Gvardııa efreıtory

...Tastóbe men Áýlıeatanyń arasyndaǵy aıdaý jolmen tańnan salyp, toqtamaı júrgen at arba bulardy kún batpaı shahar shetine iliktirdi. Kólqaınar aýyldyq ke­ńesinen shaqyrtý alyp, maıdanǵa attanyp bara jatqan kolhozshy jigit Alpysbaıdy arbakesh shal ás­kerı komıssarıat úıiniń al­dyna ákelip túsirdi. – Al shyraǵym, el-jurtyńdy qor­ǵaýǵa attanyp barasyń, jort­qan­­da jolyń bolsyn, aman-saý qaıt. Áldeqalaı kórip jatsań, Tas­tóbeden, osy Asa óńirinen at­tanǵan ózimizdiń aýyldyń týys er-azamat­taryna duǵaı-du­ǵaı sálem aı­tar­syń!.. Alań­da­ma, el­degi sharýaǵa ıe bolar qaıraty­myz áli qaıta qoıǵan joq, birdeme qylyp ildálalarmyz sender qaıtyp oralǵansha. – Bopty, ata... Sá­lem aıtam ǵoı, Alla jazyp kezdesip jatsam?!. Júregi aıanysh­tan shym etken ol kózi jasaýrap tur­ǵan tumashadaı aryq qara shaldyń jel­toq­sannyń qara sýyǵynan boza­ryp óńi qashqan júdeý júzine jabyrqaı qaraǵan edi. ...Soǵys surapyly bastalǵan 1941 jylǵy jeltoqsannyń ba­syn­daǵy osy bir kórinis qart maı­danger Alpysbaı Jaqsybaev­tyń maǵan budan otyz jyldaı buryn aıtqan áńgimesinen oıyma oralyp otyr. Kempiri dúnıe salǵasyn Al­ma­tydaǵy qyzy Kámshat pen kúıeý balasy – matematıkaǵa sheksiz berilgen, orasan talantty ǵalym О́tel­baev Muqtarbaıdyń qolyna kelip turyp jatqan ol qala ómi­rin kádimgideı ógeısip júrdi. Osy úıge jıi kelip turatyn Muqań­nyń dostaryna, shákirt-aspırant, dok­to­rant­taryna aýylyn, Tastó­be­sin esine túsirip, sonda kolhoz­dyń al­ǵashqy HTZ traktoryn júr­gizgenin, qoı permesiniń birgá­diri, basqarma bolyp, eńbekpen tyrbanyp ótkiz­gen ómirin aýyq-aýyq aıta berýden jalyqpaıtyn edi jaryqtyq. Alpysbaı qart ár joly kelgenimde «soǵystyń áńgimesinen» az-azdap, sýyrtpaqtap aıtyp júrdi. Qazaqtyń ulan-ǵaıyr jeriniń bir túkpirindegi kishkentaı aýyldyń qarapaıym ǵana adamynyń ómir jolyndaǵy alys-alys jyldarda qalǵan, júreginiń qaltarysynda jatqan bul áńgimeler meni óziniń shynshyldyǵymen baýraǵan bolatyn sol kezderi... – Maıdandaǵy alǵashqy jo­ry­ǵym 4-shi gvardııalyq Kýban ka­zaktary atty áskeriniń 105-pol­kinde barlaýshylyqtan bastaldy. Bul 1941 jyldyń basy – soǵys órtiniń bet qaratpaı órship, shar­pyp turǵan kezi bolatyn. Rýmynııa, Vengrııa, Chehoslovakııa sııaqty Shyǵys Eýropa elderin nemis fashısteri basqyn­shy­la­rynan azat etý jolyndaǵy urys­tar kim-kimge de ońaı bolǵan joq edi. 1942-1943 jyldary kúıreı je­ńi­lip, sovet eli jerinen sheginip bara jatqan dushpan maıdan shebin batysqa qaraı yǵystyryp, tyqsy­ryp kele jatqan Qyzyl Armııa­nyń ekpinin basyp, qarsy soqqy berý maqsatymen qatty qar­sy­las­ty. Nemister rýmyndar­dan, vengrlerden quralǵan dı­vı­zııalardy alǵy shepke shyǵaryp, bizge qarsy qoıdy da, ózderi tyl jaǵynan negizgi kúshterin tartýmen boldy. ...Sodan ne kerek, maıdanǵa kirdik. Kók pen jerdiń arasy ja­ryl­ǵan bomba, aýyr zeńbirekter snarıadtarynyń dúmpýinen astan-kesteńi shyǵyp jatqanda at minip, qylysh asynyp qalaı soǵysamyz degen kúmán da, qorqynysh ta bol­dy. Adam balasymyz ǵoı, so­ǵys­ta eshbir qoryqpadym deý asy­lyq bolar, ıá, shynymen-aq qo­ryqtyq. Al nemistiń bolat qur­sanǵan tehnıkasy men áskerine atpen qarsy turý múmkin emesteı kóringeni ras. Baqsam, munym qa­te­lik eken. Qasıetińnen aınala­ıyn, jylqy degen janýardy qa­zaq atam baǵzy zamannan beri jo­ryqtarda ózine beker serik etpegen ǵoı. Kýban kazaktary da bizge tartqan bilem, atpen soǵy­sý­dy anasynyń qursaǵynan úırenip tý­ǵandaı eken sabazdaryń. Ersili-qarsyly oq jaýdyryp, zeńbirek atysyp, birin-biri ala almaǵan eki jaq­tyń qarsy shabýylǵa kó­teril­gen kezinde jer-dúnıeni kóshirgen júzdegen at tuıaǵy dúrsiliniń ózi-aq dushpannyń záresin ushyrady. Ási­rese jaý shebin tastap qashqan kezdegi at pen qylyshtyń joıqyn qudi­retin kórseń. Biraq atty ás­kerdiń kúshin ornymen paıdalanbasa, árıne, mundaı soǵysta týradan týra salyp alǵa atoılaý qaterli. Mine, sol atty ásker polkiniń barlaýshylar vzvodynda qatar­da­ǵy sarbaz boldym. Bizdiń mindetimiz – dushpannyń qaı jerde qa­laı bekingeni, shabýylǵa daıyn­dy­ǵy týraly málimetti aldyn-ala qolǵa túsirý. Esimde erekshe qal­ǵany – Rýmynııa jerindegi 1944 jylǵy Oradea-Mare qalasy úshin bolǵan jan alysyp, jan berisken shaı­qas. Nemister qursaýlanyp, qatty bekingen. Olardyń strate­gııa­lyq maqsaty – qalaıda bizge osy jerden toıtarys berip, ilgeri attatpaý. Barlaýshylarǵa berilgen tap­syrma – jaýdyń bekinisterin, on­daǵy shoǵyr­lan­ǵan kú­shin naqtylap anyq­taý. On­syz  shabýyldap qa­la­ny alý múm­kin emes. Shegine-she­gine aýzy kúıgen ja­ra­ly dushpan óte saq. Ási­rese tún bala­synda sybdyr etken ár dy­bys­ty qalt jibermeıdi. Sheshýshi aıqas – 12 qazanda. Sol kúni Oradea-Mare sha­býy­lynyń taǵ­­dyry sheshilmek. Osy urys­­tan upaıy­myzdyń túgel bo­l­ýy árbir shepten jiberiletin barlaý áreketteriniń sát­tiligine tikeleı baıla­nys­ty edi. Basymyzdy qaterge baılap, jaý shebin aınalyp, birneshe már­te jaý tylyna ótýge áreket jasa­dyq. Al­ǵy shepte rý­myn­dardan jasaq­tal­ǵan quramalar bekingen eken. Olar­dyń tyl jaǵynda nesheme túrli qarý­men qursanǵan ne­misterdiń óz­deri. Koordınat­ta­ry, ornalasý tár­ti­bi, qaı tusta tankisi, qaı jerde qan­daı artılle­rııa­sy, jipke tizgendeı anyqtap shy­ǵý ońaı bolmady. Al jaý ty­ly­nan tildi qolǵa túsirip alý múm­kin emes, ýaqyt bolsa ty­ǵyz. Ne kerek, jaý tylyna ótke­sin áı­teýir kúndiz orman ishin, túnde saı-jy­rany jaǵalap júrip, nemis­ter­diń baılanysshylar otrıady orna­las­qan bir derevnıany uńǵyl-shuń­ǵy­lyna deıin ábden torýyl­da­dyq. Úsh bar­laý­shydan quralǵan je­del top, ishinde Alekseı Vashenko degen qarýlas dosym jáne men bar­myn, kámán­di­ri­mizdiń tapsyr­masy­men nemis baıla­nys­shy­lary­nyń panalap júrgen úı­leriniń birin shamamen jobalap, tún jamy­lyp baryp syrttaǵy qa­raýyldy tasadan dymyn shyǵarmaı tunshyq­ty­ra salyp, ishke kirsek, mun­da anaý-mynaý emes, qolynda de­regi, áskerı-topografııalyq kar­ta­sy bar orta shendi ober-ofıser qa­lyń uıqyda jatyr eken. Es jı­ǵyz­ǵan joqpyz. Aýzyn shúberek­pen tas qyp tyǵyndap, qol-aıaǵyn baılap tastadyq da, bas jaǵyna jas­tanyp jatqan planshetinen ke­re­gi­mizdi alyp, yldym-jyldym j­ó­neı berdik. Tapsyrma oryn­dal­dy. Qa­ter­ge bas tigilgen táýekelimiz bekerge ketpedi. 1944 jyldyń qa­zan aıy­nyń sol kúnderi ár-ár shepten shyq­qan basqa da barlaýshy­lardyń da máli­metteri sııaqty, biz­diń deregi­miz­diń de osy mańyzdy bekinistiń kúl-tal­qanyn shyǵarǵan 2-Ýkraına maıda­ny­nyń jaıaý ásker, tank áskeri qu­ra­malarynyń, onyń ishinde bizdiń atty áskerler korpýsynyń sheshýshi jeńisine jol ashqany sózsiz. Odan soń Vengrııa jerindegi Debresen, Nıredhaza qalala­ryn, Býdapeshti azat etý shaıqas­tary 44-jyldyń jeltoqsanyna deıin jal­ǵasty da, 45-jyldyń naý­ryz-sáýir aılarynda Bratıslava baǵy­tyn­daǵy iri-iri urystar­ǵa ulasty. Gıtler áskeri bizdiń áskerler­diń Shyǵys Eýropadaǵy birinen soń biri tolassyz jalǵasqan je­ńis­ti jo­ry­ǵynyń betin qaıt­ken­men de qaı­tarýǵa tyrysyp baqty. Býdapeshtiń jan-jaǵynan 1-shi vengr jáne 1-shi nemis tank dı­vı­zııalary, meha­nı­kalan­dy­ryl­ǵan «Feldhernhale» kóksaýyt, muz­daı qarýlanǵan dı­vızııasy qorshaı bekinip, bet qa­ratpaı qoıdy. Osylaısha bul qa­la­nyń aınalasyndaǵy aýqymy ja­ǵy­nan shaǵyn qorǵanysta nemis ásker­leriniń úlken toby, barlaý derekterine qaraǵanda, úsh júz myńǵa jýyq soldattary men ofıserleri shoǵyr­lanǵan bolatyn. Býdapeshti qarqyn­men kelip birden alý maq­sa­ty oryn­dalmady, onyń ústine sh­a­býyldan-shabýyl, 4-5 aıdan beri úzdiksiz soǵys joryǵy, ábden tı­tyq­taǵan­byz. Barlaýshylardyń da hali osyn­daı, ár sátimiz qanjardyń ótkir júzinde turǵan ómir men ólim. ...Jaý bekinisin jaryp ótip, Býdapesht qalasynyń ishine kirgen bizderge jaraly jaý árbir kóshe­niń tasasynan pýlemet pen zeńbi­rek­ten atqylap qatty qarsylyq kórsetti. Ádemi, ár mahallasy sáý­­letti eskertkishteı qala eken, nemister zeńbirekten ústi-ústine atqylap ábden qıratyp-búldirip jatty. Bizdiń aýyr artıllerııa men tankterimizge snarıadpen at­qylaýǵa tyıym sa­lyn­ǵan, al ja­ıaý ásker, my­na biz­derdiń qo­lymyzda vıntovka men avtomat bar, granat laq­ty­rý­ǵa da bol­maı­dy. Osy­ny sezgen gıt­ler­shiler qalanyń «Qa­ha­r­mandar alańy» degen úlken alańyna kelip kirgen bizderdi dál­dep tópelegen oqtyń astyna aldy. Alańda HVIII ǵasyr eskertkishi – kóne Vaıdhýnıad zamogy, kórkemóner mýzeıi sııaqty sáýlet eskertkishteri orna­las­qan. Aýyr snarıadtarmen jaý bekingen núkte­ler­di atqylaı al­maı­myz, amaly­myz quryp, bir qa­dam ilgeri jyljý múmkin bolmaı qaldy. Vashenko ekeýmizge vzvod kámán­diri jaýdyń alańnyń qaı tusynan baqylaý-nysana pýnktin ornatqa­nyn anyqtaýǵa shuǵyl tapsyrma ber­­di. Sony joımaıynsha qyry­lyp qalatynymyz anyq edi. Dereý aınalma kóshelerdiń burylys-qal­ta­rys­tarymen, tasalarmen júgire ba­syp, jaý bekingen alańnyń tyl ja­ǵy­nan shyqtyq. Bul mańdaǵy úıler­diń kópshiliginiń syrtqy esikteri tars bekitilgen, aınala tym-tyrs. Jan-jaǵymyzǵa abaılaı qa­rap, taǵy birer úıdi tóńirektep kór­dik. Bir kezde kósheniń oń jaq betindegi jalǵyz ońasha qabatty úıge kózimiz tústi. Esigi jartylaı ashyq. Aýla­nyń túkpir jaǵynan shosh­qanyń qors-qors etkeni estiledi. Astaýǵa sa­lynǵan jýyndy-qo­ıyrtpaqqa bas qoıǵan eki megejin­niń bizben isi bolmady. Alekseı maǵan qarap ym qaqty. «Shoshqa­laryn jemdegen, ıaǵ­nı bul úıde adam bar degen sóz», dedi ol. Ishke kirsek, jan balasy joq. Bólmeniń bári bos, qańyrap tur. Kenet bu­rysh­taǵy úlken ábdire sandyqtyń ishinen áldeneniń tyrs etkenindeı dybys estildi. Sandyq qulyptaýly eken, árli-berli áýrele­dik te, asha almaǵasyn qoıa saldyq. Kenet aýyzǵy bólmeniń edeninde, kereýetke jaqyn jerde jatqan qus jas­­tyqqa kózim túsip, kóterip qal­sam, astynan pogrebke túsetin esik­tiń qaqpaǵy kórindi. Ekeýmiz ishine tústik. Úıdiń asty qýys-qýys dáliz, barlaýshy bolǵasyn qaltamyzda únemi qol fonarymyz júredi, tas qarańǵy dálizdiń túkpirine taman taǵy esik kórindi. Arǵy jaǵynan kúbir-kúbir sóılegen daýys qula­ǵy­myz­ǵa shalyndy. Qarýy­myzdy oq­ta­p, esiktiń qos qaptalyna tura qalyp, «ashyńdar» dep daýysta­dyq. Qarsylasqan eshkim bolma­dy, qaba saqal shal eki qolyn jo­ǵary kóterip shyǵa keldi. Arty­nan kempiri men boıjetken eki qyzy ere shyqty. Topyrlatyp jo­ǵaryǵa shy­ǵar­dyq úı ıelerin. Men shalǵa san­dyqty ash dep belgi berdim. Alekseı avto­ma­tyn kezenip, atýǵa daıar­la­nyp tu­ra qaldy. Shal sandyqty ashqan kezde ishinen nemistiń eki ofı­seri sol­byraıyp shyǵa keldi. Ekeýin dedektetip aldymyzǵa sa­lyp, kósh­peli shtabqa alyp keldik. Qashyp bara jatyp, jantalasa qar­sy­lasqan ne­mis­terdiń biz izdegen ba­qylaý núk­te­sin osy ekeýinen anyq­­­­tap, shabýylǵa shyqqan jaýyn­­­ger­­lerimizdi alań­daǵy so­ǵys­tyń qyr­­ǵy­nynan aman alyp qalǵanbyz. Men bul kezde tankke qarsy artıllerııa polkine barlaýshy bo­lyp aýysqanmyn, áskerı shenim – qa­tardaǵy sarbazdan gvardııa ef­reı­toryna ósken, barlaýda eki-úsh sar­bazǵa kádimgideı basshymyn degendeı. Jaýyngerlik tapsyrma bererde vzvod kámándiri: «Gvardııa ef­reı­tory Jaqsybaev!» dep áýeli res­mı túrde shenimdi, aty-jónimdi aıtyp buıyratyn boldy. Al polk koman­dıriniń sap al­dynda: «Bar­laý­shy, gvardııa ef­reı­tory Jaqsy­baev Uly Otan soǵysynda kórset­ken jan­qııar­lyq erligi úshin «Qy­zyl Jul­dyz» ordenimen marapat­tala­dy degen Bas qol­basshy­nyń buı­ryǵyn oqyǵan sátte kóki­regimdi aıryqsha maq­­tanysh sezimi kernegeni áli kúnge deıin esimde. Efreıtor degen kishkentaı shenimdi aıtqany úshin emes, Jaqsybaı degen ákemniń aty ata­lyp, sonyń uly bol­ǵa­nym úshin maqtandym... 45-jyldyń naýryz aıynda Dýnaı ózenine qaraı bet túzedik, biraq osyǵan deıingi ara­lyq­ta nemis­ter­diń Gron ózeniniń batys jaǵa­syn­daǵy bekinisin alý mindeti turdy. Barlaý joryǵyna Gron eshteńe emes-aý, Dýnaıdan ótý ońaı bol­ma­dy. Dushpannyń pýlemetten jaý­dyr­ǵan oǵy, mıno­metiniń snarıady ózenniń ústinde mezgil-mezgil nó­ser­lep búrkip turdy. О́zen betin syzyp, aıqysh-uıqysh jarqyl­da­ǵan projektor­dyń sáýlesinen kóz qaryqqandaı. Osyndaı jaǵdaıda arǵy betke ótip, nemis bekinisiniń osal tusyn anyqtaýymyz kerek. Ara­daǵy tolastarda, bul ásirese tún ortasy aýǵan ýaqtarda bolady, Dýnaıdan ótý áreketine kirisemiz. Osy otty ótkelde qatarymyz ájep­­­táýir sırep te qaldy. Biraq alǵa qoıǵan maqsatymyzdy oryn­dap shyqtyq. О́zenniń tastaı sýyq sýyna mal­shynsaq ta, tońyp qal­ty­raýdy túısinip-sezinerlikteı jaǵ­daıy­myz bolmady. Bar yntamyz, arǵy betke tiri jetý. Sol túni ózen ústin tutas qymtap qalǵan qalyń tuman bizge ájeptáýir qorǵan bol­dy. Al tiri jetsek, tapsyrmanyń oryndalary haq. Qazir oılap otyr­sam, qudaı bizdi saqtap, ata-baba arýaǵy qoldaǵan eken, arǵy betke quramaly aǵash salmen aman-esen ótip, tiri qaldyq. Eń bastysy, tap­syrma oryndaldy – jaý bekinisiniń ashyq tustaryn taýyp, shtabqa rasııamen habarlap ta úlgerdik. Sáýir aıy týa Trnava, Glagoves, Senes qalalaryn azat etip, Bra­tı­slavaǵa baǵyt aldyq. Birge soǵys­qan sol sarbaz jigitterdiń kópshi­ligi maı­dan dalasynda qal­dy. Snarıa­d­tyń jaryqshaǵy sol aıaǵymdy janap ótkeni bolmasa, meni jaýdyń oǵy ala almady. Bi­raq soǵysta bar­laýshy jaý qoly­na tiri túspeýi kerek degen ja­zylmaǵan, biraq oryn­dalýǵa tıisti qaǵıda boldy. Al alda-jalda jaý tyrnaǵyna iliný qa­te­ri týyn­dasa ózińe-óziń qarý jum­saý­dan basqa amal qalmaýǵa tıis edi. Sol qııa­met soǵystyń nebir qıyn kún­derinde de mundaı qaıǵyly sátti tań­daý úlesi meniń pesheneme ja­zyl­mapty áıteýir. Týǵan elge – Tas­tóbege aman-esen oral­dym... Tastóbesine aman-esen oralǵan Al­pysbaı Jaqsybaev soǵys jyl­darynda kúızelip, júdep qalǵan aýylynyń sharýasyn túzeýge belsene kirisip ketti, kolhozdyń ma­lyn ósirip, eginin salý jumys­tary­na el azamattarymen tize qosa otyryp basshylyq jasady. Jyl saıyn merekelenetin Jeńis kúnderin el-jurtymen birge toı­lady, árbir me­reıtoılyq estelik medaldaryn ardager barlaýshy maqtanyshpen óńi­ri­ne qadap, ta­ǵyp júrdi. Alaıda gvar­d­ııa ef­reıtory Jaqsybaevqa Jeńistiń bıylǵy 66 jyldyǵyn kó­rýge taǵ­dyr jaz­ba­dy. Tastóbeden Ber­lınge deıin jetken qatardaǵy bar­laýshynyń maıdangerlik taǵ­dy­ry urpaǵynyń jadynda saq­talady. Mádı AIYMBETOV. Astana.