«Ulttyń sany sapany kóteredi»

Demograf Maqash TÁTIMOV: «Ulttyń sany  sapany kóteredi» Batystyń jıhangerleri kóshpeli el dep kelgen qazaq búginde kósheli elge aınaldy. Táńirige myń qaıtara táýbe deımiz! Kóship-qonyp júrgen jurttyń qarasy kóbeıgeni ilkide bireý. Tym ári barmaı-aq, táýelsizdikke táýekel etken Alashorda tusyndaǵy qoldan jasalǵan zulmattar, odan beride astyrtyn uıymdastyrylǵan qazaqtyń qalyń el bolmaýyn kóksegen saıasat, mine, biz búgingi baıraǵymyzdy bıik jelbiretken kúnge kóp shyǵyn jumsap qol jetkizdik. О́tkenge degen óksikti basyp, keleshekke kóńilimizdi demdep otyrǵan jaıymyz bar.  Osy oraıda qazaq ultynyń ishki-syrtqy sany men sapasyn bir túgendep qoıý nıetimen Qazaqstandaǵy demografııa ǵylymynyń negizin salýshy, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń qurmetti rektory Maqash TÁTIMOVKE tómendegideı saýaldar qoıdyq. – Maqash Baıǵalıuly! Shettegi jáne eldegi qazaqtyń ara salmaǵyn, zulmatqa tap bolmaǵanda búgingi kúni qansha mıllıonnan árirek baryp taban tireıtin edik, sony qysqasha aıtyp ótseńiz? – Qazaq ulty taralýy, jaıyla qo­nystanýy jaǵynan Eýrazııa alyp sýper kontınentinde arab, qytaı, orys­tar­dan keıingi tórtinshi turǵan ult. Al osy terrıtorııadaǵy kóshpeli elderdiń ara­synda qazaq  birinshi orynda tur. Halyq sany jaǵynan mońǵoldar 9 mln, tıbetter 6 mln, manchjýr halqy 5 mıllıondaı. Kórshiles qyrǵyzdardyń ózi áli 5 mıllıonǵa tola almaı otyr. Mine, keshegi kóshpeli halyqtar ishinde, qan­sha­ma qyrǵynǵa ushyrasa da, qandaı zobalańdy bastan keshse de biz aldyńǵy qatarda turmyz. Ahmet Baıtursynov­tyń bir sózi bar. Ony meniń ákem Semeıdegi Alash partııasynyń Shyǵys okrýgtik jınalysynda óz aýzynan estidim deıtin. Sonda Ahań: «Álhamdýlıl­la, az emespiz, 6 mıllıon qazaq bar­myz», dep aıtqan deıdi. Endi ol kezde álgi 6 mıllıonnyń ishine qyrǵyzdar da engen, qaraqalpaqtar da, ózbektiń ishine sińip ketken (máselen, qataǵan sııaqty) qurama az ulttar da bolǵan. Ol kezde 6 mıllıon bolý – úlken kórsetkish. Onyń ústine kóshpeli halyq úshin bul degenińiz aýyzdy qalaı toltyryp aıtsańyz da jarasarlyq nátıje. Eger qazaq qyrǵynǵa ushyrap, 1932 jylǵy asharshylyq sııaqty zulmatqa tap kelmegen bolsa, búginde biz álem boıynsha 30 mıllıon, óz ishimizde 25 mıllıon bolyp otyrar edik. – Sol kúnge jetýdi násip etkeı! Al endi ultymyzdyń álemdik aýqym­daǵy ara salmaǵy qandaı? Naqty sıfrlardy sóıletsek? – Endi qolda bar derekterge súıenip sóıler bolsaq, sanaq boıynsha qazirde álemdi jaılaǵan qazaqtardyń sany – 15 mıllıon 642 myń adam. Sonyń úshten ekisi Qazaqstanda turady. Buǵan deıingi sanaqqa súıenip, odan bergi eki jarym jyl ishindegi tabıǵı ósimdi qosa oty­ryp eseptegende, tap qazir Qazaqstanda 10 mıllıon 575 myń qazaq turady. Qu­daıǵa shúkir, ulttyq ara salmaq boıyn­sha 65 paıyzǵa jaqyndap kele jatyr­myz. Tyń ıgerý kezinde qazaqtyń ara salmaǵy 27 paıyzǵa deıin tómendep ket­ken. Jer aýdarylǵandar elge toly­ǵy­men oralmady, soǵystan keıin syrt­tan ózge ulttar kóptep kóshirildi, elimizde jabyq qalalar salynyp jatty, sonyń bári qazaqtyń ósimine keri áserin tıgizip otyrdy. Patsha zamanyndaǵy 1897 jylǵy sanaqta qazaq óz jerinde 81 paıyz bolǵan. Keıinnen, ıaǵnı keńes­tik kezeńdegi qoldan jasalǵan qıynshy­lyqtar men ultqa qarsy uıymdas­tyrylǵan zulmattyń saldarynan 27 paıyzǵa quldyrap ketken. San  sapa týǵyzady. Ulttyń sanyn kótermeı sapany qaıdan alarsyń?! Qa­zaqtyń sany óz elinde 70 paıyzǵa jetpeı, tilin óz tuǵyryna qondyra almaı­dy. Taǵy da basqa problemalaryn sheshý muń bop qalady. Mine, osy rette qaramyz kóbeıip, san sapaǵa aýysqanda barlyq másele óz-ózinen sheshilip jat­qan­daı bolady. Tipti, til máselesi de ózdiginen sheshýin tabady. Artyq aıt­qanym emes, til máselesin eshbir bılik quraly ne bolmasa zańnyń kúshi sheshpeıdi, tildiń problemasyn demografııa sheshedi. Ulttyq basymdyq bolǵan jerde tildik orta qalyptasady. Sol orta memlekettik tildi qoldanǵanda ǵana ol tildiń kósegesi kógeredi. Sodan keıin qazaq­tyń mentalıtetin kóterý kerek. Sonda ulttyń abyroıy ósedi, bedeli artady. Sóıtkende ǵana basqa ult ókilderi qazaq tilinde qarym-qatynas jasaýǵa tyrysady. – Syrttaǵy qandastarymyzdyń hal-ahýaly, ósimi men sapalyq deń­geıi qandaı dep oılaısyz? – Aıtaıyn. Shet eldegi qazaqtardyń sany 5 mıllıonnan asyp otyr. Dálirek aıtqanda – 5 mıllıon 065,5 myń. Bul jaman kórsetkish emes. Bul degenińiz shettegi qazaqtyń ózi qyrǵyz halqynan kóp ekendigin kórsetedi. Bashqurttardan 3 ese, qaraqalpaqtardan 10 ese, al noǵaılarmen salystyrǵanda 70-80 ese kóp. Dúnıe júzindegi qazaqtardyń ornalasý kartasyna qarasańyz, jańaǵy 5 mıllıon qazaq Qazaqstandy qorshap jatyr. Edildiń tómengi aǵysynan bastap, Jaıyqtyń boıymen, Sibir óńirin qamtı otyryp, Altaıda, Mońǵolııanyń qazaq kóp qonystanǵan Baıan-О́lgeıi, odan keıin Qytaıdyń ózinde 3 qazaq ob­lysy bar. Mine, osy jerlerdiń bárinde bizdiń qandastarymyz shoǵyrlana orna­las­qan. Sondaı-aq Ortalyq Azııada Qyr­ǵyz­standa, О́zbekstanda, ásirese, Tash­kent­tiń mańynda,  Tamdy, Kenımeh, Zaravshan, Úshqudyq sııaqty jerlerde qarakózderimiz kóp. Qaraqalpaqstanda buryn qazaqtar ha­lyq sany jóninen birinshi oryndy ıelenetin. Odan keıin elimizge aýa kóshe bastaǵaly beri ekinshi orynda boldy da, qazir onda ózbekter kóp. Biz ol jerde úshinshi orynda turmyz. Mine, baıqaǵa­nyńyzdaı, qazaq jurty týǵan jerinen alysqa uzaı qoıǵan joq. Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Ystambul sekildi jerlerdegi qazaqtar dıaspora bolyp esepteledi. Al Qazaqstan mańyndaǵylardy erredıentter dep ataıdy. Men olardy eren jurt dep júrmin. Ol degenińiz óz jerinde otyryp, shekara bólingen kezde arǵy bette qalyp qoıǵandar degendi bildiredi. – Atamekenge oralý úderisinen qaı elden kelip jatqan qandastary­myz­dyń qarasy kóp? – Kvotany kótergenimizben áli kúnge sony durys oryndaı almaı otyrmyz. Soǵan qaramastan, qazaqtar О́zbekstan­nan kóptep kelip jatyr. Qytaıdan kelýshiler týraly aıtsaq, biz jaqtan da, olar jaqtan da qujattaý máselesi óte qıyn. Sol sebepti Qytaı tarabynan aǵylǵan jurttyń nópirine tosqaýyl bar. Al Gonkong, Sıngapýr, Japonııa, Ger­manııa, Anglııa, Fransııadaǵy qazaq­tar­dyń sany sonshama kóp emes. Aına­lasy on myńdaı ǵana. Jáne olardyń atamekenine oralǵysy joq. Nege? О́ıt­keni, olardyń jaǵdaılary sol elderde jaqsy jolǵa qoıylǵan. Sapalyq deń­geıin aıtar bolsaq, bilimderi, zaman aǵymyna ilesýi, mamandyq tańdaýy, ál-aýqattary aıryqsha. Bıznesteri júrip jatyr, quqyǵy jaqsy qorǵalǵan degen sııaqty máseleler olardy qazaq jerine kelýge moıyn burǵyzbaıdy. Ras, olar jańaǵy atalǵan memleketterge sińip kete qoıǵan joq, qaıta sol alys shetelderdegi qazaqtar ulttyq dástúrdi, tildi, óner men mádenıetti barynsha saqtap qalýǵa tyrysady. Mentalıtetteri qaza­qy bolǵanymen, tilderi jergilikti ult­tyń tildik yqpalynan sál ózgeriske ushyraǵan. Túrik, fransýz aksentimen sóıleıdi degendeı. Túpkilikti kóship kelýge nıeti bolmasa da, olar Qazaq­standy «Atamekenim!» dep biledi. Ýaqyt taýyp týrıst retinde bolsa da kelip-ketip júredi. – Ultymyzdyń syrt­qy, ishki tabıǵı ósimi qaı deńgeıde? Demografııa ǵy­lymy memleket azamatta­ryna sanaq júrgizip qana qoımaı, keleshektegi ósip-óný prosesine de boljaý jasaıtyn bolar? – Jalpy sheteldik qa­zaq­tar arqyly sanymyzdy kóbeıtemiz dep senip qalmaý kerek. Shettegi de, ishtegi de qazaqtyń tabıǵı ósimi ázirge jaqsy. Syrttaǵy 5 mıllıon qandastarymyzdyń tabıǵı ósimi túptep kelgende Qazaqstanǵa oralyp jatyr. Jat jurtta júrgen baýyrlarymyzdyń jyldyq tabıǵı ósimi ári ketse 75 myń. Olardyń 50 myńy bizge kelip jatsa, sonyń ózi úlken olja. El ishindegi tabıǵı ósimge kelsek, byltyr 365 myń bala ómirge kelip, 145 myń adam kóz jumdy. Sonda 220 myń adamǵa tabıǵı ósim berdik. Sonyń deni ózimizdiń qazaqtar. Buıyrtsa, 2020 jyl­dary qazaqtardyń ósim kórsetkishi 75 paıyzdyq kórsetkishti qurap, 2030 jyldary 80-85 paıyzǵa jetýimiz ábden múmkin dep boljap otyrmyz. Osy qar­qynmen basymyzdy kóbeıtýdi sanaly túrde júrgizsek, árıne!.. Qaıtalap aıtamyn, shet elden keletin oralmandar sanymyzdy kóbeıtedi dep aıtamyz ǵoı. Ol durys, alaıda olar bizdiń jalpy sanymyzdyń tórtten birin ǵana bere alady. Negizi ultty kóbeı­tetin  – óz ishimizdegi tabıǵı ósim. Bala sanyn kóbeıtý úshin ata-analardy yn­talandyrý kerek. «Altyn alqa», «Kú­mis alqa» dep marapattap jatyrmyz. Jaqsy. Alaıda ondaı atqa ıe bolyp jatqandardyń bári egde tartqan anala­rymyz. Biz búgin densaýlyǵy myqty jas analarǵa kóńil bólgenimiz jón. Qudaıǵa shúkir, qazir eki balalyq deńgeıden endi ǵana kóterilip kele jatyrmyz. Eki balalyq deńgeıimizdiń kórsetkishi – 2,7. Úsh balalyq deńgeıge jetpesek te, soǵan jaqynbyz. Qalalyq jerde tórtinshi bala bolsa, aýyldyq jerde besinshi bala bolsa, mine sol jaqsy deńgeı bolar edi. Sporttaǵydaı altyn, kúmispen qatar qola medalmen de marapattaý kerek jas analary­myz­dy. О́mirge sábı ákelgen kelinshekterge jeńildikter qarastyryp, olarǵa jaǵdaı jasaǵan jón. Bala tapqyzǵan erkekterdi de eskerýsiz qaldyrmaǵan durys. Sonda bizdiń halqymyz ósedi, ónedi, memlekettigimizdi ustap turatyn sany da, sapasy da myqty ultqa aınalady. – Qazaq halqynyń sany men sapasy haqynda júıeli pikirińizben bóliske­nińizge rahmet! Áńgimelesken Qanat ESKENDIR, jýrnalıst. Almaty.