Tabıǵat aıalaǵandy súıedi

Qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵatty  qadaǵalaý salasynda eńbek etip júrgen or­man­shylardyń ár kúni  mazasyz da qarbalas tirlikke toly ekeni aıtpasa da túsinikti. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti Soltústik Qazaqstan oblystyq aýmaqtyq ınspek­sııasynyń mamandaryn áńgimege tartyp, atqarylǵan sharýalar, aldaǵy mindetter jaıly oı-pikirler bólisken edik. Myltyq asynǵannyń bári ańshy emes Qanat OMAROV, janýarlar dúnıesin  qorǵaý jáne baqylaý bóliminiń bastyǵy: – Oblysta 16 ańshylyqty paıdalaný­shyǵa qarasty 31 ań aýlaý sharýashylyǵy jumys isteıdi. Olarǵa 7602,1 myń gektar jasyl jelekti alqap  bekitilip berilgen. Budan tysqary respýblıkalyq jáne ob­lys­tyq mańyzdaǵy 6 memlekettik tabıǵı, zoologııalyq qoryqtar jáne «Kókshetaý» ulttyq parkiniń bólimshesi ornalasqan. Bizdiń bólimge ańshylyq jumystaryna baqylaý jasaý, jabaıy ań-qustardy qorǵaý mindetteri júktelgen. Jergilikti jerlerdegi qyzmetimizdi 120-ǵa jýyq egerler men ańshylar  arqyly úılestirip otyramyz. Tabıǵattyń kórki de, sáni de – ań men qus.  Júgirgen ańnyń tuıaǵy, ushqan qustyń qanaty talatyn Qyzyljar óńirin olardyń kóptegen túri mekendeıdi. Buǵy, qaban, maral, elik, túlki, qoıan, sýyr, qundyz, qur, úırek, qaz sekildi ań-qustar keń taralǵan. Osylardyń  bárin qosyp  eseptegende 700 myńnan asyp jyǵylady. Byltyr zańsyz ańshylyqtyń 139 oqıǵasy tirkeldi. Keltirilgen zalal 3,5 mıllıon teńgeni qurady.  29 sýyq qarý tár­kilendi.149 hattama tol­tyrylyp, 82 aıyppul salyndy. 31 materıal sot oryndaryna joldandy. 19 tuıaqty jabaıy haıýandy qanǵa bóktirgen brakonerlerge qatysty 17 qyl­mystyq is qozǵaldy. Alaıda, atqarylyp jatqan qyrýar shara­larǵa qaramastan, toıymsyz bra­koner­liktiń joly kesildi deýge áli erte. Zańdy belden basyp, tabıǵattyń shyrqyn buzý oqıǵalary azaıýdyń ornyna kóbeıip bara jatqany alańdatady.. – Sonda eshkimnen seskenip, aıylyn jyımaı ma? – Olar ábden ákkilenip, qýlanyp alǵan. Aram pıǵyldy oılaryn júzege asyrý úshin kúnilgeri jospar quryp,  jan-jaqty saı­la­nyp shyǵady. Sońǵy úlgidegi tehnıkalarmen, qural-jabdyqtarmen, sheteldik júr­dek kóliktermen  qarýlanǵan jandar ońaı­lyq­pen ustata qoımaıdy.  Ań-qusqa qyrǵı­daı tıetin brakonerlikpen kúrestiń qıyn­dyǵy da osynda. Byltyrlary  «djıp» mingen  bir top petropavldyq «aram ańshylar» 9 jabaıy qabandy sulatyp salǵan jerinen ustaldy. Tergeý amaldary barysynda olar­dyń araqqa  sylqııa toıyp alǵandary belgili boldy.  Ekinshiden,  qoryqshylyq qyzmet atqaratyn qyzmetkerlerimizge  kúdiktilerdi toqtatý, tekserý, ustalǵan jaǵdaıda qarý-jaraqty tárkileý sııaqty ókilettilik berilmegen. Úshinshiden, qyzmettik qarýmen qam­tamasyz etilmegen. Bir sózben aıtqanda,  tehnıkalyq jabdyqtalý máseleleri áli kúnge deıin talapqa saı sheshilmeı otyr. Tór­tinshiden, memlekettik ınspektorlar men qoryqshylardyń, egerlerdiń quqyq­tyq mártebesin kóterý de kóńil aýdarýdy qajet etedi. Egerlerimiz S.Zımın men V.Edo­menkonyń tabıǵatqa úlken shyǵyn keltirgen brakonerlerdiń shabýylyna  ushyrap, uryp-soǵý, dene jaraqatyn alý oqıǵasyn eske alsaq, jetip jatyr. Bastapqyda sot solqyldaq úkim shyǵaryp, tek prokýratý­ra­nyń tabandylyǵynyń arqasynda ǵana  ádil jazalaryn aldy. Taǵy da qaıtalap aıtamyz, brakonerlikke qarsy  zań talaptaryn qatańdatpaı bol­maıdy. Biz negizinen «Ákimshilik quqyq buzý­shylyq» Kodeksine súıene otyryp shara qol­danamyz. Ondaǵy  298 bapqa («Zańsyz ań aýlaý») ózgerister engizilip, aıyppul mólsheri  eselep kóbeıtilse durys bolar edi. Sonda aıaqtaryn ańdap basar ma edi? – Bıyl ań men qusqa myltyq kezegen brakonerlerdiń qanshasy quryqtaldy? – Tıisti oryndarmen  reıdter uıymdas­tyrý nátıjesinde jarty jyldyń ishinde 72 zańsyz ań aýlaý faktileri áshkerelendi.  19 atý qarýy tárkilendi. 11 elikti sulatyp salǵan 3 qylmystyq oqıǵa tirkeldi. Sot ar­qyly 1,5 mıllıon teńge aıyppul óndirildi. Tabıǵat qorǵaý polısııasy qyzmetkerlerimen birlese otyryp «Sokolov» ańshylyq sharýa­shylyǵy aýmaǵynda  elik atqan seziktilerdi qolǵa túsirgen edik. Kúdiktiler « ruqsatymyz bar» dep qansha jaltaryp baqsa da, ańshy­lyqpen aınalysýdyń belgilengen tártip-erejelerin óreskel buzǵany anyqtaldy. Búginde  9300-deı ańshy esepte tur. Bıyl 124 adam  qabyldandy. Olar arnaıy kýrstarda oqyp, emtıhan tapsyrǵannan keıin ǵana ar­naıy kýálikter berildi. Memlekettik baj salyǵyn tólep turýǵa mindetti. Áıtpese, ań aý­laýdan shettetiledi. Myltyq asynǵannyń bári  ańshy emes ekenin eskertkimiz keledi. – Ańshylyq qurý tártibi qalaı retteledi? Biz ańshylyq sharýashylyqtarymen keli­sim-shart boıynsha jumys isteımiz. Olar ózderine tıesili aýmaqtarda ań men qustar­dyń qorǵalýyna, kóbeıýine, qajetti azyqpen qamtamasyz etilýine  jaýap beredi. Ań-qus aý­laý Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń arnaıy sheshimimen júrgiziledi. О́tken jyly 579 elik,  18 qaban, 2 maral  atýǵa ruqsat berilse, bıyl jabaıy  qustar men  baǵaly ańdardy aýlaýǵa 4160 bir rettik joldama taratyldy. Maýsymdyq ań-qus aýlaý da belgilengen erejemen júzege asy­rylady. Keı adamdardyń osy  tártipke mo­ıyn­usyna bermeıtini ókinishti. – Oblysymyzdyń keı óńirlerinde túz taǵylary  úı  janýarlaryna shabýyl jasap,  tynym bermeı júrgen kórinedi. – Ondaı jaıttyń Aıyrtaý aýdanynda oryn alǵany ras. Qaratal aýyldyq okrýgine qarasty Saryózek eldi mekeninde tórt aıaqty jyrtqyshtar 8 taıdy jaralap, 1 bıeni ja­ryp ketken.  Qaratal aýylynda 23 qoıdy za­qymdap, 7-ýi sespeı qatqan. Á. Ydyrysovtyń qorasynda 11 qoıdy ólimshi etip jaralap, 6-ýy jantásilim etken. Tıisti oryndardyń dabylynan keıin arnaıy jasaqtalǵan brıgada jiberilip, bir qasqyr atyp aldy. Sodan sap tyıyldy ǵoı áıteýir. El ishin alataıdaı shýlatqan osy oqys oqıǵanyń jumbaǵy kóp. Jalǵyz ǵana jyrtqysh osynsha lań saldy degenge  sený qıyn. Taǵylanyp ketken kezbe ıtterdiń áreketi de bolýy múmkin.   Orman – baılyǵymyz Roza TILEÝOVA, orman  sharýashylyǵy salasyn  retteý jáne baqylaý bóliminiń bastyǵy: – Qyzyljardyń sulý tabıǵaty kimdi bolsyn ózine yntyqtyryp, eliktiredi. Aınadaı jarqyraǵan kólder, syldyraı aqqan bulaqtar, aq qaıyńdar araly, ormandy dala – munyń bári «pah,shirkin, jer jánnaty osy ǵoı!» degizgendeı. Súmbil aq qaıyńdar, jelmen sybdyr qaqqan tal-terek, máńgi jasyl qaraǵaı-shyrsha jarysa aspanmen talasa ósip, jasyl jelekke oranǵan alqapqa ózgeshe kórik, óń berip tur.  Oblys aýmaǵynyń 7 paıyzdaıy ǵana ormandy alqapqa jatady. Shalqar, Aıyrtaý, Aryqbalyq aımaqtary erekshe qamqorlyqqa alynǵan. Bardyń ózin baǵalap, qasıet-parqyn qadirleı bilgenge ne jetsin, shirkin! – Ný ormanymyz ben toǵaıymyz óz dárejesinde qorǵalyp otyr ma? – Memleket menshiginiń talan-tarajǵa tús­peýine jaýap berý, qyzmetimizdi soǵan saı úılestirip otyrý – basty ustanymymyz. Osy tur­ǵydan alǵanda, atqarylyp jatqan sharalar barshylyq. Desek te, ulan-ǵaıyr alqapty baqylaýda ustaýdyń ózindik erekshelikteri men qıyndyqtary joq emes. Onyń bir ushy­ǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń álsiz­digine kelip tireledi. Tehnıkalar eskirgen. Basqa salalarmen salystyrǵanda jalaqy da tómen. Onyń ústine qazirgideı jadyraǵan jazda jurtshylyqtyń kóp bóligi orman-toǵaı arasynda demalýdy, seıildeýdi unatady. Olardyń arasynda tabıǵatqa qamqor qolyn sozýdyń ornyna jaǵymsyz  is-áreketterimen búldirip ketetinderi  kezdespeı qoımaıdy. Tili joq demeseń tabıǵat ta tiri aǵza sııaqty. Bala  sekildi aıalaǵandy, álpesh­te­gen­di unatady. Bul turǵydan alǵanda, «Jasyl el» baǵdarlamasy boıynsha  aýqymdy ister atqarylyp, nebir ıgi bastamalarǵa qozǵaý salǵanyn aıta ketken jón. Oblys ákimi S.Bilálovtiń usynysymen jer-jerlerde qa­nat jaıǵan «Meniń ásem qalam, meniń ásem aýylym» aksııasy aıasynda jasyl alqaptar kólemi ulǵaıdy. Adam eldiń basty baılyǵy desek, ómir sapasyn jaqsartý qorshaǵan ortamen tyǵyz baılanysty ekenin esten shy­ǵarmaǵan abzal. Tirshilik nárimizdiń arqaýy – qorshaǵan orta, Tabıǵat-ana. Aýa, ózen-kólder taza bolsa, orman-toǵaı jaıqalyp tursa –  janǵa shıpa, tánge qýat. Menińshe, salamatty ómir salty, adamnyń óz densaýlyǵy úshin ynty­maqty jaýapkershilik qaǵıdaty  qor­shaǵan ortany, tabıǵatty qurmetteýden bas­talady.  Adam tabıǵattyń tól perzenti, jara­tylysynda uqsastyqtar kóp,  Olardy bir-birinen bóle-jarýǵa bolmaıdy. Osy bir qarapaıym qaǵıdatty boıyna sińirgen jannyń týǵan jerge, atamekenge degen perzenttik mahabbaty qalyptasady,  súıispen­shiligi  artady. Tabıǵattyń baılyǵyna qol suǵýǵa ary jibermeıdi. Bizde ekologııalyq saýattylyq jaǵy áli kemshin jatyr. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasy  2011 jyldy «Halyqaralyq orman jyly» dep jarııalaýynyń ózi máseleniń ózek­tiligin, problemanyń moldyǵyn, erte­ńimizge degen alańdaýshylyqty baıqatsa kerek. – О́rttiń aldyn alý, aǵashtardy zań­syz kesýshilerge tyıym salý sha­ralary jóninde ne aıtar edińiz? – Orman alqaptaryndaǵy órt negizinen adamdardyń salǵyrttyǵynan, nemquraı­dyǵy­nan oryn alyp jatatyny shyndyq. Aıyrtaý aýdanyna qarasty Burlyq orman sharýashylyǵynda tutanǵan ot 736 gektar jerdiń aǵashyn typ-tıpyl etti. Osyndaı órt oshaqtary Aqqaıyń, Qyzyljar aýdan­darynda da oryn aldy.  Byltyr 121 órt oqıǵasy tirkelip, 1416 gektar jerdi jalmap ketti. О́rt qaýipsizdigi erejeleri qatań saqtalmaǵan jerde keleńsiz jaǵdaılarǵa jol beriletinin adamdardyń eskere bermeıtini ókinishti. Basty maqsatymyz – órtti boldyrmaý, aldyn alý. Bul baǵytta birlesken reıd-tekserýler júıeli uıymdas­ty­rylyp turady. Jurtshylyq arasynda tú­sinik jumystary da shıraı tústi. Aǵashty zańsyz kesýshilerge de pármendi  baqylaý ornatylǵanyn aıta ketkim keledi. Ur­lyqtary  ashyla qalǵan jaǵdaıda qatań jazaǵa tartylady. Birde-bireýine jeńildik jasaǵan emespiz. – Roza  Esmahanqyzy,  siz  ákeńizdiń or­manshylyq jolyn sátti jalǵastyryp kelesiz. Marqumnyń jas urpaqqa úlgi bolarlyq erlik isi umytylmasy anyq. – Otbasymyzǵa úlken qaıǵy-qasiret ákel­gen ol kezeńdi eske alýdyń ózi aýyr. Ákem nebári 45 jasynda qaza tapty. Jańa jyl qarsańynda  balǵyn shyrshalardy kesip jatqan  qylmyskerlerdi baıqap qalyp, Tabıǵat-anaǵa arasha túsken. Memleket múlkine qol tıgizbeýdi  talap etken. Amal ne, qaskóıler  qylmys izin jasyrý maqsa­tymen ákemdi mert etken. Adaldyqty, ádil­dikti ómir muratyna aınaldyrǵan taýdaı panamyzdyń kásibin násibime aınal­dyr­ǵanyma esh ókinbeımin. Bizdiń salada ormanshylyq kásipti atadan balaǵa jalǵastyryp kele jatqan  áý­let­ter barshylyq. Mysaly, Baıteńi­zov­tar, Týpısynder, Tórebekovter, Zdoroves­terdiń qaı-qaısysy bolsyn maqtaýǵa turarlyq. Keıbiriniń eńbek estafetasy nemerelerine kóshken.

98 myń sharshy shaqyrymǵa sozylyp jatqan oblys aýmaǵy  sırek kezdesetin ora­san tabıǵat baılyǵymen  sıpattalady. О́simdikter men janýarlar áleminiń mol qazynasy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpeýin qatań qadaǵalaǵan sol­tús­tikqazaqstandyq ormanshylardyń bıik mejeden kórine beretinine sengiń keledi.

Áńgimelesken О́mir ESQALI. Petropavl.