О́tken jyl bıýdjeti óz dárejesinde oryndaldy ma?

Keshe Parlament palatalarynyń birlesken otyrysy bolyp, onyń kún tártibinde birneshe másele qaraldy. Parlamenttiń qos palatasynyń birlesken otyrysyna Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysty. Alǵashqy másele Konstıtý­sııa­lyq Keńestiń «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy konstıtý­sııa­­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýy erekshe tarıhı oqıǵaǵa – Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Memlekettik táýelsizdi­gi­niń 20 jyldyǵyna arnaldy. Konstıtýsııalyq Keńestiń tór­aǵa­sy I.Rogov 1991 jylǵy 16 jel­toqsannan bergi ótken ýaqyt ishinde Qazaqstan Respýblı­ka­syn­da memleket jáne qoǵam ómi­riniń barlyq salalarynda reformalar júrgizilgenine toqta­la kelip, sonyń arqasynda memlekettilikti nyǵaıtýda, qolda­nys­taǵy quqyqty, tulǵanyń, qo­ǵamnyń jáne memlekettiń da­mýyn qamtamasyz etetin tıimdi ári ashyq bılik tetigin turlaýly etýde, halyqtyń turmys deńgeı­in arttyrýda biraz sharýa tyn­dy­rylǵanyna basa nazar aýdar­dy. Joldaýda Konstıtýsııalyq Keńestiń Ata Zań ústemdigin qam­tamasyz etý jónindegi qyzmeti zańnamanyń sapasyn baqylap-ba­ǵalaýmen qabat júrip oty­ra­ty­ny aıtylyp, Konstıtý­sııa­lyq Keńestiń normatıvtik qaý­ly­laryndaǵy quqyqtyq pozı­sııa­lardyń, jyl saıynǵy jol­daý­lardaǵy uıǵarymdar men usy­nystardyń júzege asyrylýy osynyń bir kórsetkishi bolyp tabylatyny atap kórsetildi. О́z sózinde Konstıtýsııalyq Keńes­tiń tóraǵasy oń úrdistermen qatar, Úkimettiń jáne Parla­ment­tiń nazaryn Keńestiń jekelegen sheshimderin oryndamaý nemese jartylaı oryndaý faktilerine aýdardy. «Zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdas­tyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qar­sy is-qımyl týraly» Zańnyń 1,5 jyl boıy kúttirgenine qynjy­lys bildirdi. Jáne de Keńestiń normatıvtik qaýlysynda halyqaralyq uı­ymdar men olardyń organ­da­ry­nyń sheshimderi, Qazaqstan Res­pýblıkasy ratıfıkasııala­ǵan halyqaralyq shartta osy she­shimderdiń Qazaqstan úshin mindetti sıpaty tikeleı kór­setilgen jaǵdaıda respýblıka ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq sharttyń zańdyq sıpatyn alady dep atap kórsetilgenimen, osy quqyqtyq pozısııanyń áli kúnge deıin júzege asyrylmaýyn da Parlament pen Úkimettiń naza­ryna saldy. Birlesken otyrystyń kún tártibinde ekinshi qaralǵan Úki­mettiń jáne Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń 2010 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet­tiń atqarylýy týraly esepterin tyńdaýda alǵashqy bolyp minberge kóterilgen Qarjy mınıstri Bolat Jámishev: «2010 jyl­ǵy respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýy týraly eseppen ja­salǵan jumys úshin sizderge óz rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Men bizdiń jumysymyzdy jet­kilikti deńgeıde ónimdi bol­dy dep sanaımyn, bul aǵymdaǵy jyldyń, sol sııaqty kelesi jyl­dardyń da respýblıkalyq bıýdjetin atqarýda oń kórinis tabary sózsiz», dep 2010 jylǵy res­pýblıkalyq bıýdjettiń atqa­rylýyna toqtaldy. 2010 jylǵa arnalǵan respýb­lıkalyq bıýdjet týraly Zańnyń 44-babynan 7-bap normatıvtik sıpatqa ıe, 31-bap 10 paıyzǵa oryndalyp, 4-bap ishinara oryn­daldy, onyń ishinde 1-bap – bıýdjettiń shyǵys bóligi boıyn­sha jospar 99,1 paıyzǵa oryn­dal­ǵanyn, al 37,5 mlrd. teńge ıgerilmeı qalǵanyn jetkizdi. Munan soń bıýdjettiń atqary­lý­ynda eń basty baǵdar el aza­mat­tarynyń ómir súrý deńgeıin jo­ǵarylatý, jumyssyzdyqtyń ósýi­ne jol bermeý, ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý, agroóner­kásip keshenin damytý boıynsha memlekettik baǵdarlamalardan, Memleket basshysynyń Qazaq­stan halqyna Joldaýlarynan tý­yndaıtyn strategııalyq mindetter bolǵany sózsiz degen mınıstr, olardyń barlyǵynyń oryndal­ǵanyn baıandady. Mınıstrdiń aıtýynsha, ótken jyldyń taǵy bir belesi – ol Densaýlyq saqtaý isin reformalaý men damytýdyń 2005 – 2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń aıaqtalýy. Osy baǵdarlamany iske asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 286,6 mlrd. teńge bólingen, al odan kútetin nátıje azamattardyń den­saýlyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan strategııalyq mindetterge qol jetkizgenimizdi kýálandy­ra­dy, degen Jámishev bilim sala­synda «Balapan» baǵdarlamasy sheńberinde 2010 jyly respýb­lıkalyq bıýdjetten 19,2 mlrd. teńge bólingenin málim etti. Osy­nyń ıgi áserinen 2010 jyl­dyń qorytyndylary boıynsha mektepke deıin bilim berý mekemeleriniń jelisi 1 878 birlikke ulǵaıtylypty. Al respýblıka boıynsha qol­ǵa alynǵan «100 mektep» jobasy sheńberinde jalpy somasy 104,3 mlrd. teńgege 103 mekteptiń qu­rylysy, onyń ishinde 5,2 mlrd. teńgege 19 mekteptiń qurylysy 2010 jyly aıaqtalǵanyn aıtqan bas qarjyger Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń 2010 – 2014 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy­nyń sharalaryn iske asyrý úshin ekonomıkany jedel ártaraptan­dy­rýǵa jáne ulttyq ekonomıka­nyń básekege qabilettiligin art­tyrýǵa ótken jyly respýblıka­lyq bıýdjetten 921,5 mlrd. teńge baǵyttalǵanyn, onyń 912,2 mlrd. teńgesi ıgerilgenin nazarǵa sal­dy. 2010 jyly taǵy bir memlekettik baǵdarlama óz máresine jetken. Ol – aýyldyq aýmaq­tardy damytýdyń 2004 – 2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama­sy. Damý áleýeti joǵary aýyl­dyq eldi mekenderdiń sany 1548 birlikke, al onda turatyn ha­lyq­tyń úles salmaǵy 22-den 52%-ǵa ulǵaıypty. Bul boıynsha 2010 jyly baǵdarlama is-sharalaryn qarjylandyrýǵa respýblıka­lyq bıýdjetten 99,0 mlrd.teńge jumsalypty. Mınıstrdiń aıtý­yn­sha, osy jyly aýyz sýdy ta­syp ishetinder sany da azaıǵan. Olar 445 myńnan 83 myńǵa deıin qysqarypty. Baǵdarlamany res­pýb­lıkalyq bıýdjetten qarjy­lan­dyrýdyń jalpy kólemi 150,6 mlrd.teńge bolyp, aýyz sýdan qı­yndyq kórgenderdiń qatary kemigen. Jalpy alǵanda, Úkimet res­pýblıkalyq bıýdjettiń negizgi parametrlerin oryndap shyqty dep baǵalaımyz, dep sózin bas­taǵan Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn qadaǵalaý jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasy Omar­han О́ksikbaev birneshe máseleni qadap aıtty. Birinshiden, úsh jyldyq jos­parlaýǵa kóshý jáne respýb­lı­kalyq bıýdjettiń jyl saıyn alǵa jyljyp oty­rýy quqyq­tyq ol­qylyqqa alyp keldi. Máselen, «2010 – 2012 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» Zańdy iske asyrý týraly Úki­mettiń esebine qory­tyndy bo­lyp tabylatyn bizdiń esebimiz is júzinde tek 2010 jylǵy bıýdjet­tiń atqarylýyn baǵalaýdy ǵana qamtydy. Qa­zir­­gi kezde, keıingi úsh jyl­ǵa, ıaǵnı 2011 – 2013 jyl­darǵa ar­nalǵan jańa zańnyń qabyl­da­nýy Esep komıtetine úsh jyl­dyń qar­jy kólemi men parametrlerine keshendi baǵalaý júr­gizý qu­qyǵyn bermeı otyr. Al negizinen elimizdegi damý baǵ­dar­lama­larynyń basym bóligi orta jáne uzaq merzimderde iske asyryla­tyny esimizde, sol sebepten tór­aǵa qynjylysy oryn­dy kórindi. Búgingi tańda bıýdjettik baǵ­darlama ákimshileri zańǵa engiziletin naqtylaýlardy asyǵa kú­tedi, óıtkeni, ony bıýdjet qara­jatyn ıgerý tetigi retinde paı­da­lanady. Munyń bári shart mindettemelerin oryndaý merzi­mi­niń keshiktirilýine jáne debı­tor­lyq bereshektiń ulǵaıýyna alyp keledi. Osy debıtorlyq bereshektiń 118 mlrd. teńgege jetýi – alań­datarlyq másele. Muny aıtqan О́ksikbaev ekinshi bir jetimsizdik dep elimizdegi salyqtyq jáne ke­dendik ákimshilik etýdiń sa­pa­synyń jaqsarmaýyna toq­taldy. 2009 jylmen salystyrǵanda, 2010 jyly salyq bereshegi men beresi kólemi ulǵaıǵan, al sa­lyqtyq tekserýlerdiń nátı­je­sinde bıýdjetke óndirip alynǵan qarajattyń tıisti deńgeıge ósýi­ne áserin tıgizbegen. Munyń bá­rine, eń aldymen, respýblıkada jalǵan kásipkerliktiń ósýi yq­pal etken. Bul máselede, bizdiń oıymyz­sha, Úkimet jalǵan kásiporyn­dardyń sanyn qysqartý jumys­taryn jandandyrýy qajet dep esepteımiz, óıtkeni, olardyń basym bóligi bıýdjetke aıtar­lyq­taı zalalyn tıgizýde, deı kele, kóleńkeli aınalymnyń ul­ǵaıý­yn, kiristerdiń jasyrylyp kórsetilýin jáne bıýdjet shy­ǵyn­darynyń artýyn joıý maq­sa­tynda salyq organdary olardyń ósýine negiz bolǵan ekono­mı­ka­lyq jáne zańnamalyq sebepterdi zerdeleý qajettigi týrasynda aıtty. Sondaı-aq táýekelder júıesin paıdalana otyryp, jedel monıtorıng júrgizý arqyly zańdy tulǵalardy tirkeý esebin jetildirý qajet, degen ol 2010 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 4574,1 mlrd. teńgeni nemese ishki jalpy ónimniń 21,1 paıyzyn quraǵanyn atady. Bu­dan shyǵystardy tıimdi paıda­lan­dyq pa degen suraq týyn­daıdy. О́kinishke qaraı, Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, shy­ǵys­tardy tıimdi paıdalana al­madyq. Bizdiń paıymda, qarjy tártibin buzýshylyqtardyń bas­ty sebebi bıýdjet shyǵystaryn josparlaý kezinde jiberilgen kóptegen olqylyqtar men negizsizdikte jatyr. Úkimet osy kúnge deıin bıýdjet ótinimderin sapasyz ázirlegen bıýdjettik baǵdarlama ákimshilerine naqty jaýapkershilik belgilemeı keledi. Al bul jaýapsyzdyq keıbir shyǵys baptaryna artyq qara­jat josparlaýǵa, daıyn emes jobalarǵa ótinim berýge, satyp alynatyn zattardyń baǵasynyń negizsiz qymbattaýyna ákelýde. Osydan keıin suraq berý rá­simi bastalyp, depýtattar Úki­met basshysyna saýaldar qoıyp, tıisti jaýaptaryn aldy. Depýtattar óz taraptarynan qyzý talqylanǵanymen, bıýd­jet­ti maquldady. Sońynan Parlament palatalarynyń Reglamenti boıynsha birlesken komıssııa qurylyp, birlesken otyrys óz jumysyn támamdady. Anar TО́LEÝHANQYZY.