Básekege bel sheshe kiristi
Prezıdent saılaýynyń kúni belgilenisimen-aq bul elde naýqan qyzyp júre bergen. Saıası partııalar óz sezderin ótkizip, kúreske túser tulǵalaryn atap úlgerdi. Áliptiń aıaǵyn kútip otyrǵandar da bar.
Eldiń qazirgi ýaqytsha prezıdenti Roza Otýnbaevanyń «aldaǵy Qyrǵyzstan prezıdenti saılaýy qııan-keski jaǵdaıda ótedi» degen sózi kúdik keltirmeıdi. Prezıdentterin qýyp shyǵý úshin tóńkeris jasaýdy dástúrge aınaldyrǵan elde sol prezıdentti saılaýdyń jaı ótýi múmkin emesteı. Úmitkerlerdi usyný, nasıhattaý kezinde de biraz aıtys-tartys bolýy ábden múmkin, al daýys sanar kezinde, qorytyndysyn jarııalar kezde daý shyǵyp, qaqtyǵysqa barmasyn dep tileıik.
Dál qazir bul elde halyqty sońynan erter úlken tulǵanyń joqtyǵy ókinishti-aq. Kezinde Asqar Aqaev jetken bıikke kóterilgen de eshkim joǵy óz aldyna, tipti Qurmanbek Bakıev bedelimen jarysatyndardy da tabý qıyn.
Al endi sózdi «Atajurt» partııasynyń bir kósemi Qamshybek Táshıevten bastaǵan jón bolar. О́ıtkeni, bul partııa keshegi parlament saılaýynda eń kóp daýys aldy. Demek, sol saılaýshylar endi partııa sezi usynǵan Táshıevke de daýys berer deıdi jurt. Bul partııaǵa múshe bolmasa da, osy partııadan parlamentke depýtat bolǵan Narıman Túleev pen Marat Sultanovtyń prezıdenttikke úmitker bolýy – taktıkalyq qadam. Olardy jaqtaýshylar keıin daýystaryn Táshıevke aýdara salýlary múmkin. Jalpy bul partııa ókili prezıdenttik kúreste basty keıipkerdiń biri bolatyny kúmánsiz.
General Felıks Kýlovtyń baǵyn baılaıtyn jaı – ana tiline shorqaqtyǵy. Sondyqtan da onyń «Ar-namys» partııasynan basqalar túsedi. Biraq olar uzaqqa bara qoımaıtyndaı. Partııa sezinde burynǵy vıse-premer jáne qarjy mınıstri bolǵan Aqylbek Japarov pen burynǵy Bishkek qalasynyń prokýrory Anarbek Qalmatov biraz bet jyrtysqannan keıin sońǵysyna kópshiliktiń yqylasy túskenmen, qazirdiń ózinde biraz partııalastary erteń oǵan daýys bere qoımaıtyndaı.
Sirá, úmitkerlerdiń ishinde nazar aýdararlyq bir adam Adahan Madýmarov bolar. Onyń «Bútin Qyrǵyzstan» partııasy keshegi saılaýda parlamentke óte almady. Al endi bul partııanyń sezine «Búkil jastardyń saıası partııasy» qatysyp, Madýmarovqa qoldaý kórsetetinderin málimdedi. Bul – úlken kúsh. Onyń ústine Madýmarov elge aty belgili qaıratker. Aty belgiligi jóninen «Atameken» partııasynyń kósemi О́mirbek Tekebaev ta eshkimge ese jibere qoımas edi. Biraq osy saılaýdaǵy olardyń alǵashqy qadamdary sátti bola qoımaǵandaı. Alǵashynda bul partııa saılaýǵa qatyspaıtynyn málimdep, bir kún ótken soń, keıinirek Tekebaevtyń usynylatynyn aıtýy jeńiltek minezdeı kórinip, jurtqa unaı qoımaǵan.
Bul elde partııa kóp, áli de usynylatyndar biraz bolatyn shyǵar. Keıbireýlerge ol ózderiniń bar ekenin bildirý úshin de kerek. Sóıtse de jurttyń kóńilinde qazirgi premer-mınıstr Almazbek Atambaevtyń da aty júrgen bolatyn. Ras, parlamenttik-prezıdenttik júıede úkimet basshysynyń orny bólekteý. Biraq qyrǵyz elinde parlamenttiń ózi aýmaly-tókpeli úkimet búgin bolǵanymen, erteń ózgerýi múmkin. Al prezıdent, belgili merzimge saılanady. Sodan da úmitkerler qatarynan erten-aq Atambaevtyń aty atalyp qalýy múmkin.
Qyrǵyz aǵaıyndar el ómirindegi aıtýly bir kezeńge aıaq basty. El berekesi úshin óz aralarynan yntymaqty, tynyshtyqty tý etip ustaıtyn azamatyn taýyp, soǵan jalpyulttyq qoldaý kórsetse eken dep tileıik.
Bıliktiń de qan qysymy kúshti bolady
Mysyr elinde bılik qurylymdary áli qalyptasa qoıǵan joq. Prezıdent Hosnı Múbáraktiń orny bos tur. Úkimet te ýaqytsha. Osy aptanyń basynda qarýly kúshterdiń joǵarǵy keńesi aldynda úkimet músheleri ant berýge tıis edi. Premer-mınıstr Essam Sharaftyń qan qysymymen aýrýhanaǵa túsýine baılanysty bul shara keıinge qaldyryldy.
Resmı málimdemelerge qaraǵanda, bul jumystan qaljyrap, boldyrý, zoryǵýdyń saldary kórinedi. Keıbir aqparat quraldarynyń premer-mınıstrdiń júrek talmasyna ushyrady degen qaýeseti joqqa shyǵarylyp otyr. Al jumystan sharshasa, jaqsylap demalǵannan keıin densaýlyq qalpyna keledi dep jubatý aıtylýda. Dárigerler qan qysymynyń azaıǵanyn anyqtap, soǵan oraı em jasap jatqandaryn aıtady.
Bılik qazir áskerdiń qolynda. Keshegi tóńkeris kezinde bılikten qadir ketip, eshkimdi eshkim tyńdamaǵan kezde Hýseın Tantaýı bastaǵan áskerılerdiń bılikti qolǵa alǵany da jón bolǵandaı. Sonyń arqasynda qaýym ekige jarylyp, qarýly qaqtyǵysqa barmaı, aman qaldy. Sonyń ózinde 800-deı adam qaza taýyp, myńdaǵan adam jaralandy. Eger aıtalyq, Lıvııadaǵydaı, burynǵy bılik pen oǵan qarsylastar qoldaryna qarý alyp shaıqasqanda, oǵan shetelder aralasqanda, Egıpetteı úlken eldegi qaqtyǵystyń saldary oılaǵannyń ózinde qorqynyshty sıpat alar edi.
Árıne, bılikti jasaqtaý ońaı sharýa emes, ásirese asyǵystyqqa jol berýge áste de bolmaıdy. Burynǵy bıliktegi partııa da, onyń úkimettegi qurylymy da taratyldy. Olarǵa senim joq, tipti kópshiligi qylmysker sanalady. Basqalarǵa ese bermeı, uzaq ýaqyt bılikke qatystyrmaǵandyqtan da jańa adamdar bılik tizginin ustaýǵa daıyn emes edi. Sol tájirıbesizdikten biraz jumys aqsap jatty. Al halyq bılik reformasyn jedel júrgizýdi talap etip otyr. Sońǵy kezde bul talaptyń aıaǵy kóshelerdegi qarsylyq aksııalaryna ulasty.
El úkimeti basshysynyń «zoryǵýy» da sodan. Olar, sirá, demalysty bylaı qoıyp, kún men túnniń aıyrmashylyǵyn da umytqandaı. Essam Sharaf jeksenbi kúni jańa 14 mınıstrdiń atyn atady. Kópshiligi jańa esimder. Tipti kúni keshe taǵaıyndalǵandardyń ózderin aýystyrýǵa týra kelgen. Aıtalyq, syrtqy ister mınıstri Muhamed Orabı burynǵy bıliktiń adamy emes edi. Sonda da ketýge májbúr boldy. Onyń ornyna Muhamed Kamel Ámir taǵaıyndaldy. Sol 17 shilde kúni eki vıse-premer Hazem Beblavı men Álı ál-Salmı de úkimet quramyna kirgizildi.
Sonyń ózinde, kóptiń kóńilinen shyǵý qıyn. Qazir kóshege shyqqandar ishki ister mınıstri Mansýr ál-Isavıdiń jumysyna rıza emes. Múbáraktiń kezindegi mınıstr Habıb ál-Adlı 12 jyl arqalap ketken. Jańa mınıstrdi radıkaldy reformalar jasamady dep aıyptaıdy. Al ol kadrlardy irikteý maqsatynda 700-deı adamdy ornynan alǵanyn aıtyp, aqtalady. Elde jańa úkimetti jasaqtaýmen qatar, burynǵy bılik ókilderin jazalaý sharalary da júrip jatyr. О́tken aptada úsh mınıstrge sot boldy. Qarjy mınıstri bolǵan Iýsef Býdros Galı 10 jylǵa sottaldy. Tek burynǵy úkimet basshysy Ahmed Nazıf qana ońaı qutylǵandaı: bir jylǵa sottalyp, qomaqty aqshalaı aıyp tóleıtin bolǵan. Al eń úlken sot 3 tamyzda bolmaq. Burynǵy el basshysy Hosnı Múbárakti ólim jazasyna da kesý múmkindigi aıtylyp jatyr.
Mamadııar JAQYP.
