О́ńir tarıhynyń óshpes aıshyqtary

QR jer qoınaýynyń qurmetti barlaýshysy, aı­maqtan shyqqan birinshi geolog О́zen, Soltústik Boza­shy, Qarajanbas ken oryndaryn alǵash ashýshy Ádil Nurmanovty áńgimege tarttyq. – Ádil Moldashuly, siz ózi­ńiz týyp-ósken Mańǵystaýdyń qa­zy­na baılyǵyn ıgerýge úlken úles qosqan ardager-aǵasyz. Mań­ǵystaý munaıynyń jarty ǵa­syr­lyq toıy tusynda áńgimeni ómir jáne eńbek jolyńyzdan bas­tasańyz degen tilek bar. – Men Mańǵystaý aýdanynyń Shaıyr aýylynda týyp-óstim. 1957 jyly QazMÝ-dyń geologııa fakýltetin ınjener-geolog maman­dy­ǵy boıynsha bitirdim. QazMÝ-di bitirgen jyly Mańǵystaýda «Mań­ǵystaýmunaıgazbarlaý» tresi qury­lyp, eńbek jolym sonda bas­tal­dy. Sodan 41 jyl boıy geolog-barlaý­shy retinde eńbek ettim. Osy ýaqyt­tarda Mańǵystaý óńiriniń taýy men tasyn tynymsyz aralap, 70-ten astam munaı-gaz ken oryn­dary­nyń qu­ry­lymyn anyqtaýǵa qatystym. Nebir irgeli isterdiń bas­taýynda júrip sharshap, shal­dyǵýdy bilmedik. Maq­satymyz jer astyndaǵy qazyna baılyqty halyqtyń kádesine tezdetip jaratý, týǵan jerdi túletý bol­dy. Sol arman – maqsat oryn­dal­ǵanyn kórip otyrmyz. – Áńgimeniń basynda aıtqa­nymyzdaı  aımaqtan shyqqan birinshi geolog retinde dál sol jy­ly alǵash qurylǵan «Munaı­gaz­barlaý» tresinde eńbek jolyńyz bastalypty. Sonda  Mańǵys­taý­da geologııalyq izdestirý jáne mu­naı-gaz barlaý jumystary sol 1957 jyldar qaı jerlerde qalaı júrgizilgeni esińizde bolar? – Jalpy, Mańǵystaý ólkesin zert­teý jumystary áriden bas­ta­lady. 1887 jyly orys geology N.Andrýsov ólkege birneshe ret arnaıy kelip zert­­teý júrgizgen. 1915 jyl­dary ól­ke geologııasynda kezdesken shógindi­ler­diń tabıǵı ornalasý kestesi ha­lyq­­aralyq júıede jasaldy. 1957 jyl­­­dan bastap, barlaý jumys­ta­ry keń kólemde júrdi. Sonyń nátı­je­sin­de aımaqtyń jer asty qury­ly­sy zert­telip, munaı men gaz irkilgen perspektıvaly qurylymdar orna­las­qan aımaqtar belgilendi. Aımaqtyń mu­naı men gaz jónindegi kartasy ja­saldy. Izdestirý jumystary Odaq­tyń ortalyq ǵylymı-zertteý ınstı­týttary ǵalymdarynyń usynysy bo­ıynsha Bozashy túbeginde, Túpqa­ra­ǵan túbeginde júrdi. Ońtústik Mań­ǵys­taýdaǵy Túbijik, Qarasaz, Tasbas alańdaryndaǵy qazylǵan uńǵylardan munaı men gaz alynbady. Tipti, Boza­shy dóńinde qazylǵan uńǵydan sý bur­­qaǵy atqylap, munaı men gaz tabý múmkindigi az degen qorytyndy da jasaldy. Al 1959 jyly Jetibaı ala­ńynda burǵylanyp jatqan № 1 uńǵy 2653 metr tereńdikke jetip toqtap qaldy. 1960 jyly Jetibaıdaǵy № 2 uń­ǵy­nyń zaboıynan jynys maı sińgen saz aralas qum  shyqty. Bul munaıly qabattardy aıǵaqtady. 1961 jyly maýsym aıynyń soń­ǵy kúnderinde № 6 barlaý uńǵysy 2430 metrlik tereńdikte toqtap qa­lyp, oǵan nasostyq-kompressorlyq qubyr jiberile bastaıdy. Batyl da, jaýapkershiligi óte aýyr sheshimder alý qajettigi týǵan sátter bastaldy. Qorqynyshty kezeńder artta qalyp 1961 jyldyń shilde aıynda №6 uń­ǵydan eritindi asyp tógiledi. Qatty gúril estilip, munaıdyń dúleı seli aspanǵa atylady. Sóıtip, Jetibaı­daǵy N.Petrovtyń brıgadasynyń №6 tereń burǵylaý uńǵysynan at­qy­laǵan alǵashqy munaı burqaǵy Mań­ǵystaý munaıly aımaǵyn búkil Ke­ńester odaǵyna jarııa etti. Shy­nyn aıtsam ol kúngi qýanyshty sózben aı­typ jetkizý tipti de múmkin emes. Sol bir qıyn kezderde istelgen eńbek esh ketpedi. Eleýsiz de qalǵan joq. 1966 jyly Mańǵystaý munaıyn ashqan J.Dos­muhambetov, B.Dıakonov, Sh.Esenov, E.Ivanov, N.Imashev, N.Kalının, H.Mahambetov, V.Matveev, V.Tokarev, N.Cherepanov, H.О́z­bek­qa­lıev­ter­ge Lenındik syılyq berildi. Osy tus­ta qatarymyzda júr­genderi de, ómir­den ozǵandary da bar, biraz árip­­tes­teri­mizdiń esimin ataý lázim sııaq­ty. Olar Q.Myrzaǵalıev, H.Tá­jıev, Q.Qa­zıev, J.Dáýitov, B.Ábi­­shev, G.Bal­muhanbetov, taǵy bas­qa­­la­ry edi. Júz­degen adamdar orden, medaldarmen marapattaldy. Keıin mu­n­aı óndi­rile bastaǵan kezde T.Qa­dy­rov, A.Eremın, S.Rysqalıev, G.Shev­­­chenko, S.Jal­­ǵas­baev, T.Qazbekov Sosıalıstik Eńbek eri atanyp, B.Qos­­ma­ǵan­be­tov, A.Qa­dymova KSRO Memlekettik syı­lyǵy­nyń ıegeri boldy. S.О́te­baev, R.О́te­sinov, N.Marabaev, N.Bek­bo­synov, L.Qıynov, S.Qyrym­qulov, J.Jan­ǵazıev, taǵy da basqa azamattar mu­naı ónerkásibin órken­de­týge úles qosyp, esimderi elge belgili boldy. Taǵy bir qýanarlyǵy Elbasy­myz N.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen, Úki­metimiz aımaqtyń ekonomıkasyn qarqyndy damytyp, halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyn jaqsarta túsýde. Men muny munaıshylar ordasy Ja­ńa­ózendegi oń ózgeristerden anyq baıqap júrmin. Mysaly bir ǵana Ja­ńaózen qalasyn damytýǵa 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­par qabyldanyp, oǵan 429 mlrd. teńge bólinipti. Qalada eki jylda 50-ge jýyq áleýmettik-nysandar paı­­dalanýǵa berilgen. Osynyń bári munaıshylar úshin jasalýda. Keıingi tolqyn jastardyń osy ıgi dástúrdi jalǵastyra túsýlerin qalar edim. –  Búgingi áńgime barysynda qu­jattaryńyzdyń arasynan ár jyl­dary KSRO-nyń geologııa mınıstri E.Kozlovskııdiń qoly qo­ıylǵan «О́zen, Qarajanbas, Sol­tústik Bozashy ken oryndaryn al­ǵash ashýshy Ádil Nurmanovqa» degen dıplomdardy kórip otyr­myz. Osyndaı elge yrys, halyq­qa ba­qyt syılaǵan sátterdi eske alǵan­da qandaı kóńil-kúıde bolasyz? – Azamattardyń, áriptes ini­le­rim­­niń ystyq lebizine rahmet. Jal­py men joǵaryda aıtqa­nym­daı ózim tańdaǵan geolog maman­dy­ǵynan bir sátte ajyramaǵan adam­myn. О́ıtkeni, men osy maman­dyqty jer qoı­naýyn­daǵy baı­lyq­ty halqymnyń qajetine, elimniń erteńine jaratýǵa úles qos­sam degen nıetpen tań­da­dym. Joǵaryda aıtqanymdaı Jetibaıdan munaı tabylǵan soń endigi kezek О́zen baǵyty boldy. О́zen jaq­ty belgili geolog V.Kozmedemıanskıı ekeýimiz birge aralap, tereń bur­ǵylaý jumystaryn usyndyq. Ol 1961-1967 jyldary naqty nátıje berdi. Barlaý jumystary óndiristik munaı jáne gaz qorlary barlyǵyn kórsetti. Kúz­de burǵylaý sheberleri Ǵ.Áb­dira­zaqov­tyń brıgadasynyń K-18 uńǵy­-synan gaz, al M.Kýlebıakınniń № 1 uńǵysynan taza munaı alyndy. Al jańaǵy áriptesterimniń sózine oralsam Bozashy munaıyn tabýda túrli jaǵdaılar bolǵany ras. Jetibaı, О́zennen keıin nazarymyz Soltústik Bozashyǵa aýdy. Biraq túrli sebeptermen Qarajanbas alańyn burǵylaý 1973 jylǵy josparǵa enbeı qaldy. 1974 jylǵy josparǵa qosýǵa kelisim alyndy. Biraq bekigen jospardan habar bolmaı-aq qoıdy. Joǵarydaǵy basshylar da asyqpady. Sátsizdik bola qalsa bas ketetindeı jaǵdaıda men bir batyl qadamǵa bardym. Burǵyshy sheber S.Taıanovqa K-12 uńǵyny qazý kerektigin aıtyp, iske kirisip kettik. 200, 300, 302 metr tereńdikten 1974 jyly 26 qańtarda Bozashyda al­ǵashqy munaı burqaǵy atyp, tarıhqa jazyldy. Sóıtip, bekimegen jobany júzege asyrý arqyly Qara altynǵa qol jetkeni bar. Al Qalamqas munaı alańy 1976 jyly 30 qańtarda ashyldy. Belgili geo­logtar H.О́zbekqalıev, V.Tokarev úsheýmiz birigip jasaǵan jańa ádisi­miz nátıjesinde Qarajanbas, Sol­tús­­tik Bozashy, Qalamqas mu­naı alań­­da­ry buryn-sońdy bolm­a­ǵan óte qys­qa mer­zimde ıaǵnı, úsh-aq jylda óndi­ris­tik baǵa aldy. Bul ádisimiz 1978 jy­ly Keńester Oda­ǵy­nyń ken qorlary jónindegi komıtette joǵa­ry baǵamen qabyl­da­nyp, bekitildi. Ja­ńa­ǵy aıt­qan kóz­siz batyrlyǵym­nyń belgisi re­tinde Qarajanbas ken ­or­ny­nyń tó­rin­degi K-12 qurylym­dyq uń­ǵyn­yń or­­nyn­da bıik tuǵyrly taqta tur. Son­da al­ǵash­qy ashýshy retinde me­niń jáne bur­ǵylaý sheberi S.Taıa­nov­tyń esimderi altyn árippen ja­zylyp, qo­ıylǵan. О́t­ken kúnde belgi bar degen osy. – Ádil Moldashuly, siz sonaý alpysynshy jyldarda azamattar qol jetkizgen tabystarǵa toqtal­dyńyz. О́zińiz jaıly óndirip esh­teńe aıtpadyńyz ǵoı... – Men qatardaǵy qarapaıym geolog retinde eńbegimniń jemisin kór­dim. Jıyrma jyl boıy Mań­ǵys­taý geologııalyq izdestirý eks­pedı­sııa­synyń bas geology, on jyl­daı bas­tyǵy boldym. Biraq esh­­qashanda geolog ekendigimdi umyt­­padym. Izdendim, oqydym. So­nyń nátıje­sin­de 50-den astam ǵylymı-geologııa­lyq maqalalar men mono­grafııa­lar­dyń avtory bol­dym. Más­keý, Peterbýrg, Alma­tydan Bo­za­shy, Ústirt mu­naı-ken oryndary jaıly zertteý kitap­tarym jaryq kórdi. Eńbek Qy­zyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen, ondaǵan medalmen marapattal­dym. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jolaman BOShALAQ.