynyń neshe túrli qa­battaryn quraǵan.  Geologtar bul qubylystyń ásirese, bor dáýiri dep atalǵan kezeńdegi sol massıvke kiretin Qıynkerishte óte aıqyn baıqalǵanyn erekshe atap aıtqan. Bul – bir. Ekinshi, ózimiz sóz etip otyrǵan saıdyń topyraǵy nege kúıgen qum sekil­di qyzylkúreń degenge kelsek, ǵalym Iýrıı Zınchenko oǵan mynadaı boljam aıtady. Baǵzy zamanda bul jerde kishigirim janartaý atqylaǵan bolýy múmkin. Sonyń saldarynan mundaǵy tas pen topyraq otqa oranyp, qyp-qyzyl keıipke engen. Sóıtip, ol tabıǵat stıhııasy Qıynkerishtiń qazirgi Mars planetasynyń peızajyna uqsas bet-beınesin jasap ketken.

Áńgime ıesiniń osy sózderin tyńdaı otyryp, tómendegi saıǵa qaraı bet aldyq. Oıymyz – qum tóbeshikterdegi ósimdik túrlerin kórý jáne jarqabaqtardaǵy jer qyrtystaryn baıqaý. Osy­larmen tanysyp júrip, ózin­dik erekshelikke ıe eki-úsh nárseni baı­qap qalǵandaı da boldyq. Onyń alǵashqysy kók­temgi qar sýy oryp ketken jy­r­alardyń ishindegi aqsúıek bop jatqan ár­túrli omyrtqaly ja­nýarlardyń qańqalary. Odan keıin kózimizge túskeni – ańǵar­da­ǵy tastarǵa jaby­sa qatyp qal­ǵan túrli aǵash ja­pyraqtary. Son­daı-aq, osy arada ózimiz ta­ba­nymyzben basyp kele jat­qan qyzǵylt qumnyń ústinde adam iziniń qalmaıtyndyǵyn da aıta keteıik. Buǵan osy ke­rish­tiń ózine sý sińdirmeıtin erek­she­li­gin, qonalqalyq shatyr úshin qa­ǵyl­­ǵan qazyqtyń 5 santımetr­den keıin-aq dyńyldap tastaı qa­­typ qalatyn qasıetin qo­saıyq.

Árıne, munyń bárine sol sátte, ıaǵnı ańǵardy aralap júr­gende jaýap taba al­ma­ǵa­nymyz anyq. Ertesinde О́s­ke­men­­ge kel­gen soń osyndaǵy ta­rı­hı-ólke­taný mýzeıindegi maman­dar­men pikir alysqanymyzda, olar tómendegideı ǵylymı paı­ymdaýlardan habardar etti. Kólemi 300 gektar jerdi qam­tı­tyn Qıynkerish aýmaǵy geolog Vıktor Fılıppovtyń zert­teýine qaraǵanda, ejelgi zaman ósimdikteriniń 5 floralyq já­ne omyrtqalylardyń 4 fa­ý­na­lyq qabatynan turady eken. Saı ishindegi biz kórgen ta­s­qa jabysyp qatyp qalǵan ja­py­raq izderi men belgisiz omyr­tqaly janýarlar súıekteri sol paleontologııalyq jáne geo­morfologııalyq tabıǵat es­ker­tkishiniń belgisi bolyp shyq­ty. Al qumdy kerishtiń Mars pla­netasy relefine uqsas qy­zyl­kúlgin túsi men basqa da erekshelikterine kel­sek, olarǵa ázir­ge jaýap joq. Mamandardyń aıtatyn ýáj­­deri osy maqalamyzdyń basynda keltirgen este joq eski zamandaǵy tabıǵat stıhııasynan qalǵan ózgeris izi emes pe eken degen boljam.

Mýzeı qyzmetkerlerimen kezdesýimizdegi áńgime sońynda olardan myna jaǵdaıdy da estip bildik. Keıingi kezde shet el men Reseıden Qıynkerish ań­ǵaryn kórip, tamashalaýǵa keletin adamdar qarasy kóbeıipti. Ásirese, kórshi eldegi Mýrmansk, Narıan Mar, Kemerov, Barnaýl qalalarynyń turǵyndary tolastamaýda deıdi olar. Soltústik pen Týndra jáne Sibirdegi uzaq qystan mezi bolyp, megapolıs qalalardyń eńseni basqan aýyr tirliginen, shýylynan sharshaǵan jandar biz sóz etken ańǵardaǵy ashyq aspan aıasynda shatyrlaryn tigip, aptalap jatady eken. Osydan eki jyl buryn atalmysh óńirde Japonııadan kelgen saıahatshylar da 15 kún aıaldap, Qıynkerishtiń qupııasyn bilýge biraz áreket jasapty. Al Gollandııadan at ary­typ jetken tabıǵat qorǵaý de­partamentiniń natýralısteri bolsa, qazaq jerindegi kelbeti san qubylǵan osy bir aımaqtyń kó­ri­ni­sine kózderin jumyp, aýyzda­ryn asha tańdaı qaqqan. Jáne bul tańdanystaryn jasyrmaı, óz áser­lerin bas barmaqpen baǵalap ta ketken.

Al biz... Iá, ózimiz bolsaq, mundaı jerge barmaq túgili, qaıda eke­nin kóp bile de bermeımiz. En­jar­myz. Qulyq­syz­byz. Elimiz­de­gi ondaı ǵa­jaıyp, kórkem, qu­pııa­sy mol jer­ge: «Bul ózi osylaı bol­ǵan, sebebi, bizde ol osylaı bo­lýy tıis», – degen toqmeıil kóz­qa­ras­pen qaraımyz da qoıamyz. О́ki­nishti-aq...

Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kúrshim aýdany