Qazaqstan jahandyq úderisterdiń belsendi qatysýshysyna aınalýda

Astana ekonomıkalyq forýmy osyny dáleldep berdi Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda bastalǵan IV Astana eko­nomıkalyq forýmy keshegi kúni odan ári jalǵasty. Bul kúni negizinen paneldik sessııalar jáne olardyń qory­tyn­dy­la­ryn jarııalaǵan baspasóz máslıhattary uıymdastyryldy. Qaralyp otyrǵan máselelerdiń bári óte aýqymdy, olar adam­zat­tyń jalpyǵa ortaq problemalaryn talqylaýǵa arnaldy. Solardyń biri jahandyq ener­goekologııalyq strategııany qa­lyptastyrý máselelerin talqy­laǵan sessııa boldy. Bul sessııaǵa Qazaqstan Ulttyq jaraty­lys­ta­ný ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti Nurtaı Ábiqaev mo­deratorlyq jasady. HHI ǵasyr basynan bastaý alǵan jahandyq energoekologııa­lyq daǵdarys adamzat qoǵamy men onyń ekonomıkasynyń aldy­na ótkir máselelerdi qoıyp otyr. Osy problemanyń sheshimin jan-jaqty talqylaý maqsatynda Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev 2007 jyly ótken Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 62-shi sessııasynda «Jahandyq ener­go­ekologııalyq strategııany» ázir­lep, ony 2012 jyly Brazılııada ótetin úlken jıyrmalyqtyń sammıtinde talqylaýdy usynǵan bo­latyn. Osy jaǵdaıǵa baılanysty adamzat órkenıetiniń bolashaǵyn boljaý máselesimen shuǵyldanyp júrgen qazaqstandyq jáne sheteldik ǵalymdardy tarta oty­ryp, atalǵan strategııanyń tujy­rym­damalaryn ázirleý jumys­tary júrgizildi. Strategııanyń tu­jyrymdamalaryn talqylaý maq­satynda 2007 jyly Más­keý­de, 2008 jyly Astanada, 2009 jyly Almatyda, 2010 jyly Shan­­haı qalasynda órkenıettik forýmdar ótkizildi. Strategııa tujyrymda­ma­laryn jasaqtaýǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nur­sultan Na­zar­baevtyń «Pos­tın­dýstrııalyq qo­ǵam qalyp­tas­ty­rýdyń strate­gııa­sy jáne ór­ke­nıetti árip­tes­tik» (Máskeý, 2008), «Jahandyq qo­ǵamdastyqty túbe­geıli jańar­tý­dyń strategııasy jáne órkenıet­ti áriptestik» (Astana, 2009) atty eki monogra­fııa­syn qamty­ǵan «Jahandyq ener­go­ekologııa­lyq strategııalar» atty eńbegi ne­giz etip alyndy. Sessııadan keıingi jýrnalıstermen ótken baspasóz máslıha­ty­na qatysqan Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń prezıdenti Nurtaı Ábiqaev, «Parasat» ulttyq ǵylymı-tehno­lo­gııa holdıngi» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Nuraly Bekturǵanov, Parlament Senatynyń depýtaty Hýsaın Valıev, Reseı jaraty­lys­taný ǵylymdary akademııa­sy­nyń prezıdenti Oleg Kýznesov, EýrAzEQ ıntegrasııalyq másele­lerin strategııalyq zertteý ıns­tıtýtynyń dırektory Anatolıı Spısyn, Reseıdiń P.Sorokın- N.Kon­dratev atyndaǵy Halyq­ara­lyq ınstıtýtynyń prezıdenti Iýrıı Iаkoves sessııada qamtyl­ǵan máselelerdi baıandap berdi. – Sessııaǵa qatysýshy halyq­ara­lyq deńgeıdegi ǵalymdar, sa­rapshylar, bıznes ókilderi «Ja­handyq energoekologııalyq stra­te­gııany» qurý jónindegi Qazaq­stan Respýblıkasynyń usyny­syna tolyqtaı qoldaý bildirdi jáne ony 2012 jyly ótetin úlken jıyrmalyqtyń sammıtin kún tártibine engizý jóninde usy­nys jasady, – dep málimdedi Nurtaı Ábiqaev. Osy kúni talqylanǵan mańyz­dy máselelerdiń biri óńirlik damý problemasy boldy. Atalǵan taqyrypqa arnalyp ótkizgen paneldik sessııaǵa Eýropa Odaǵy­nyń Qazaqstan Respýblıkasyn­daǵy ókildigine tehnıkalyq jár­demdesý jónindegi bilikti maman Rene Mallı, Ortalyq Azııa jó­nindegi Kembrıdj forýmynyń tóraǵasy Sıdhard Saksena, Oń­tústik Koreıa aımaqtyq damý ıns­tıtýtynyń halyqaralyq ynty­maq­tastyq jónindegi top jetekshisi Djın Cheol Djo, Avstralııa saýda komıssııasy mınıstriniń ýákiletti keńesshisi Denıel Tıbatt, GIZ Halyqaralyq ynty­maq­tastyqtyń Germanııa qoǵamy­nyń basqarýshy dırektory Tom Pets, OSEO tobynyń ókili Jan-lýı Lelýa jáne basqa da ha­lyqaralyq tanymal sarapshylar men iri bıznes qaýymdastyq­tar­dyń ókilderi, damý ınstıtýt­tary­nyń mamandary qatysty. Osy sessııada Mańǵystaý ob­lysynyń ákimi Qyrymbek Kó­sher­baev oblysta júzege asyry­la­tyn irgeli ınvestısııalyq jo­ba­lardyń tanystyrý rásimin ja­sady. Mańǵystaý – elimizdegi jedel qarqynmen damyp kele jat­qan óńirlerdiń biri. Bul ob­lysta jan basyna shaqqanda IJО́ kólemi qazirdiń ózinde 17 myń dollardy quraıdy. Elimizdiń ónerkásip ónimderindegi úlesi 16 paıyzdan astam. Aldaǵy ýa­qytta bul óńirde munaı óndirý­diń jyldyq kólemin 110-115 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizýge bolady. Sonda osy óńirdiń shıki­zattyq resýrstyq baılyǵynyń ózi munaıǵa baı sanalatyn kóp­tegen arab elderinen de aldyńǵy qatarda tur. Osy baılyqty eselep qana qoımaı, óńirdiń ındýstrııalan­dy­rý deńgeıin eselep kóterý – ob­lys basshylyǵynyń aldyǵa qoı­ǵan asqaraly maqsattarynyń biri. Osyǵan saı japonnyń maman­dandyrylǵan agenttigimen birlese otyryp, óńirge ınvestısııa tar­týdyń asa aýqymdy jobalary ázirlengen. Solardyń biri – El­basynyń sheshimimen qurylǵan Aqtaý teńiz porty arnaýly eko­nomıkalyq aımaǵy. Onyń bir ereksheligi jobany iske asyrýǵa qatysýshy ınvestorlarǵa salyq salynbaıdy jáne basqa da jeńil­dikter usynylady. Qazirdiń ózin­de onda tórt kásiporyn jumys istep tur. 8 kásiporyn salyný ústinde. Olardyń jalpy quny 3,2 mıllıard dollardy quraıdy. Osy kásiporyndar tolyq iske qo­sylǵan kezde oblystyń ónerkásip óndirisiniń kólemi eki ese ulǵaıa­tyn bolady. Munda ornalas­ty­ry­latyn kásiporyndardyń bári joǵary tehnologııamen jumys isteýge negizdelgen. Bıznes jaqsy júrý úshin oǵan logıstıkalyq ınfraqurylymdar qajet. Qazir osy másele de ob­lysta belsendi túrde sheshilýde. Bıyl qazan aıynda О́zen-Túr­kimenstan shekarasy temir joly salynady. Munda jylyna 10 mıl­lıon tonnaǵa deıin júk ta­symaldaýǵa bolady. Sebebi, bul jol Elbasynyń Iran jáne Túr­kimenstan basshylarymen ja­sa­ǵan kelisimderine sáıkes Parsy shyǵanaǵyna shyǵa alatyn bo­la­dy, ekinshi jaǵynan, mundaǵy júk tasymalyna alyp Qytaı, kórshiles Ortalyq Azııa jáne Keden odaǵy arqyly Reseı, Belarýs elderi de qatysa alady. Sonymen qatar, óńirde qazirgi kúni Kaspıı arnaýly ekono­mı­kalyq aımaǵyn qurý jóninde de jumystar belsendi túrde qolǵa alynýda. Osynyń negizinde týrızm damıtyn bolady. Sessııaǵa qatysýshylar atal­ǵan jobalarǵa úlken yqylas ta­nytty. Bul jobalar óńir úshin úlken ról oınaı alady degen pikirlerin jetkizdi. Osyndaı elimiz úshin paıdaly taqyryptar basqa da sessııalarda talqylandy. Keshe IV Astana ekonomı­ka­lyq forýmy aıasynda «Astana­In­vest-2011» II halyqaralyq ın­ves­tısııalyq forýmy ótti. Bul forým elordanyń ınvestısııalyq ahýalyn jaqsartý jáne aımaq­tyń ınvestısııalyq belsendiligin yntalandyrý maqsatynda derbes ótkizildi. Forýmǵa qatysýshylar Astana qalasynda bıznesti júrgizýdiń ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne ózge de sharttarymen, sonymen qatar elordalyq kásiporyndar men uıymdardyń ınvestısııalyq jobalaryn tanystyrý bary­syn­da ınvestısııalyq áleýetpen jete tanysýǵa múmkindik alýmen qatar, óńirlik ınvestısııalyq yntymaqtastyq perspektıvalary men problemaly máselelerdi de keńinen talqylaı aldy. Aldymen Úkimet basshysy Kárim Másimov pen qala ákimi Imanǵalı Tasma­ǵambetov ınvestorlardy Astana ekonomıkalyq aımaǵyndaǵy jáne bútindeı elimizde jasalyp jatqan ınvestısııalyq ortany jaqsartý baǵytyndaǵy jumys­tarmen tanystyrdy. Astana Qazaqstannyń alǵa qoı­ǵan úlken maqsattarynyń sım­voly bolyp tabylady. Qala kemeldenip, halyqtyń ómir súrý deńgeıi joǵarylap keledi. Elimiz ındýstrııaly turǵyda damyǵan 50 memlekettiń qataryna qosy­lýdy kózdeıdi. Investısııalyq ahýal­dy jaqsartýǵa kúsh salý­da­myz, bul oraıda normatıvtik qujat­tardy reformalap, menshik quqy­ǵyn kúsheıte otyryp, bıýro­krat­tyq kedergilerdi joıýdamyz. Dú­nıe­júzilik bank málimetterine sáı­kes, Qazaqstan ótken 2010 jyly bıznes júrgizýdi retteý ju­mystaryn jaqsy jolǵa qoı­ǵandyǵyn eskertkim keledi. Qa­zaq­stannyń damýyndaǵy Astana róli erekshe mańyzdy. Astana – bilim berýdiń, zertteýler sala­syn­daǵy jetistikterdiń orta­ly­ǵy. О́tken jyly biz «Nazarbaev Ýnıversıtetin» ashtyq. Bul álemdik deńgeıdegi oqý ornyn ashý maqsatyndaǵy jańa basta­ma­myz, dedi K.Másimov. Qala ın­fra­qurylym salasynda stan­dart­tardy anyqtap úlgerip, ınvestısııa tartýdyń eki ekono­mı­kalyq aımaǵy quryldy. Astana­nyń ózinde IJО́ jan basyna 18 myń dollardy quraıdy. Al al­daǵy 5 jylda qalada quny 5 mlrd. dollardy quraıtyn 11 ma­ńyzdy ınvestısııalyq jobalar júzege asyrylmaq. Astana Qa­zaqstannyń ınnovasııalyq bo­la­shaǵynyń zamanaýı túrdegi sım­voly. Men sizderdi serpindi damý ústindegi qalamyzǵa onyń ári qaraı damýy úshin qarjy salýǵa shaqyramyn, dedi Úkimet basshysy. Al qala ákimi Imanǵalı Tas­maǵambetov qalanyń jetistikteri men qazirgi ahýalyna toqtala kelip, ótken on jyl ishinde JQО́-niń kólemi 50 ese óskendigin jetkizdi. IJО́-degi Astana úlesi 1,5 paıyzdan 10 paıyzǵa ulǵaıyp, ónerkásip óndirisiniń 7 esege óskeni elimizge tartylǵan ınves­tısııaǵa tikeleı baılanysty. Sońǵy 10 jyl ishinde ol 30 esege ósken. Budan bizdiń qalamyzdyń turaqty básekege qabiletti re­sýrsy jáne qundy aktıvi bar­ly­ǵyn kórýge bolady. Astana álem­dik daǵdarystan aman-saý ótip, ózi­niń ekonomıkalyq turaqty­ly­ǵyn dáleldep berdi. Oǵan 2010 jyldyń qorytyndysy kýá. Jal­py ónim 10 mlrd. dollardy qura­dy. О́ńdeý óndirisi 18,4 paıyzǵa ósti. Negizgi kapıtalǵa quıylǵan ınvestısııa kólemi 2,7 mlrd.dollardy qurady. Imanǵalı Tasmaǵambetov qala ákimdigi ınvestorlar úshin táýe­keldilikti barynsha tómendetip, bıznes júrgizýge qolaıly jaǵdaı jasaýǵa daıyn ekendigin jetkizdi. Táýekel kez kelgen ekonomıkalyq qyzmette bolady, alaıda biz olardy júıeli túrde azaıtamyz. Al «Astana – jańa qala» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy arqyly múmkindik aıasy keńeıe túspek. Astana ekonomıkasy men aıtyp ótken baǵyttardy ǵana ustan­baıdy, biz kez kelgen ekijaqty tıimdi usynystardy qarastyrýǵa árdaıym ázirmiz, dep túıdi oıyn qala ákimi. Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Investısııa­lar jónindegi komıtetiniń tór­aǵasy Asylhan Serikov Qazaq­stan­nyń sońǵy on jyl ishinde shetelden tikeleı tartylǵan ınvestısııalar kóleminiń kórset­kishi boıynsha Ortalyq Azııada birinshi, al TMD aýmaǵynda ekinshi oryndy ıelenip otyr­ǵan­dy­ǵyn habarlady. Atap aıtsaq, 2010 jyly óńdeýshi ónerkásipke 2 mlrd. dollar tartylǵan. Dú­nıe­júzilik banktiń bıznesti júr­gizýge qatysty zańnamany baǵa­laıtyn reıtıngi boıynsha Qazaq­stan 183 eldiń arasynda 59-oryn­da tur. Bul TMD elderi arasyndaǵy joǵary kórsetkish. Al búgingi kúni Qazaqstanda sheteldik kapıtaldyń qatysýymen 8 myńnan astam kompanııa jumys isteýde, dedi ol. Budan soń plenarlyq oty­rysta WAIPA(tikeleı ınvestı­sııa­lardy tartý boıynsha agent­tik­terdiń halyqaralyq assosıa­sııasy) bas dırektory Karlos Bronzatto sóz alyp, ınvestısııa tarıhy jáne ony memleket eko­nomıkasyna tartýdyń alǵyshart­tary týraly baıandady. Al tek tikeleı ınvestısııa­lyq tartýlarǵa mamandanǵan FDI «Fınanshl Taıms» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary Spenser Anderson Qazaqstandy osy turǵyda 8 jyl boıy zerttegenderin, jýyrda jýrnal Qazaq­stannyń ınvestısııa salasy boıynsha 2010 jylǵa sholý esebin daıyndaǵanyn jetkizdi. «Astana­In­vest-2011» ınves­tı­sııa­lyq forýmy aıasynda Astana ákimdigi men sheteldik kompanııalar arasynda 12 qujatqa qol qoı­yldy. Bul kelisimderdiń jal­py quny 2,5 mlrd. AQSh dol­larynan asady. Sondaı-aq, bul kúni Astana ekonomıkalyq forýmynyń qory­tyndysy retinde «Kóshbasshylar suhbaty jáne Nobel syılyǵy laýreattarynyń keńesteri» brıfıngi bolyp ótti. Moderator retinde shyqqan CNN tele­arna­synyń júrgizýshisi Djon Defterıos Qazaqstan jáne sheteldik qonaqtar suhbatyn saýatty júr­gizip otyrdy. Qazaqstannyń Eko­no­mıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov, Mu­naı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev, Ekonomıkalyq ıntegrasııa isteri mınıstri Janar Aıtjanova, «Atameken» UEP tóraǵasy Azat Perýashev jáne basqalar qatysty. Janar Aıtjanova ekonomıkamyzdyń eks­port­tyq shıkizat pen mıneraldy re­sýrstarǵa táýeldiligin azaıtý Úkimetimizdiń basty mindeti ekenin taǵy bir márte aıtyp ótti. О́z kezeginde Qaırat Kelimbetov Qazaqstan damýynyń áleýmettik ólshemderine toqtaldy.  Al Mu­naı jáne gaz mınıstri Saýat Myńbaev elimizdiń munaı ón­dirý salasyndaǵy kórsetkish­terin baıandady. Sonymen qatar Nobel syılyǵynyń ıegerleri álemdik ekonomıka sahnasynda qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı­lar­ǵa baǵa berýmen qatar, keıbir má­selelerge qatysty pikir bildirdi. Eki kúnge sozylǵan Astana ekonomıkalyq forýmy osymen óz jumysyn aıaqtady. Suńǵat ÁLIPBAI, Venera TÚGELBAI. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.