Aldaspan

Búginde Arqa tósinde jarqyraı boı kótergen elordanyń – arý qalanyń ásem kórki qııalyńa qanat bitirip, kóńilińdi kókke órlete túsetini, júregińe óz elińe degen maqtanysh sezimin uıalatatyny anyq. Bas qalanyń dál kindigine ornalasqan záýlim «Báıte­rek­ten» jan-jaǵyńa baıyppen kóz tastasań, Asta­na­nyń kelbetine tamsanbaı tura almaısyń. Shyǵys­tyń sáýlet óneriniń klassıkalyq úlgisimen salyn­ǵan Aq­ordamyzdyń kógildir kúmbezi, onyń shyrqaý bıik munarasyna tigilgen kók týymyz erekshe nurlanady. Onan beri álemdik ozyq jetistiktermen órnektelgen memlekettik mekemelerdiń ǵıma­rattary da ózindik sán-saltanatymen kóz tartady. «Astananyń qurylysynda da, jasampaz joba­la­rynda da adam oılanarlyqtaı, tańdaı qaǵar­lyq­taı keremetter bar dep aıtýǵa bolady. Aıtalyq, «Táý­el­sizdik saraıy», «Pıramıda», «Han shatyr», «Astana trıýmfy» sııaqty ǵımarattardyń qaı-qaı­sysy da Astanaǵa sán berip, kóriktendirip turǵany sózsiz. Gúlzar baqtarǵa oranǵan ásem Astana – moný­men­tal­dy eskertkishterge de baı qala. Máselen, «Qa­zaq eli» monýmentiniń ózi erekshe qubylys. Es­ildiń jaǵa­syna ornatylǵan Han Kene eskertkishi, «Táýelsizdik monýmenti», qa­zaq halqynyń aty ańyzǵa aı­nalǵan dańqty baty­ry Baý­yrjan Momyshuly es­kert­kishi de qalanyń sá­nine sán qosyp tur. Osy oraıda Astanaǵa al­ǵash kelip, ertegidegideı ab­at­­tanǵan shahardy ara­la­ǵan, qala qurylysy tý­raly Nursultan Ábish­ulynyń joba-jospar­la­rymen ta­nys­qan Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń, sondaı-aq 2010 jylǵy jeltoqsanda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tas­tyq uıymy­nyń Astanada ótken Sammıtine jı­nalǵan álemdegi 56 memlekettiń úkimet delega­sııala­ry, onyń ishinde AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Hılları Klınton­nyń da Astanany eń jańa, eń sáýletti qala dep tamsana aıtqan sózderi osyndaıda oıǵa oralady. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryndaǵy qıyn­shy­lyqqa toly ótpeli merzim kezeńinde Arqanyń tó­sin­de jańa qala salýǵa senimmen qadam jasaýy shy­nyn­da da Elbasynyń eren erligi demeske áddiń joq. Táý­elsizdigimizdi jarııalaǵanymyzben, el eko­no­mıkasy álsirep, áltek-táltek kúı keship otyrǵan bul kezde astanamyzdy Almatydan Aqmolaǵa kóshi­remiz degen Elbasynyń sheshimin árkim ár saqqa júgirtip, el ishi gý-gý bolyp jatty. Biraz jurt bu­ǵan tipti kúdik-kúmánmen, senimsizdikpen qarady. Alaıda, jasampaz eldiń jarqyn bolashaǵyn oıla­ǵan basym kópshilik Prezıdenttiń usynysyn maqul­dady. Úkimet pen Parlament te bir sheshimge keldi. Arnaýly qaýly qabyl­dandy. Os­yndaıda Elbasy sheteldik ınves­tısııaǵa ıek artty. Ol kisiniń iskerligi, sańlaq saıasatkerligi arqasynda Astanada jańa ǵımarattar salýǵa tilek bildirgen ınvestorlar da tabyla ketti. Jańa shahar­dyń joly osylaısha ashylǵan bolatyn. Budan biraz buryn teledıdardan Elbasy týraly jaqsy bir habar kórsetildi. Onda bolashaq bas qala­nyń kindigindegi alyp ǵımarat «Báıterektiń» nobaı­yn Nursultan Ábishulynyń ózi aq qaǵazǵa qaryn­dash­pen syzyp otyr eken. Jalǵyz «Báıterek» qana emes, qaladaǵy árbir ǵı­marat Nu­re­keńniń oı qııa­lynyń jemisi ekeninde esh kúmán joq. Endeshe, «Astananyń bas sáýletshisi Nursultan Na­zar­baev­tyń ózi» degen sóz óte oryndy aıtylǵan. Shyndyǵynda da qysqa ǵana kezeńde zamany­myz­ǵa laıyqty sáýletti shahar saldyryp, 250 jyldan astam ýaqyt boıy Reseıdiń bodanynda bolǵan qazaq eliniń táýelsiz memlekettigin quryp, ony aıdaı álemge tanytýy – tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eren erligi men danyshpan­dyǵynyń arqasy ekenin búginde árkim-aq, tipti aıdaı álem moıyndaıdy. Anyǵynda týa bitken tabıǵı da­rynnyń, alymdylyǵy men shalymdy­lyǵynyń arqa­synda memleketti bıikten-bıikke bastap kele jatqan, elin súıgen, eli súıgen Elba­symyzdyń biz úshin jóni bólek. Sonaý saq dáýirinde de, qaǵanat, handyq zamanynda da, áz Jánibek pen Kereıdiń, Abylaıdyń tusynda da esh urpaq mundaı baqytty, mundaı dáý­letti kórgen joq. Búginde Qazaqstan tórtkúl dúnıe moıyndaǵan, órkenıetti eldermen terezesi teń, keregesi keń, irgeli memleket dárejesine kóterilse, qu­daıshylyǵyn aıtý kerek, bul tikeleı Elbasymyz­dyń eresen iskerliginiń, kóregen basshy­lyǵynyń ar­qasy. Qazaqstandyq­tardyń jańa Astana men eli­mizdiń jetistikterin N.Nazarbaevtyń esimimen baıla­nys­tyrýy teginnen-tegin emes. О́ıtkeni, bul – álem serkeleri daýsyz moıyndaǵan aqıqat shyndyq. Nursultan Nazarbaev – halyq biraýyzdan saı­laǵan, álem syılaǵan saıası-ekonomıkalyq tabysy­myz­dy alǵa súırep kele jatqan órshil rýhty Ult kóshbasshysy ǵana emes, qaı ólshemmen, qaı bıikten qarasańyz da eńsesi men erendigi eshqashan alasar­maıtyn, ulyqtyǵy tómendemeıtin tarıhı uly tulǵa. Onyń talaılardy tamsandyratyn erekshe bir qyry – armany men ańsary eshbir alasaryp kórmegendigi. Bir bıikti baǵyndyrsa, ekinshi bir bıikke umtylý, umty­lyp qana qoımaı, kózdegen maqsatyna jetý úshin esh sharshap-shaldyǵýdy bilmeıtin qajymas qaıratker­ligi tánti etedi. Iá, árqashan alysty kózdeıtin Elbasy Astanadan Beıbitshilik jáne kelisim saraıyn salǵyzyp, onda 3 jyl saıyn álemdik jáne dástúrli dinı konfessııalar ókilderiniń basqosýyn ótkizip, jer betindegi ár alýan dinderdiń basshylaryn qol alys­tyryp, dinaralyq, ultaralyq jáne memleket­ara­lyq tatý­lyqty nyǵaıtý másele­lerin talqylap oty­rýy Nur­sultan Ábishuly­nyń dana saıasatynyń bir qyry. Dinder tatý bolsa, elderdiń de arasynda alaýyzdyq bolmaıdy, ıaǵnı bú­gingi tańda din – beıbitshiliktiń tiregi. Dinder­aralyq kelisimdi ny­ǵaı­tý arqyly Elbasy Qazaqstannyń bedelin kóte­rip qana qoımaı, tól dinimiz – Islamnyń da abyroıyn asyrýǵa úles qosyp otyrǵany anyq. Sóz reti kelgende ózimiz kýási bolǵan Elbasy qabyldaýyn aıta ketkendi oryndy sanap otyrmyz. Ol 1994 jyldyń 24 qarashasynda bolǵan edi. Bul jy­ly júzdi kezdesýdi Prezıdenttiń sol kezdegi kó­mek­shisi, búgingi Parlament Senatynyń depýtaty, saıasatker-ǵalym Aqan Bıjanov uıymdastyrǵan bola­tyn. Biz ol tusta Úkimet janyndaǵy Din isteri jó­nindegi keńestiń jaýapty hatshysy qyzmetin atqa­ra­tynbyz. Búkil ıslam jamaǵatynyń áıgili dindar ǵaly­my, Quranı Kárimdi tuńǵysh qazaq tiline tár­jimalap, Medıne-Mýnaýýarrada bastyrǵan qa­dir­­men­di aqsaqalymyz Halıfa Altaımen birge bizdi (osy joldar avtoryn) Prezıdent N.Á.Nazarbaev óz rezı­densııasynda bir saǵattan astam ýaqyt boıy arnaıy qabyldap, emen-jarqyn áńgimeleskeni bar edi. Sol shynaıy da shyraıly kezdesýde Elbasy din, dinı tárbıe, ulttyq qundylyqtar, rýhanı kelisim, jer betindegi beıbitshilik pen tatýlyq jolynda barlyq dástúrli dinder men konfessııalardyń kúsh-jigerin biriktirý qajettiligin, ózara dinı syı­lasymdylyq, tózimdilik, yntymaqtastyq ustanym­daryn qalyptas­ty­rýdy, álemdik dinderdiń kelisim ortalyǵyn qurý, óz elimizdiń barlyq deńgeıdegi oqý oryndaryna «Dintaný» pánin engizý jaıyna keńi­nen toqtalǵan bola­tyn. Ásirese, baǵzy zamandardan búgingi kúnge deıin jalǵasyn taýyp kele jatqan ár­túrli irgeli dinder, mádenıetter, órkenıetter ara­syndaǵy únqatysýdy júzege asyrý kerektigi, olar­dyń ózara únqatysýyn bizdiń memleketimizde uı­ym­dastyrýdyń mańyzdy­lyǵy da qadap aıtylǵan edi. Budan on jeti jyl burynǵy áńgime ózegi bolǵan qundy oılardyń qazirgi tańda ret-retimen iske asyp jatqanyn kórgenimizde mereılengendeı kúı keshemiz. Sol áserli qabyldaýda seksenniń seńgirine shyq­­­qan qa­rııa Elbasynyń asa bıik óreli azamat­ty­ǵyna, er­ek­she kishipeıildiligi men asqan qa­rapaıym­dy­ly­ǵyna, aı­ryq­sha paıym-parasatty­ly­ǵy­na dán rıza bo­lyp, aq batasyn bergen-di. Muny ǵulama ǵalym «El men Elbasy» (2003 j.) kitabynda rııasyz kóńilmen alǵysqa toly jyly lebizderi arqyly bildirip, ıgi tilekterin aıtypty. Bıylǵy jyly Qazaq eli álemniń 57 eliniń basyn qosatyn Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵa­lyq etýin bastady. Uıym jıynyna bes memleket jáne bes halyqaralyq uıym baıqaýshy retinde q­a­ty­­sa­dy. Jer sharynyń úshten bir bóligin quraıtyn bul irgeli uıymnyń tizginin ustaý – Elbasynyń jeke tulǵa­synyń, sonymen birge, uly Otanymyz – Qazaqstan­nyń da ıisi musylman dúnıesindegi aby­roı-bedeliniń asa joǵary ekenin bildirse kerek. Osy arada Memleket basshysynyń tikeleı tap­syr­masymen bilim berýdiń barlyq talaptaryna saı keletin «Nazarbaev ıntellektýaldy mektepteri» men «Nazarbaev Ýnıversıtetiniń» ashylýy elimiz úshin úlken abyroı bolǵanyn aıta ketsek deımiz. Iá, bilim – jańa álemniń órkendeýi men damýyn­daǵy negizgi ındıkator retinde baǵalanyp otyrǵany málim. Elbasynyń otanymyzdyń uzaq merzimdi áleýmettik-ekonomıkalyq gúldenýin qamtamasyz etý úshin bilim júıesin damytýǵa birinshi kezekte basym­dyq berýinde osyndaı syr bar. Munyń ózi bizdiń elimizdegi bilim berý men ıntellektýaldy tárbıe berý sapasynyń halyqaralyq standarttarǵa saı kelýi qajet degen sóz. Al, osy bilimdi beretin, ony ıntel­lektýaldy tulǵany tárbıeleý boıynsha oqytatyn birden-bir mekeme – joǵary oqý orny bolsa, ol kez kelgen básekege qabiletti urpaqty kemel adamı tur­ǵydan qalyptastyrýǵa ázir bolýy kerek. Qazirgi bilim berý men ǵylym júıesi úshin qoı­ylatyn negizgi talap osyndaı. Astanadan ashylyp otyrǵan Nazarbaev Ýnıversıtetiniń alǵa qoıyp otyrǵan negizgi maqsaty, mine, osy – qazaqstandyq jastardyń alys-jaqyn shetelderge barmaı-aq, óz Otanynda júrip, álemdik standarttarǵa saı bilim alýyna múmkindik jasaý. Jalpy, jańarǵan álemdegi jańa Qazaqstan táý­el­sizdiktiń 20 jyldyǵyna ornyqty, qýatty jáne shıraq memleket retinde qadam basyp otyr dep nyq senimmen aıta alamyz. Memleket basshysynyń ózi atap kórset­kendeı, elimizdiń ulttyq tarıhı joly negizinen úsh júıe qurýshy mindetti qamtıdy. Atap aıtatyn bolsaq, bular – qýatty memleket, birtutas toleranttyq qoǵam jáne ınnovasııalyq ekonomıka. Osy oraıda Nazarbaev Ýnıversıtetinde oqyǵan dárisindegi el Prezıdentiniń mynadaı oı-pikiri biz úshin, árbir qazaqstandyq azamat úshin asa mańyzdy dep oılaımyz: «Mynany este saqtańdar: árkimge ómir bir ret qana ári sońǵy ret beriledi. Al, sizderge úlken múmkindik berilip otyr, bul kezeńdi durys paıdalanyp, ózderińdi kórsete bilińder. О́zderińdi bizdiń elimizdiń ıntellektýaldyq elıtasy retinde kórsetińder, sosyn Qazaqstannyń ǵylymyn alǵa jeteleńder. Búgingi basty mıssııalaryń – alǵa júktegen mindetterdi sheshý úshin laıyqty oqyp, bilim alý». Ult kóshbasshysy Nursultan Ábish­ulynyń osy pikiri ortaq Otanymyzdyń barlyq jastaryn sapaly bilim alýǵa, sol bilim arqyly birigýge shaqyrǵan ún­de­ýi sekildi desek, shyndyqtan alys ketpegen bolar edik. Taǵy bir aıta ketetin jáıt – Elbasynyń tikeleı nusqaýymen jer júzine tarydaı shashylǵan qandas­ta­rymyzdyń birazy ózderiniń tarıhı Otanyna ora­lyp, atajurtta ómir keshýde. Bul da N.Á. Nazar­baev­tyń tabandylyǵynyń, ýádege beriktiginiń, ja­nashyr­lyq sezim men baýyrmaldyq qamqorlyǵynyń belgisi ispetti. Qandastarynyń atamekeninde basyn qosqan álemde tek Izraıl, Germanııa, Qazaqstan sekildi úsh-aq memleket bar. Muny mamyr aıynda ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń tórtinshi quryl­ta­ı­ynda bas qosqan otandastarymyz tarapynan aı­tylǵan jyly lebizder, jaqsy pikirler dáleldeıdi. Aldaǵy ýaqytta da Qazaqstandy tamasha ister kútip tur. Jeńis qashanda birlik pen yntymaqtyń arqasynda keledi. El birligin saqtaý, ultaralyq tatý­lyqty ulyqtaý ár qazaqstandyqtyń qasıetti paryzy bolýǵa tıis. Búginde Qazaq eliniń tarıhı mıssııasy – táýelsiz Otanymyzdy ǵalamdyq arena­da­ǵy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq kúrdeli qubylystar ortasynan súrinbeı alyp shyǵyp, jahan tanyǵan qýatty elge, batys pen shyǵysty jalǵaıtyn altyn kópirge aınaldyrý bolyp tabylady. Mundaı tarıhı mindetti búkil tórtkúl dúnıe tanyǵan elimizdiń senimdi Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastap, atqaryp shyǵatynyna esh kúmán joq. Elbasymyzdyń tikeleı bastamasymen ómirge kelgen «Jasyl el» baǵdarlamasy da qazaq jerin kó­rik­tendirýge baǵyttalyp otyrǵany belgili. Osy baǵdar­lama aıasynda sońǵy on shaqty jyl kólemin­de elimizde myńdaǵan gektar jasyl alqaptar paıda boldy. «Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna – 20 mıllıon aǵash» bastamasy da Elbasynyń týǵan jerdi túletýge, eko­lo­gııamyzdy saýyqtyrýǵa degen izgi nıetiniń kórinisi. Elorda jáne Elbasy. Búginde osy eki uǵymdy bir-birinen bólip qaraý esh múmkin emes. О́ıtkeni, elor­dany Elbasy salǵyzdy, al elorda Elbasy men búkil Qazaq eliniń abyroıyn asqaqtatty. Sóıtip, N.Á. Nazarbaev ultynyń uly armanyn júzege asyra bildi. Az ǵana jylda aspan astyn jaınatyp, Astana-shahar turǵyzdy. Irgemiz tynysh, túnderimiz beıbit, kúnderi­miz nurly... Astana qalasynyń qaq tórindegi kún nurymen shaǵylysa jarqyrap, aına­lany araıǵa bóle­gen alyp «Báıterektiń» ushar basynan abattanǵan shy­raıly shaharǵa qumarlana, súısine qarap turǵanda kez kelgen adam osyndaı ordaly oılarǵa ketetini kámil. Baqtııar SMANOV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory.