Osydan shamaly ýaqyt buryn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HVII sessııasy ótkeni belgili. Sessııada Elbasyǵa Assambleıanyń basty nagradasy tapsyryldy. Oǵan alǵysyn aıta tura, Nursultan Ábishuly: «Saılaýda osyndaı búkilhalyqtyq qoldaý kórsetýden artyq qandaı qurmet bolýy múmkin?», dep rızalyq bildirdi. Iá, 3 sáýirdegi saılaý halqymyzdyń Elbasyǵa erekshe qurmetin qapysyz tanytty. Bulaı bolýy zańdy da edi. Senator Qýanysh Aıtahanov óz maqalasynda osy jaıynda oı tolǵaıdy.
Elimiz derbestikke ıe bolǵan jıyrma jyl bederinde jas memleket jetige kelgenshe jerden taıaq jeıtin bala sııaqty talaı qıyndyqty bastan keshti. Máselen, egemendik alǵan alǵashqy jyldary zaryǵa kútken jas sábıdiń dúnıege kelgenine júregi jaryla qýanǵandaı kúıde bolsaq, onan keıingi jyldary balanyń byldyrlap tili shyǵa bastaǵanyna táýbe keltirgendeı edik. Endi bir sátte aı sanap, jyl sanap emes, ertegilerdegideı saǵat sanap, kún sanap erjetip, birer jylda eliniń qamyn jep atqa qonǵan, sóıtip, memlekettiń irgetasyn qalaýǵa kirisken atpal azamatty kórgendeı boldyq.
Qysqasy, eldiń tizgini qolǵa tıgennen keıin bitken jumys, súısinip te, súıinip te eske alar tirlik barshylyq. Bul rette Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik jyldarynda respýblıkamyzda júz jylǵa tatyrlyq isterdiń atqarylǵanyn atap ótýi tegin emes.
Táýelsizdigimiz endi qolǵa tıip, qıyndyqtardy bastan keship jatqan alǵashqy jyldary Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bylaı degen edi: «Zaman tynyshtyǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáýletine sáýleti saı qýatty memleketke aınalar. Qazaq halqy álemdik órkenıetke qazirgiden de qomaqty úles qosar. Dalamyzda da, qalamyzda da shat tirlik ornar». Kóregen basshynyń aıtqany aınymaı keldi, aýyr kezeńderden súrinbeı ótken elimiz Elbasynyń basshylyǵymen 90-jyldardyń sońynan bastap turaqty damý jolyna tústi.
Shynynda da, ótken jyldarǵa oımen jiti kóz júgirtsek, elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtyp, irgesin bekitken, Keńes ókimeti jyldarynda sanasy bosańqyrap, unjyrǵasy túsińkirep qalǵan jurttyń keýdesin tiktegen, halqymyzdy qýanyshqa keneltken, shabytyna shabyt qosyp jigerlendire túsken, buryn-sońdy túsimizge de kirmegen, dosty súıindirip, dushpandy kúıindiretin áli talaı ǵajaıyptardyń kýási bolarymyz anyq.
Mine, osy ǵajaıyptardyń barlyǵy táýelsizdiktiń arqasynda, Táýelsiz eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen júzege asyryldy. Eń aldymen, táýelsizdiktiń ózine Qazaqstan keıbireýlerdiń oılaǵanyndaı op-ońaı ıe bola qalǵan joq. Prezıdent atap kórsetkendeı, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zań Eýrazııa qurlyǵynyń júrek tusyndaǵy ejelden uly dala atanǵan ulan-ǵaıyr ólkede jańa memlekettiń dúnıege kelgenin pash etti. Sanaýly saǵattardan keıin álemniń ár tarapyndaǵy memleketterden kelip túsken ejelden azattyq ańsaǵan qaharman halyqtyń táýelsizdigin tanyǵan qýanyshty habarlar álemdik aqparat quraldary arqyly dúnıeniń tórt buryshyna túgel tarap jatty.
Biz táýelsiz elimizdiń búgingi bıiginde turyp, osy kúndi armandaǵan babalarymyzdyń bıik murattary aldynda, jan alysyp, jan berisken almaǵaıyp zamandarda azattyq úshin kúresken atalarymyzdyń áz amanaty aldynda, el bostandyǵy jolynda qurban bolǵan esil erlerimizdiń máńgi óshpes rýhy aldynda basymyzdy ıip, taǵzym etemiz.
Respýblıka halqynyń búgingi tańda qol jetkizgen tolaıym tabystaryn sóz etkende, ótken tarıhty eske túsirmeı tura almaısyń. Sol arqyly táýelsizdiktiń qanshalyqty qymbat, baǵa jetpes uǵym ekenin, onyń udaıy jasampazdyqqa jeteleıtinin búkil bolmysyńmen uǵyna túsesiń.
Táýelsizdik – uly uǵym. Mıllıondaǵan halqy bola tura táýelsizdikti armandaýmen ótken, búgingi kúni de táýelsizdik kózinen bul-bul ushyp, sol kúndi arman qanatyna baılap, kúres jolynda júrgender qanshama. Máselege osy turǵydan kelgende, bizdiń elimizge Jaratqan ıemiz oń kózimen qaraǵandaı. Al táýelsizdik degenimiz – durys baǵyt-baǵdar berilse, taý qoparar kúsh. Táýelsiz el halqynyń boıynda álde qýanyshtan ba, álde ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanynyń oryndalýynan týyndaıtyn qýat-kúshten be, áıteýir orasan zor erik-jiger, qulshynys, shabyt, jasampazdyq paıda bolady. Mine, osynaý taý sýyndaı tasqyndaǵan alapat bulqynysty arnaǵa salyp, aǵysyn túzetse, ol júrer joldaǵy jaǵalaý kókoraı shalǵynǵa bólenip, kún ótken saıyn qulpyra bermek. Jaratqan ıemiz osyndaı qasıetke ıe baǵbandy qazaqtyń, qazaqstandyqtardyń nıetine qaraı kúni buryn daıyndaǵan ba dersiń. Ol baǵban – Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy – Nursultan Ábishuly Nazarbaev!
Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ózgege uqsamaıtyn erekshe tulǵa bolýymen qatar, júregine meıirimdilik uıalatqan, halqyna jany ashıtyn jan ekeni isinen de, sózinen de únemi baıqalyp turady. Saıasat maıdanynda ábden ysylǵan N.Á.Nazarbaev týǵan eliniń paıdasyna sheshiler árbir urymtal tusty sátimen paıdalana biledi. Máselen, Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty halqyna joǵarydan, ıaǵnı Máskeýden taǵylǵan «ultshyl» degen qara kúıeni qatelikpen qabyldanǵan sheshim retinde Máskeýdiń óz qolymen aldyrtyp tastady. Keńes ókimetiniń keneýi kete qoımaǵan 1989 jyly qabyldanǵan «Tilder týraly» Zańda qazaq tiliniń memlekettik til dep jarııalanýy kezinde týyndaǵan aıtys-tartysta óz jerinde azshylyqqa ushyrap otyrǵan qazaqtardyń týǵan tilin memlekettik til dep jarııalaýǵa ábden quqyly ekenin jerine jetkize dáleldep, depýtattardyń qazaq tilin memlekettik til dárejesine kótergen zańdy qabyldaý kerektigine kózderin jetkizdi.
Jalpy, elimizdiń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, onda Elbasy men Táýelsizdiktiń ajyramas uǵym ekeni anyq baıqalady. Ol shejire, túptep kelgende, máńgi este qalar nebir aıtýly oqıǵalarǵa tunyp tur. Sol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty retinde respýblıka egemendigin bekemdegen talaı tarıhı sheshimderdiń kýási bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn.
Egemendikke qadam basqan alǵashqy jyldardan bastap respýblıkanyń táýelsiz elge tán bolýǵa tıis nyshandaryna qatysty, Qazaqstannyń egemendigin bekemdeı túsetin jáne basqa zańdar birinen keıin biri qabyldanyp jatty. Solardyń biregeıi prezıdenttik ınstıtýtty engizý boldy. Bul arada da Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqty boljaı bilgen batyl qadamy sheshýshi ról atqardy.
Shyntýaıtyna kelgende, prezıdenttik ınstıtýtty engizý respýblıka úshin kókeıkesti máselelerdi aıtys-tartysqa salmaı, Prezıdent pármenimen sheshýge tóte jol ashar edi. Al derbestikke baǵyt alǵan elimizde ózekti máseleler jetkilikti.
Memlekettegi joǵary qyzmetke taǵaıyndalǵan sátten bastap N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan batyl da belsendi qadamdar jasady. Sonyń biri – qyryq jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp jabysqan, atom qarýyn synaqtan ótkizetin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Bul problema sol jyldary únemi qyzý pikirtalas týdyryp, halyqtyń ashý-yzasyn ábden shegine jetkizgen bolatyn. N.Á.Nazarbaevtyń Prezıdent retinde alǵashqy pármenderiniń biri osy polıgonǵa baılanysty boldy. Sóıtip, 1991 jyldyń 29 tamyzynda Memleket basshysy Semeı mańyndaǵy ıadrolyq polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy...
Al 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda keshki saǵat 18.00-den ótkende «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy qabyldanǵan kezdegi bárimizdiń qýanyshymyzdy aıtsańyzshy. Zań qabyldanǵannan keıin elimizdiń Memlekettik ánurany oryndalǵanda, sessııaǵa qatysýshy depýtattar men Úkimet músheleri, shaqyrylǵan qonaqtar oryndarynan turyp, dý qol shapalaqtady. О́z basym shabyttanyp, kóńilim alaburtyp, ón boıymdy buryn-sońdy bolmaǵan alapat sezim kernep ketti. «Táýbe-táýbe, ańsaǵan armanǵa da jettik-aý», deımin ishteı. Kózimde jas. Iá, bul keýdemizdi kernegen úlken shattyq, tebirenisten shyqqan qýanyshtyń kóz jasy edi. Bul kórinis esh ýaqytta esimnen ketpeıdi. Osy sáttegi bizdiń qýanyshymyzdy, kóńil-kúıimizdi sózben jetkize almaspyz.
Qazaqstan tarıhynyń jańa dáýiri naq osy kúnnen bastaý aldy. Bul dáýirdi de, árıne, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń esimimen baılanystyramyz. О́ıtkeni, Táýelsizdik tańyn jaqyndatý jolynda, onyń alǵysharttaryn jasaý barysynda atqarylǵan qyrýar ister qanshama. Asa kúrdeli saıası túıinderdiń qııýyn keltirip, sheshe biletin tájirıbeli basshy, suńǵyla saıasatker Nursultan Ábishuly Nazarbaev ekenin búginde maqtanyshpen aıtamyz.
Nursultan Nazarbaevtyń halqynyń, týǵan eliniń ósip-órkendeı berýi úshin kórshi memleketterde de, óz memleketinde de beıbit ómirdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerektigin aıtyp qana qoımaı, tynyshtyqty qamtamasyz etý sharalaryn aldyn ala qarastyrýdy kúni buryn oılastyra biletin sarabdal saıasatker ekeni Qazaqstan Táýelsizdigin jarııalaǵan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan keıin bes kún ótkende, ıaǵnı 21 jeltoqsan kúni burynǵy Keńes Odaǵynyń on bir respýblıkasynyń basshylaryn Almatyda toqaılastyryp, bir-birimen tatý kórshilik qatynasta bolýdyń negizin qalaǵanda-aq belgili boldy. Bul jıynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń maqsattary men qaǵıdattaryn aıqyndaǵan Almaty Deklarasııasy qabyldandy.
Sóz retine qaraı táýelsizdikti baıandy etetin zańdar qabyldaýdyń ońaıǵa túspegenin aıta ketken jón. Buǵan deıin qandaı sheshim qabyldasa da, aldymen Máskeýge jaltaqtap, solardyń yǵyna jyǵylyp úırengendikten bolar, respýblıkanyń egemendigine baılanysty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolǵandaı nemese tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir astar izdep, áriptesterin mezi etetin.
Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda Nursultan Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolsyn, dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, Oralbaı Ábdikárimov jáne basqa úlken ǵalym, bilikti mamandardyń oılarymen astasyp, ortaq iske oń áserin tıgizetin. Sonyń nátıjesinde el egemendigin baıandy etetin kóptegen zańdar der kezinde qabyldanyp, ómirge joldama aldy.
О́kinishke qaraı, el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda qaýyrt jumys istep, halqymyzdyń erteńi úshin qajetti zańdardy der kezinde ári biliktilikpen qabyldaı bilgen Joǵarǵy Keńes depýtattary berekesiz aıtys-tartystardyń kesirinen birte-birte qoǵam damýyn tejeýshi kúshke aınalyp kele jatqanyn ózderi de baıqamaı qaldy. Buǵan olardyń Keńes ókimeti jyldaryndaǵydaı aıttym-bitti deıtin keýdemsoqtyǵy, damýdyń naryqtyq jolyna túsýdiń talaptaryn eskermeı, qarjyny óz óńirlerine tartatyndardyń jetegine ilesip, kiristi óz paıdasyna qaıta bólýshilerge aınalýy qosylyp, máseleni odan ári ýshyqtyryp jiberdi.
Bul eldiń táýelsizdikke ıe bolǵanyna birer jyl ǵana ótken, Odaq ydyrap, zaýyt, fabrıkalar jumys isteýin toqtatqan, jurtshylyq jappaı daǵdarysqa ushyraǵan, aınalysqa engizilgen ulttyq valıýtanyń quny kúrt túsip ketken qıyn kezeń edi. Mundaı tyǵyryqtan Joǵarǵy Keńestegi bitpeıtin aıtys-tartystar emes, túbegeıli reforma jasaý ǵana alyp shyǵatynyn N.Á.Nazarbaev jaqsy túsindi. Jáne óziniń osy oıyn depýtattarǵa qashandaǵydaı uǵynyqty tilde jetkize bildi.
Táýelsiz memleketke tán basty ınstıtýttar qurylyp, óziniń soǵan sáıkes zań shyǵarý mindetterin oryndaǵan soń jáne naryqtyq ekonomıkanyń negizi qalanǵannan keıingi jańa tarıhı kezeńde Joǵarǵy Keńes ózin ózi taratý týraly sheshim qabyldady. О́ıtkeni, reformalardyń odan ári júrgizilýi barysynda respýblıkalyq bılik organdarynyń, birinshi kezekte, ókiletti organdar jumysynyń budan bylaıǵy jerde tıimsiz bolatyny anyqtaldy. Olar jedel ózgerip jatqan oqıǵalarǵa shuǵyl túrde áser ete almady jáne osyǵan oraı balamaly sheshimder qabyldaýda dármensizdik tanytty.
Joǵarǵy Keńestiń turaqty negizde jumys istegen jekelegen organdarynyń jumys nátıjeleri de kásibı parlament qurýdyń qajettigin barǵan saıyn dáleldeı tústi. Tejemelilik pen tepe-teńdik tetikteriniń jumys istemeýi saldarynan Joǵarǵy Keńes Úkimettiń qyzmetine aralasyp, ony aýystyrýǵa deıingi múmkindikke ıe boldy. Mundaı tartysty jaǵdaılardyń únemi qaıtalana berýi túptiń-túbinde jaqsylyqqa aparmaıtynyn túsingen halyq qalaýlylarynyń biraz bóligi óz ókilettikterin toqtatatyndyqtary týraly málimdeme jasap, áriptesterin de osyǵan shaqyrdy. Jergilikti ókildi organdar da óz ókilettikterin toqtata bastady.
Osyndaı jaǵdaıda depýtattar uzaq pikirsaıystardan keıin Saılaý týraly kodeksti, «Respýblıka Prezıdenti men jergilikti ákimderge ýaqytsha qosymsha ókilettikter berý týraly» Zańdy jáne «Joǵarǵy Keńestiń ókilettigin merziminen buryn toqtatý týraly» Zańdy qabyldady. Respýblıkanyń joǵary ókildi organynyń sońǵy eki zańnamalyq aktini qabyldaýynyń mańyzy is júzinde Konstıtýsııaǵa túzetýler engizýmen birdeı boldy.
Táýelsizdikti bekemdeı túsý jolyndaǵy budan keıingi tarıhı oqıǵalardyń barysy búgingi kúni qoldanystaǵy Konstıtýsııany 1995 jylǵy 30 tamyzda ótken búkilhalyqtyq referendýmda qabyldaýǵa ulasty. О́ıtkeni, eski jáne jańa saıası qurylystardyń ózindik turǵyda ymyraǵa kelýiniń, ǵasyrlar boıy qurylǵan batys demokratııasynyń úlgisin keńestik kezeńnen keıingi keńistikte engizýge tyrysýdyń kórinisi bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń osynyń aldyndaǵy tuńǵysh Konstıtýsııasy egemen elimizdiń aıaǵynan qaz turýyna septigin tıgizgenimen, qoǵamda týyndaıtyn qaıshylyqtardy zań júzinde der kezinde rettep otyrýda áli de qaıshylyqtardan tolyq arylmaǵan edi.
Jańa Konstıtýsııada osy kemshilik birinshi kezekte eskerilip, zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtarynyń turaqtylyǵyn, tıimdi jumys isteýin jáne ózara is-qımylyn qamtamasyz etetin bılikti bólý prınsıpi jarııalanyp qana qoımaı, tejemelilik pen tepe-teńdiktiń naqty júıesi baıandy etildi. Al ol óz kezeginde elde saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge yqpalyn tıgizdi.
Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde tyǵyryqtan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilikter oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqtyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, ábjildikti talap etetini sózsiz. Bul oraıda Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń saıası upaı jınaýdan góri, ekonomıkany jolǵa qoıýdy birinshi orynǵa shyǵaryp, qandaı isti qolǵa alsa da osy baǵytty ustana otyryp is-qımyl jasaýy jasandy kedergilerden oıdaǵydaı ótýge múmkindik týǵyzdy.
Prezıdent ne istese de, neni qolǵa alsa da, eń aldymen, onyń elge tıgizetin paıda-zııanyn qatar bezbendep, ábden ólshep-piship, elep-ekshegennen keıin ǵana jurtshylyqtyń talqysyna usynady. Astanany Arqaǵa kóshirý, el damýynyń 2030 jylǵa deıingi strategııasy tárizdi alys bolashaqty kózdegen jobalar Elbasynyń naǵyz kóregen saıasatynyń jemisi.
Máselen, Astana qalasyn alaıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylatyn málimetterden de basqa, halqynyń qamyn tereńnen oılaǵan kemeńgerdiń sheksiz mahabbaty men asyl armany jatyr. Soltústik oblystardaǵy jergilikti halyqtyń sany astanany kóshirer qarsańda 15-20 paıyzdyń o jaq bu jaǵy ǵana bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz. Mine, osyndaı almaǵaıyp kezde Elbasy qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin eseleı túsip otyr.
Búginde Saryarqa tósindegi alyp qurylys alańyna aınalǵan Astananyń kelbetine qarap, súısinetinder de, tańyrqap, bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 12-13 jyl bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy burynǵy jupyny tirshilik, kóz aldyńda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty.
Saıasatta bolsyn, ekonomıkada bolsyn, áleýmettik salada bolsyn Qazaqstan búginde ózgelerge úlgi bolatyndaı dárejede damý ústinde. «Qazaqstan-2030» Strategııasy jóninde de osyny aıtýǵa bolady. Astana Arqaǵa kósher jyly qabyldanǵan bul Strategııa da elimizdiń jarqyn bolashaǵyn qamtamasyz etýdiń Prezıdent óz qolymen syzǵan eń bir utymdy jobasy. Osy strategııalyq baǵdarlama elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damýyn aldyn ala belgilep berdi. Nátıjesinde, Qazaqstan ekonomıkalyq reformany júzege asyrýda keshegi Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń eń aldyna shyǵyp, biz ustanǵan ekonomıkalyq model damýshy elderge úlgi-ónege retinde usynyla bastady.
Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń 10 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada sóılegen sózinde atap kórsetkenindeı, Keńester Odaǵynan bizge qalǵan mura – kúızelgen sharýashylyq, kúıregen ekonomıka, toqtaǵan óndiris, toqyraǵan ǵylym, qysqasy, barlyq saladaǵy daǵdarys... Daǵdarystan shyǵý qashanda ońaı sharýa bolǵan emes. Ekonomıkany múlde basqa júıege aýystyrý, naryq zańdylyǵyn ıgerý, kadr máselelerin sheshý, eski daǵdy, eskishe oılaýdan arylý biz úshin ońaıǵa tústi dep aıta almaımyz. Kóp oılandyq, kóp izdendik, shetelden konsýltanttar shaqyrdyq. Qalaıda az ýaqyttyń ishinde tyǵyryqtan shyǵý qajet boldy. Minekı, osyndaı uly maqsat, qaýyrt qajettilikten baryp «Qazaqstan-2030» Strategııasy dúnıege keldi.
Qazirgi kezde Qazaqstan osy jolmen nyq damyp keledi. Elbasynyń basshylyǵymen Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy qabyldandy. Atalǵan baǵdarlama iske asyrylǵan jaǵdaıda elimizdiń básekege qabilettiligi búgingiden de qýatty bola túspek. Bul asa aýqymdy mindetterdiń berik ekonomıkalyq negizi bar, ol naqty jáne oǵan qol jetkizýge bolady. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz basqaǵa jaltaqtaıtyn kúnnen kettik. Bar baılyǵymyzdy ózimizge buıyratyndaı ettik. Qoǵamnyń saıası turaqtylyǵy men birligine jettik. Osylaısha biz táýelsiz el bolýdyń eń aýyr belesinen óttik.
Al 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken EQYU-nyń Astana Sammıti el halqynyń ómirinde este qalar aıtýly oqıǵa boldy. Osydan týra bir jyl buryn Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń ishinde, túrki tildes memleketter men musylman elderi arasynda tuńǵysh ret EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mártebesine ıe bolǵan Qazaqstan arada bir jyl ótkende óziniń sanǵasyrlyq tarıhynda taǵy da tuńǵysh ret on bir jyldan beri bas qosa almaı júrgen EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń basshylaryn Astana qalasynda toqaılastyryp, on bir jyldan beri ótkizilmegen keleli jıynnyń joǵary dárejede ótýine uıytqy bola bildi. Bul – úlken mártebe. Bul – Qazaqstannyń jeńisi. Bul – Qazaqstandy, qazaq degen halyqty dúnıe júzine keńinen tanystyrǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeńisi ári halqyna tartqan syıy.
Zaman zobalańy saldarynan bir kezderi memlekettiginen kóz jazyp qalǵan el edik. Endi, mine, 14,5 myń shaqyrymdyq shekarany shegendep, Qytaı, Reseı sııaqty alyp memlekettermen, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan tárizdi baýyrlas eldermen tatý kórshilik qatynasty jolǵa qoıdyq.
Nursultan Nazarbaev búginde Qazaqstandy jańa onjyldyqta serpindi damytýdyń strategııasyn usynyp otyr. Bul Elbasymyzdyń bıylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kórinis tapty. Joldaýdaǵy asqaraly mindetter memleketimizdiń táýelsizdiginiń baıandy bolýyna, elimizde saıası turaqtylyqtyń nyǵaıýyna, ekonomıkamyzdyń serpindi damýyna, halyqtyń ál-aýqatynyń artýyna, ishki jáne syrtqy saıasattaǵy jańa baǵyt-baǵdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Elimizdiń turaqty ári qarqyndy damýyn qamtamasyz etetin bul mindetterdi iske asyrýǵa bizdi álem moıyndaǵan saıasatker, Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń ózi bastap bara jatyr.
Qýanysh AITAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.
Elimiz derbestikke ıe bolǵan jıyrma jyl bederinde jas memleket jetige kelgenshe jerden taıaq jeıtin bala sııaqty talaı qıyndyqty bastan keshti. Máselen, egemendik alǵan alǵashqy jyldary zaryǵa kútken jas sábıdiń dúnıege kelgenine júregi jaryla qýanǵandaı kúıde bolsaq, onan keıingi jyldary balanyń byldyrlap tili shyǵa bastaǵanyna táýbe keltirgendeı edik. Endi bir sátte aı sanap, jyl sanap emes, ertegilerdegideı saǵat sanap, kún sanap erjetip, birer jylda eliniń qamyn jep atqa qonǵan, sóıtip, memlekettiń irgetasyn qalaýǵa kirisken atpal azamatty kórgendeı boldyq.
Qysqasy, eldiń tizgini qolǵa tıgennen keıin bitken jumys, súısinip te, súıinip te eske alar tirlik barshylyq. Bul rette Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik jyldarynda respýblıkamyzda júz jylǵa tatyrlyq isterdiń atqarylǵanyn atap ótýi tegin emes.
Táýelsizdigimiz endi qolǵa tıip, qıyndyqtardy bastan keship jatqan alǵashqy jyldary Elbasymyz N.Á.Nazarbaev bylaı degen edi: «Zaman tynyshtyǵyn berse, búgingi daǵdarystan da shyǵarmyz. Táýelsiz Qazaqstan dáýletine sáýleti saı qýatty memleketke aınalar. Qazaq halqy álemdik órkenıetke qazirgiden de qomaqty úles qosar. Dalamyzda da, qalamyzda da shat tirlik ornar». Kóregen basshynyń aıtqany aınymaı keldi, aýyr kezeńderden súrinbeı ótken elimiz Elbasynyń basshylyǵymen 90-jyldardyń sońynan bastap turaqty damý jolyna tústi.
Shynynda da, ótken jyldarǵa oımen jiti kóz júgirtsek, elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtyp, irgesin bekitken, Keńes ókimeti jyldarynda sanasy bosańqyrap, unjyrǵasy túsińkirep qalǵan jurttyń keýdesin tiktegen, halqymyzdy qýanyshqa keneltken, shabytyna shabyt qosyp jigerlendire túsken, buryn-sońdy túsimizge de kirmegen, dosty súıindirip, dushpandy kúıindiretin áli talaı ǵajaıyptardyń kýási bolarymyz anyq.
Mine, osy ǵajaıyptardyń barlyǵy táýelsizdiktiń arqasynda, Táýelsiz eldiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen júzege asyryldy. Eń aldymen, táýelsizdiktiń ózine Qazaqstan keıbireýlerdiń oılaǵanyndaı op-ońaı ıe bola qalǵan joq. Prezıdent atap kórsetkendeı, 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zań Eýrazııa qurlyǵynyń júrek tusyndaǵy ejelden uly dala atanǵan ulan-ǵaıyr ólkede jańa memlekettiń dúnıege kelgenin pash etti. Sanaýly saǵattardan keıin álemniń ár tarapyndaǵy memleketterden kelip túsken ejelden azattyq ańsaǵan qaharman halyqtyń táýelsizdigin tanyǵan qýanyshty habarlar álemdik aqparat quraldary arqyly dúnıeniń tórt buryshyna túgel tarap jatty.
Biz táýelsiz elimizdiń búgingi bıiginde turyp, osy kúndi armandaǵan babalarymyzdyń bıik murattary aldynda, jan alysyp, jan berisken almaǵaıyp zamandarda azattyq úshin kúresken atalarymyzdyń áz amanaty aldynda, el bostandyǵy jolynda qurban bolǵan esil erlerimizdiń máńgi óshpes rýhy aldynda basymyzdy ıip, taǵzym etemiz.
Respýblıka halqynyń búgingi tańda qol jetkizgen tolaıym tabystaryn sóz etkende, ótken tarıhty eske túsirmeı tura almaısyń. Sol arqyly táýelsizdiktiń qanshalyqty qymbat, baǵa jetpes uǵym ekenin, onyń udaıy jasampazdyqqa jeteleıtinin búkil bolmysyńmen uǵyna túsesiń.
Táýelsizdik – uly uǵym. Mıllıondaǵan halqy bola tura táýelsizdikti armandaýmen ótken, búgingi kúni de táýelsizdik kózinen bul-bul ushyp, sol kúndi arman qanatyna baılap, kúres jolynda júrgender qanshama. Máselege osy turǵydan kelgende, bizdiń elimizge Jaratqan ıemiz oń kózimen qaraǵandaı. Al táýelsizdik degenimiz – durys baǵyt-baǵdar berilse, taý qoparar kúsh. Táýelsiz el halqynyń boıynda álde qýanyshtan ba, álde ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanynyń oryndalýynan týyndaıtyn qýat-kúshten be, áıteýir orasan zor erik-jiger, qulshynys, shabyt, jasampazdyq paıda bolady. Mine, osynaý taý sýyndaı tasqyndaǵan alapat bulqynysty arnaǵa salyp, aǵysyn túzetse, ol júrer joldaǵy jaǵalaý kókoraı shalǵynǵa bólenip, kún ótken saıyn qulpyra bermek. Jaratqan ıemiz osyndaı qasıetke ıe baǵbandy qazaqtyń, qazaqstandyqtardyń nıetine qaraı kúni buryn daıyndaǵan ba dersiń. Ol baǵban – Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy – Nursultan Ábishuly Nazarbaev!
Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ózgege uqsamaıtyn erekshe tulǵa bolýymen qatar, júregine meıirimdilik uıalatqan, halqyna jany ashıtyn jan ekeni isinen de, sózinen de únemi baıqalyp turady. Saıasat maıdanynda ábden ysylǵan N.Á.Nazarbaev týǵan eliniń paıdasyna sheshiler árbir urymtal tusty sátimen paıdalana biledi. Máselen, Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty halqyna joǵarydan, ıaǵnı Máskeýden taǵylǵan «ultshyl» degen qara kúıeni qatelikpen qabyldanǵan sheshim retinde Máskeýdiń óz qolymen aldyrtyp tastady. Keńes ókimetiniń keneýi kete qoımaǵan 1989 jyly qabyldanǵan «Tilder týraly» Zańda qazaq tiliniń memlekettik til dep jarııalanýy kezinde týyndaǵan aıtys-tartysta óz jerinde azshylyqqa ushyrap otyrǵan qazaqtardyń týǵan tilin memlekettik til dep jarııalaýǵa ábden quqyly ekenin jerine jetkize dáleldep, depýtattardyń qazaq tilin memlekettik til dárejesine kótergen zańdy qabyldaý kerektigine kózderin jetkizdi.
Jalpy, elimizdiń táýelsizdikke baǵyt alǵan jyldarynan bastap, kúni búginge deıingi shejiresin túzer bolsaq, onda Elbasy men Táýelsizdiktiń ajyramas uǵym ekeni anyq baıqalady. Ol shejire, túptep kelgende, máńgi este qalar nebir aıtýly oqıǵalarǵa tunyp tur. Sol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty retinde respýblıka egemendigin bekemdegen talaı tarıhı sheshimderdiń kýási bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn.
Egemendikke qadam basqan alǵashqy jyldardan bastap respýblıkanyń táýelsiz elge tán bolýǵa tıis nyshandaryna qatysty, Qazaqstannyń egemendigin bekemdeı túsetin jáne basqa zańdar birinen keıin biri qabyldanyp jatty. Solardyń biregeıi prezıdenttik ınstıtýtty engizý boldy. Bul arada da Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqty boljaı bilgen batyl qadamy sheshýshi ról atqardy.
Shyntýaıtyna kelgende, prezıdenttik ınstıtýtty engizý respýblıka úshin kókeıkesti máselelerdi aıtys-tartysqa salmaı, Prezıdent pármenimen sheshýge tóte jol ashar edi. Al derbestikke baǵyt alǵan elimizde ózekti máseleler jetkilikti.
Memlekettegi joǵary qyzmetke taǵaıyndalǵan sátten bastap N.Á.Nazarbaev Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq derbestigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan batyl da belsendi qadamdar jasady. Sonyń biri – qyryq jyl boıy halqymyzǵa sor bolyp jabysqan, atom qarýyn synaqtan ótkizetin Semeı polıgonyn jabý máselesi edi. Bul problema sol jyldary únemi qyzý pikirtalas týdyryp, halyqtyń ashý-yzasyn ábden shegine jetkizgen bolatyn. N.Á.Nazarbaevtyń Prezıdent retinde alǵashqy pármenderiniń biri osy polıgonǵa baılanysty boldy. Sóıtip, 1991 jyldyń 29 tamyzynda Memleket basshysy Semeı mańyndaǵy ıadrolyq polıgondy jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy...
Al 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda keshki saǵat 18.00-den ótkende «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańy qabyldanǵan kezdegi bárimizdiń qýanyshymyzdy aıtsańyzshy. Zań qabyldanǵannan keıin elimizdiń Memlekettik ánurany oryndalǵanda, sessııaǵa qatysýshy depýtattar men Úkimet músheleri, shaqyrylǵan qonaqtar oryndarynan turyp, dý qol shapalaqtady. О́z basym shabyttanyp, kóńilim alaburtyp, ón boıymdy buryn-sońdy bolmaǵan alapat sezim kernep ketti. «Táýbe-táýbe, ańsaǵan armanǵa da jettik-aý», deımin ishteı. Kózimde jas. Iá, bul keýdemizdi kernegen úlken shattyq, tebirenisten shyqqan qýanyshtyń kóz jasy edi. Bul kórinis esh ýaqytta esimnen ketpeıdi. Osy sáttegi bizdiń qýanyshymyzdy, kóńil-kúıimizdi sózben jetkize almaspyz.
Qazaqstan tarıhynyń jańa dáýiri naq osy kúnnen bastaý aldy. Bul dáýirdi de, árıne, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdentiniń esimimen baılanystyramyz. О́ıtkeni, Táýelsizdik tańyn jaqyndatý jolynda, onyń alǵysharttaryn jasaý barysynda atqarylǵan qyrýar ister qanshama. Asa kúrdeli saıası túıinderdiń qııýyn keltirip, sheshe biletin tájirıbeli basshy, suńǵyla saıasatker Nursultan Ábishuly Nazarbaev ekenin búginde maqtanyshpen aıtamyz.
Nursultan Nazarbaevtyń halqynyń, týǵan eliniń ósip-órkendeı berýi úshin kórshi memleketterde de, óz memleketinde de beıbit ómirdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý kerektigin aıtyp qana qoımaı, tynyshtyqty qamtamasyz etý sharalaryn aldyn ala qarastyrýdy kúni buryn oılastyra biletin sarabdal saıasatker ekeni Qazaqstan Táýelsizdigin jarııalaǵan 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynan keıin bes kún ótkende, ıaǵnı 21 jeltoqsan kúni burynǵy Keńes Odaǵynyń on bir respýblıkasynyń basshylaryn Almatyda toqaılastyryp, bir-birimen tatý kórshilik qatynasta bolýdyń negizin qalaǵanda-aq belgili boldy. Bul jıynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń maqsattary men qaǵıdattaryn aıqyndaǵan Almaty Deklarasııasy qabyldandy.
Sóz retine qaraı táýelsizdikti baıandy etetin zańdar qabyldaýdyń ońaıǵa túspegenin aıta ketken jón. Buǵan deıin qandaı sheshim qabyldasa da, aldymen Máskeýge jaltaqtap, solardyń yǵyna jyǵylyp úırengendikten bolar, respýblıkanyń egemendigine baılanysty máseleler qozǵala bastasa-aq óre túregelip, áldeqandaı bir apatqa tap bolǵandaı nemese tap bolatyndaı minez tanytyp, órekpip ketetin depýtattar basym edi. Ondaı halyq qalaýlylary daýryqpalyqqa salynyp, kún tártibine qoıylǵan máseleden qandaı da bir astar izdep, áriptesterin mezi etetin.
Mine, osyndaı qıyn jaǵdaıda Nursultan Nazarbaevtyń qandaı da bir máselege baılanysty bolsyn, dáleldi de tegeýrindi pikirleri depýtattyq korpýstaǵy Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Sultan Sartaev, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Joldasbekov, Oralbaı Ábdikárimov jáne basqa úlken ǵalym, bilikti mamandardyń oılarymen astasyp, ortaq iske oń áserin tıgizetin. Sonyń nátıjesinde el egemendigin baıandy etetin kóptegen zańdar der kezinde qabyldanyp, ómirge joldama aldy.
О́kinishke qaraı, el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda qaýyrt jumys istep, halqymyzdyń erteńi úshin qajetti zańdardy der kezinde ári biliktilikpen qabyldaı bilgen Joǵarǵy Keńes depýtattary berekesiz aıtys-tartystardyń kesirinen birte-birte qoǵam damýyn tejeýshi kúshke aınalyp kele jatqanyn ózderi de baıqamaı qaldy. Buǵan olardyń Keńes ókimeti jyldaryndaǵydaı aıttym-bitti deıtin keýdemsoqtyǵy, damýdyń naryqtyq jolyna túsýdiń talaptaryn eskermeı, qarjyny óz óńirlerine tartatyndardyń jetegine ilesip, kiristi óz paıdasyna qaıta bólýshilerge aınalýy qosylyp, máseleni odan ári ýshyqtyryp jiberdi.
Bul eldiń táýelsizdikke ıe bolǵanyna birer jyl ǵana ótken, Odaq ydyrap, zaýyt, fabrıkalar jumys isteýin toqtatqan, jurtshylyq jappaı daǵdarysqa ushyraǵan, aınalysqa engizilgen ulttyq valıýtanyń quny kúrt túsip ketken qıyn kezeń edi. Mundaı tyǵyryqtan Joǵarǵy Keńestegi bitpeıtin aıtys-tartystar emes, túbegeıli reforma jasaý ǵana alyp shyǵatynyn N.Á.Nazarbaev jaqsy túsindi. Jáne óziniń osy oıyn depýtattarǵa qashandaǵydaı uǵynyqty tilde jetkize bildi.
Táýelsiz memleketke tán basty ınstıtýttar qurylyp, óziniń soǵan sáıkes zań shyǵarý mindetterin oryndaǵan soń jáne naryqtyq ekonomıkanyń negizi qalanǵannan keıingi jańa tarıhı kezeńde Joǵarǵy Keńes ózin ózi taratý týraly sheshim qabyldady. О́ıtkeni, reformalardyń odan ári júrgizilýi barysynda respýblıkalyq bılik organdarynyń, birinshi kezekte, ókiletti organdar jumysynyń budan bylaıǵy jerde tıimsiz bolatyny anyqtaldy. Olar jedel ózgerip jatqan oqıǵalarǵa shuǵyl túrde áser ete almady jáne osyǵan oraı balamaly sheshimder qabyldaýda dármensizdik tanytty.
Joǵarǵy Keńestiń turaqty negizde jumys istegen jekelegen organdarynyń jumys nátıjeleri de kásibı parlament qurýdyń qajettigin barǵan saıyn dáleldeı tústi. Tejemelilik pen tepe-teńdik tetikteriniń jumys istemeýi saldarynan Joǵarǵy Keńes Úkimettiń qyzmetine aralasyp, ony aýystyrýǵa deıingi múmkindikke ıe boldy. Mundaı tartysty jaǵdaılardyń únemi qaıtalana berýi túptiń-túbinde jaqsylyqqa aparmaıtynyn túsingen halyq qalaýlylarynyń biraz bóligi óz ókilettikterin toqtatatyndyqtary týraly málimdeme jasap, áriptesterin de osyǵan shaqyrdy. Jergilikti ókildi organdar da óz ókilettikterin toqtata bastady.
Osyndaı jaǵdaıda depýtattar uzaq pikirsaıystardan keıin Saılaý týraly kodeksti, «Respýblıka Prezıdenti men jergilikti ákimderge ýaqytsha qosymsha ókilettikter berý týraly» Zańdy jáne «Joǵarǵy Keńestiń ókilettigin merziminen buryn toqtatý týraly» Zańdy qabyldady. Respýblıkanyń joǵary ókildi organynyń sońǵy eki zańnamalyq aktini qabyldaýynyń mańyzy is júzinde Konstıtýsııaǵa túzetýler engizýmen birdeı boldy.
Táýelsizdikti bekemdeı túsý jolyndaǵy budan keıingi tarıhı oqıǵalardyń barysy búgingi kúni qoldanystaǵy Konstıtýsııany 1995 jylǵy 30 tamyzda ótken búkilhalyqtyq referendýmda qabyldaýǵa ulasty. О́ıtkeni, eski jáne jańa saıası qurylystardyń ózindik turǵyda ymyraǵa kelýiniń, ǵasyrlar boıy qurylǵan batys demokratııasynyń úlgisin keńestik kezeńnen keıingi keńistikte engizýge tyrysýdyń kórinisi bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń osynyń aldyndaǵy tuńǵysh Konstıtýsııasy egemen elimizdiń aıaǵynan qaz turýyna septigin tıgizgenimen, qoǵamda týyndaıtyn qaıshylyqtardy zań júzinde der kezinde rettep otyrýda áli de qaıshylyqtardan tolyq arylmaǵan edi.
Jańa Konstıtýsııada osy kemshilik birinshi kezekte eskerilip, zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaqtarynyń turaqtylyǵyn, tıimdi jumys isteýin jáne ózara is-qımylyn qamtamasyz etetin bılikti bólý prınsıpi jarııalanyp qana qoımaı, tejemelilik pen tepe-teńdiktiń naqty júıesi baıandy etildi. Al ol óz kezeginde elde saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge yqpalyn tıgizdi.
Munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim – táýelsizdikti baıandy etý kim-kimge de ońaı tıgen joq. Qınalǵan kezde tyǵyryqtan shyǵar jol izdeý barysynda ártúrli kelispeýshilikter oryn aldy. Eń bastysy, osyndaı kelispeýshilikterdi daǵdarysqa ulastyrmaı, ýaqtyly sheship otyrý, el bolashaǵyna qatysy bar durys sheshimder qabyldaı bilý kóregendikti, ábjildikti talap etetini sózsiz. Bul oraıda Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń saıası upaı jınaýdan góri, ekonomıkany jolǵa qoıýdy birinshi orynǵa shyǵaryp, qandaı isti qolǵa alsa da osy baǵytty ustana otyryp is-qımyl jasaýy jasandy kedergilerden oıdaǵydaı ótýge múmkindik týǵyzdy.
Prezıdent ne istese de, neni qolǵa alsa da, eń aldymen, onyń elge tıgizetin paıda-zııanyn qatar bezbendep, ábden ólshep-piship, elep-ekshegennen keıin ǵana jurtshylyqtyń talqysyna usynady. Astanany Arqaǵa kóshirý, el damýynyń 2030 jylǵa deıingi strategııasy tárizdi alys bolashaqty kózdegen jobalar Elbasynyń naǵyz kóregen saıasatynyń jemisi.
Máselen, Astana qalasyn alaıyq. Elordany munda kóshirýdiń astarynda, meniń oıymsha, resmı derekterde aıtylatyn málimetterden de basqa, halqynyń qamyn tereńnen oılaǵan kemeńgerdiń sheksiz mahabbaty men asyl armany jatyr. Soltústik oblystardaǵy jergilikti halyqtyń sany astanany kóshirer qarsańda 15-20 paıyzdyń o jaq bu jaǵy ǵana bolatyn. Qazaqtyń osy bir quıqaly ólkesine ishten de, syrttan da kóz alartýshylardyń az bolmaǵanyn nesine jasyramyz. Mine, osyndaı almaǵaıyp kezde Elbasy qabyldaǵan shuǵyl sheshim búginde óz nátıjesin eseleı túsip otyr.
Búginde Saryarqa tósindegi alyp qurylys alańyna aınalǵan Astananyń kelbetine qarap, súısinetinder de, tańyrqap, bas shaıqaıtyndar da jeterlik. Súısinetin sebebi, aınaldyrǵan 12-13 jyl bederinde qala adam tanymastaı ózgerip, ondaǵy burynǵy jupyny tirshilik, kóz aldyńda qulpyrǵan ǵajap kóriniske ulasty.
Saıasatta bolsyn, ekonomıkada bolsyn, áleýmettik salada bolsyn Qazaqstan búginde ózgelerge úlgi bolatyndaı dárejede damý ústinde. «Qazaqstan-2030» Strategııasy jóninde de osyny aıtýǵa bolady. Astana Arqaǵa kósher jyly qabyldanǵan bul Strategııa da elimizdiń jarqyn bolashaǵyn qamtamasyz etýdiń Prezıdent óz qolymen syzǵan eń bir utymdy jobasy. Osy strategııalyq baǵdarlama elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damýyn aldyn ala belgilep berdi. Nátıjesinde, Qazaqstan ekonomıkalyq reformany júzege asyrýda keshegi Keńes Odaǵy respýblıkalarynyń eń aldyna shyǵyp, biz ustanǵan ekonomıkalyq model damýshy elderge úlgi-ónege retinde usynyla bastady.
Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń 10 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada sóılegen sózinde atap kórsetkenindeı, Keńester Odaǵynan bizge qalǵan mura – kúızelgen sharýashylyq, kúıregen ekonomıka, toqtaǵan óndiris, toqyraǵan ǵylym, qysqasy, barlyq saladaǵy daǵdarys... Daǵdarystan shyǵý qashanda ońaı sharýa bolǵan emes. Ekonomıkany múlde basqa júıege aýystyrý, naryq zańdylyǵyn ıgerý, kadr máselelerin sheshý, eski daǵdy, eskishe oılaýdan arylý biz úshin ońaıǵa tústi dep aıta almaımyz. Kóp oılandyq, kóp izdendik, shetelden konsýltanttar shaqyrdyq. Qalaıda az ýaqyttyń ishinde tyǵyryqtan shyǵý qajet boldy. Minekı, osyndaı uly maqsat, qaýyrt qajettilikten baryp «Qazaqstan-2030» Strategııasy dúnıege keldi.
Qazirgi kezde Qazaqstan osy jolmen nyq damyp keledi. Elbasynyń basshylyǵymen Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy qabyldandy. Atalǵan baǵdarlama iske asyrylǵan jaǵdaıda elimizdiń básekege qabilettiligi búgingiden de qýatty bola túspek. Bul asa aýqymdy mindetterdiń berik ekonomıkalyq negizi bar, ol naqty jáne oǵan qol jetkizýge bolady. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen biz basqaǵa jaltaqtaıtyn kúnnen kettik. Bar baılyǵymyzdy ózimizge buıyratyndaı ettik. Qoǵamnyń saıası turaqtylyǵy men birligine jettik. Osylaısha biz táýelsiz el bolýdyń eń aýyr belesinen óttik.
Al 2010 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken EQYU-nyń Astana Sammıti el halqynyń ómirinde este qalar aıtýly oqıǵa boldy. Osydan týra bir jyl buryn Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń ishinde, túrki tildes memleketter men musylman elderi arasynda tuńǵysh ret EQYU-ǵa tóraǵalyq etý mártebesine ıe bolǵan Qazaqstan arada bir jyl ótkende óziniń sanǵasyrlyq tarıhynda taǵy da tuńǵysh ret on bir jyldan beri bas qosa almaı júrgen EQYU-ǵa múshe 56 memlekettiń basshylaryn Astana qalasynda toqaılastyryp, on bir jyldan beri ótkizilmegen keleli jıynnyń joǵary dárejede ótýine uıytqy bola bildi. Bul – úlken mártebe. Bul – Qazaqstannyń jeńisi. Bul – Qazaqstandy, qazaq degen halyqty dúnıe júzine keńinen tanystyrǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeńisi ári halqyna tartqan syıy.
Zaman zobalańy saldarynan bir kezderi memlekettiginen kóz jazyp qalǵan el edik. Endi, mine, 14,5 myń shaqyrymdyq shekarany shegendep, Qytaı, Reseı sııaqty alyp memlekettermen, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan tárizdi baýyrlas eldermen tatý kórshilik qatynasty jolǵa qoıdyq.
Nursultan Nazarbaev búginde Qazaqstandy jańa onjyldyqta serpindi damytýdyń strategııasyn usynyp otyr. Bul Elbasymyzdyń bıylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kórinis tapty. Joldaýdaǵy asqaraly mindetter memleketimizdiń táýelsizdiginiń baıandy bolýyna, elimizde saıası turaqtylyqtyń nyǵaıýyna, ekonomıkamyzdyń serpindi damýyna, halyqtyń ál-aýqatynyń artýyna, ishki jáne syrtqy saıasattaǵy jańa baǵyt-baǵdardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Elimizdiń turaqty ári qarqyndy damýyn qamtamasyz etetin bul mindetterdi iske asyrýǵa bizdi álem moıyndaǵan saıasatker, Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń ózi bastap bara jatyr.
Qýanysh AITAHANOV, Parlament Senatynyń depýtaty.
