Túıe baqqan Jırenshe

(Ańyzdyń izimen) Ákesi qamshyger edi. Ǵumyrynyń deni jaýgershilikpen ótti. Baýyrlaryna da buıyrmady alańsyz tirlik.Degen kúnderi úrgin-súrginniń bo­daýynda ketti. Jırenshe sheshesin saǵalady. Anasy óleńshi bolatyn.Toıda top jaratyn ónerli sheshe muny qasynan qaldyrmaıtyn edi.Úlkenderden sóz uqsyn degen oımen kishkenesin kópshil bolýǵa baýlydy. Osy eki ortada el ishi shapqynshylyqqa ushyrady.Jırenshe jaqynda­rynan kóz jazyp qaldy. Jan baǵýdyń qamymen baı malyn qaıyrmalady. Ejelgi kóne meken zerek jasqa keń qushaǵyn jaıdy. Bulqyna aqqan óze­ninen, sylq-sylq kúlgen bulaǵynan boıyna qýat aldy. Kól tereńine boılady. Aqqýdyń syńqylyn júreginen ótkizip, saryala qazdyń sybyzǵy úninen syr uqty. Ata kásip malshylyqqa ep kerek. Tórt túliktiń ulyǵy sanalǵan oısyl qara syrt kózge momaqan kóringenimen, minezdi keledi. Júrginshige albas­tydaı tónip, attylyny qııa bastyrmaıtyn quty­ryndy býra jas túıeshiniń digerlegen daýysynan yqtap keter edi. Susty keıpinen jáne taısalady. Azandaǵan zor daýysy estilgen sátte qalt tura qalady. Jynyn búrkip shabynǵan kúrkildektiń jaıyn taba bilgen eptiligine bola, Jırenshe ordanyń bas túıeshisi dárejesine jetken-di.Ádette ol túıege jaıaý ilesedi. Uzyn boıyna laıyqtap shekpen tiktirip alǵan. Qolynda qaq soıyl. Qattylyǵy álemet, siltegende tasty da shytynatady. Beline shoqpar qystyrady. Han orda­synyń menshigine jatatyn keleni qoǵam­daýdan da buryn jaýapkershiligi basym. Aıtýly Sarybýraǵa baqtashynyń úkimi júrmeıdi. Mal­dyń basy sanalatyn kıeli haıýan hannyń na­zarynda. «Sary tentek» atanǵan soıqandy sodyr­dyń lańy mútin atyrapqa áıgili. Kelege túskendegi shabynysy oıyn joly. Jyl boıyn­daǵy tejeýsiz tentektigi mańaıdaǵy aýyldardy yǵyr qylady. Jalǵyz-jarym attylyny bylaı qoıǵanda, jaıaý-jalpylyny shaınap jiberetin kózsiz dúleıligi tipten tózgisiz. Jylyna eki márte han saraıyn tóńirekteıtin ádetinen esh ja­ńylmaıdy. Botasynan úıir bolǵan ıesin áli kúnge umytpaıdy. Eski dosyn kórgende birden jýasyp,estııarlyqpen hanǵa tizerlep tájim etedi. Qumshekerge shylaǵan sary irimshikti kómeılete asaıdy da, shókken qalpynda uzaq-uzaq kúıis qaıyrady. Kıeli haıýannyń ár qımylyn baqqan han óz joramalyn jasaıdy. Esh qybyrsyz alań­syz tynymdasa, onda el ishi tynysh bolady. Moınyn aýyq-aýyq sozyp jerge tóseı berse, jamanattan habar bergeni. Bir turyp, bir jatsa, tabıǵat tuldanady, áıtpese el shetine jaý keledi.Iesi saparlap ketkende baryp, óz jónine ketedi. «Sary tentek» ordadan jýasyp oralady,biraq kópke barmaıdy momynsyǵan tynshý qalpy. Eski jyny qaıta qozady. Tejeýsiz soıqandyǵy kisi ólimine soqtyryp, eldi eger-deger qylady. Talaıdyń júregin qozǵap dimkástikke jáne dýshar etedi.Sary býra kúnderdiń kúninde jolaýshylaǵan Taılaqbaı bıdi qyspaqqa almaı ma. Býradan qutyla almasyn bilgen bı keleni syrtynan qoǵamdaǵan túıeshige týralaıdy atynyń basyn. Qaq soıyl dóń mańdaıǵa sart etkende, attylyny tastaı berip baqtashyǵa tap bermeı me. Ákkilenip alǵan Jırenshe býrany shoqparmen tizeden dáldep soǵyp, shókeletip tastaǵan edi. – Úsh qyzym bar, – degen Taılaqbaı bı óz-ózine kelgen soń. –Qudaı aldynda qıdym saǵan. Unatqan bireýin qalyńsyz jar etesiń. – Nıetińizge razymyn – degen túıeshi oıly pishinde – Júrekke ámir júrmeıdi ǵoı. Bolmashy jaqsylyǵymdy buldap ne qylamyn. Qııanat bolar. Batańyzdy berińiz. Maǵan sol qanaǵat... Arada aı jańardy. Jyl aýysty. Joǵalǵan túıelerin izdep shyqqan baqtashy Taılaqbaı bıdiń aýylyna tap bolǵan edi. Kelege qosylǵan joq malyn jazbaı tanyǵan Jırenshege aýyl aǵasy:  «Malsaq qaryndasymyz bar. Sonyń kelýin tos», dep qarasha úıdi nusqady. Túıelerdi tústep tanıtyn boıjetken toıǵa ketipti. – Qaraǵym,jónińdi aıta otyr, dedi as qamdaǵan áıel. – Jaryqtyq bı ataǵa kútýshi bol­ǵan edim. Ajaldan eki márte aman qaldym deıtin. Birinde bilegine oratylǵan jylannan óziniń sary mysyǵy qutqarypty. Saryny jolaýshy­laǵanda qor­jynyna salyp alatyn. Ekinshi jolǵy qater­den ordanyń túıeshisi qutqaryp qalypty.Sol sensiń-aý, sirá? – Tiri qalýyna sebepker bolǵanym bar. Tirshiliginde eki ret kisi jibergende, joqty syltaý­ratyp barmaı qalyp edim. – Onyń ábestik, – dedi daıashy qabaǵyn shytynyp. – Bıdiń úsh qyzynyń ekeýi uzatylǵan. Kishi qyzy erkin ósti. Bilmeımin ne oıynyń ba­ryn, oń jaqta otyr áli. Minezdi bala. Bozbala bitken yqtap turady ózinen. Bı ata qashan kózi jumylǵansha qasynan qaldyrmady. Jón biletini sodan da shyǵar-aý. Kim-kimdi de mysymen jasqap, sózben tusap tastaıtyn bir keremeti bar. Ásirese, yrjaqaı-qyljaqaılar Qarashashty kórgende jy­nyn aldyrǵan baqsydaı jýası qalady. Jaryqtyq bı atanyń arýaǵynan seskenetin de shyǵar. Jırenshe qotan shetindegi qarasha úıge baryp jatqan edi. Boqyraýdyń súıeksordy syzyn eleı qoımady. Álgindegi áńgimege elikpedi. Jalba ty­maq jalshyǵa ákesi ósıet etti eken dep qaryn­dasyn beretindeı bıdiń balalary sondaılyq ańǵal kórinbeıdi. Ásheıin muny synaǵaly oılap tapqan amaldary bolýǵa tısti. Qarashash kóbinese jigitshe kıinetin. Joq izdegen túıeshini syrtynan anyqtap kórip alǵan-dy. Áke ósıetinen asa almaı eki oıly júrgen ol han kelesinen túıelerdi astyrtyn aıdatyp aldyrǵan bolatyn. О́z aqyly ózine jetetin erke qaryndasty aǵalary betinen qaqpaı erkine jibergenimen, ákesi tirshiliginde aıtqan eken dep qaıdaǵy bir jalba tymaq baqtashyǵa qalyńsyz berýdi namys kórip, sýyq tomsaryspen júrgen-di. Sodan da joq izdegen Jırenshege aıbarly aýyldyń úlken-kishisi dıýana kórgendeı-aq jaý kózdene qarady. Jırenshe sergip oıanǵan. Syrtqa shyqqanda óz kózine senbedi. Kelege kep qosylǵan túıeleri qo­tan shetinde tizdeýli jatyr eken. Aýyl aǵasynan ruqsat alǵan soń, malyn aldyna salyp uzaı bergen. Bir qyr asyp tús­ken­de, tezek tere shyqqan tómen etektige ushyrasty. Ústine óńsizdeý kóılek kıip, dıdaryn shálimen kólegeılegen Qarashash:-Armysyz! – dedi tizesin sál búgip. – Qaıtqan malda bereke bar. Eńbegińiz rahatty bolǵaı-aq! – Aıtqanyń kelsin, – dedi Jırenshe dáý de bolsa sol shyǵar degen beıbit syńaıda – Aq tańnan tezek teretindeı basyńa neniń kúni týdy, qaryndas?» – Jaqsy aıtasyz, zamandas, dedi Qarashash júzin jartylaı jasyrǵan shálini sál serpe. – Buıyrǵanǵa jete almaı, buıryqsyzdan kete almaı júrgen muńlyqpyn. Kóldeneń kók attyly dep ózińnen jón suraǵaly jolyńdy to­syp... Qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq. Týǵanymnan jaý shyqty, áke ósıetinen daý shyqty. Eregiske baratyn er emespin, joly jińishke urǵashymyn. Tóreligin ózińnen kútemin. – Olaı bolsa, úsh kúnge shyda. – Jırenshe datyn birden aıtyp sal­dy. – Tas tússe ta­laıymyzdan. Ser­tińde tursań bolǵany. Meniń de janashyrlarym bar. Aǵa-jeńgelerińe aıta bar. Qamsyz bolmasyn. Úıge qudalar keledi dersiń. *** Súmbileniń ókpegi qarasha úıdi ıektep aldy. Ká­ri túıeniń jabýynsha jalpyldaǵan túńilikte maza joq. Jelp-jelp etip jel shaqyrǵany jelek as­tyndaǵy kelinshekke jaısyz tıedi. Qabaǵy qatýly. Tórkin jurtynan birjolata shyǵys­qan. Altyn bosaǵasynan attaǵanda, boz shekpendi túıeshini olqysynǵan baýyrlary Qarashashty jol-jo­ralǵymen kádelep uzatýǵa jaramady. Sheshesi tiri kezinde ózine arnaǵan jasaý-jabdyq jııýly qalpynda qaldy. Marqum enesiniń ama­natyn kelinderi qaperine almady О́z qalaýymen jat jurtqa uzatylarda synyq buraý da almady.Tól atymen túıeshige ilesip kete barǵan. Jırensheniń turmysy jupyny edi. Úzik-týyrlyǵy ábden tozyp bitipti. Qarashash eriniń uıǵarýymen minip kelgen atyn úıdiń súıegin ja­ńalaýǵa jumsady. Otaǵasy bosbelbeý kórinbeıdi. Túıeshilikten qoly qalt etkende, kelinshegine járdemdesedi. Qoı terisinen ton piship, teri shalbar tikti. Saptama etigine baıpaq suǵystyryp, er-tur­manyn yńǵaılady. Iyǵyna ilgen shekpenin kónetoz shapanmen almastyrdy. Qarashash eriniń ismerligin qup kórdi. Jupyny kıinetin uzynsha jigittiń óńinen azdaǵan sus baıqalady. Jar qabaǵymen úılesken qońyrqaı kózi salqyn da salǵyrt. Kisige tesile qaraý ádetinde joq. Synshyl nazarynda baıyptylyq basym. Kúlkisi sarań. Azdap jymıǵany qoıyndasqan qosaǵyna kórsetken nazy edi. Erli-zaıyptylardyń bir-birine yqylasy únsiz uǵy­nyspen tynady. Yrjalaq-qyl­jalaǵy az jubaı­lyq jarasym bulardy estııar­lyqqa beıimdedi. Otaǵasy qamshy saptap otyryp ótken jaǵdaıdy esine aldy. Kúıeýshilep barǵanda, qalyńdyǵynyń jaqyndary: «Kıgeni shekpen eken, ustaǵany ketpen eken», dep keketkende, quda túse kelgenderdiń jón biletini: «Shekpen kıse, elge jaqyndyǵy, ketpen ustasa, jerge jaqyndyǵy», dep sóz yǵytyn taýyp ketken-di. Jırenshe ketpen-shotty yńǵaılady. Han sara­ıyna jam otyn daıyndaý munyń mindetinde. Qasyna áldi jigitterdi alyp otyn shabýǵa kirisken. Bir jetiniń muǵdarynda otyn daıyn boldy. Sha­bylǵan otyndy saraıǵa jetkizip bergen kúnderdiń birinde,ol han aldyna bardy. Qabaǵy salyńqy sultan býradan shyǵardy ilikti. «Sary tentek» burynǵy ádetin umytqan-dy. Shókken qalpynda mańqıyp jatady da qoıady. Saraıdan kóz jazyp, handy tanýdan qalǵan. «Býraǵa neniń salqyny tıdi? – dedi han túıeshige sýyq tesilip. – Kıeli ekenin bile tura, soıyl kótergeniń qalaı?» – Bireýdi býradan arashalap qalamyn dep qolym bata tıip edi, – dedi túıeshi sózdiń rasyna kóship.  –Ishi boqty, syrty túkti haıýanǵa bola jazyqty qyl­sańyz, basyma azattyq berińiz. – Buǵaýlap ustaıtyn qul emessiń. Ketem deseń, jolyń ashyq. – Han túpki oıyn bildirdi. Qalyńsyz qatyn alǵanda sondaısyń. Kıeli janýardy mertik­tirgeniń úshin at-shapan aıyp tóleısiń. Ony aýyr­synsań, aıybyńdy jylqy baǵyp óte... Jırenshe jylqy baǵýdy oraıyna keltirgende, qystyń amalyn aldyn ala boljaıtyn esepshiligi zaıa ketpedi. Bala kúninen qalyptasqan daǵdysy boıynsha maldy tústep joqtaıdy. Qaramaǵyna tıgen bir qos jylqyny jaýǵa aldyrmaı, úrgin-súrginge ushy­rat­paı qystan aman alyp shyqty. Osyndaılyq malsaq sharýaqorlyǵyna qosa el ishinde hannyń jylqy­shysy «tańdaıynan shańy shyq­qan sheshen eken» degen sóz taraǵan. Qar jastanyp, muz tósengen jylqyshy qara qostan jalyqqanda, qystaýda otyrǵan aýyldardy jaǵalaıdy. Bel sheship jan shaqyrǵan Jırenshe dombyrany qońyrlata shertedi. Kúı tilimen ótken-ketkendi biraz qaýzap tastaǵan soń, zamana zobalańynan ańyz órbitedi. Qolyndaǵy dombyrany ingenshe bozdatyp-bozdatyp alady da, úı ıesin tyńdaıdy. «Ne sum­dyǵynyń baryn bilmeımin, bizdiń tóńirekte urlyq údep tur», – dep bıshikesh otaǵasy qonaǵynan syr tartqanda, Jırenshe qashanǵy tapqyr sóıleıtin ádetimen: « Birligi joq aýyldy ury basynady», dep bylq etkizdi. Otaǵasy to­syl­dy. Jalba tumaq jyl­qyshydan sóz asyra al­m­aǵanyna qıyqtanǵan ol qo­naǵyn qa­saqana shyrǵaǵa tartyp, múlt ketirýdiń amalyn qarastyrdy. – Burynǵy úlkender kishini jazǵyrǵanda «qasıetsiz» degendi aýyzǵa alýshy edi.Sonyń mánisi ne»? – dedi Qonaq irkilmedi. – Jigitten qasıet keterde, erinshek tartady, attan qasıet keterde jerinshek tartady. – Elden yntymaq ketse she? – Onda erkegi sal bókse, qatyndary maı bókse. Baılary sarań, myrzasy tarań. Qyzdary jyrtaqaı, kelinderi tikbaqaı keledi. Ul-qyzynan uıat ketedi, tuǵyrdaǵy qusynan qııaq ketedi. Ot­basyna urys kiredi, aǵaıyn-týystyń arasyna búlik kiredi. Taýlarynan jýa ketedi, kárisiniń aýzynan dýa ketedi. Bala ákesin tyńdamaıdy, ini aǵasyn syı­lamaıdy.Jaqynyńnan jaý shy­­ǵady,bolmashydan daý shyǵady. – Jón aıtasyń, qonaǵym, – deıdi synshyl otaǵasy. – Elge ıe sultandarǵa ne aıtar ediń? – Hanǵa bergisiz qarasha bar, kilemge bergisiz alasha bar. – Jırenshe úlkenderden uqqan sózin da­mytady. – El ustaǵan kósemnen bedel keterde, qarashamen qas bolady, bıde ádildik qalmasa, qaıy­rymsyz qaraý baımen dos bolady. – Sóz biledi ekensiń, jigitim, – deıdi úı ıesi, – Bosa da aıtylyp qaldy. Kishilerge ǵıbrat bolsyn.Qa­sıet qaıtse ornyǵady? – Jerge qasıet qo­nar­da, tasty jaryp shóp shyǵady, elge qasıet qo­narda, úlke­nine kishisi qudaıyndaı quldyq ura­dy, – dep bir ótti. – Uly­ǵy qarashamen sanasa bile­di,bolar bala jaqsy­men janasa júredi. Adam­da­ry ynsapty qa­na­ǵat­shyl, jasy kópke úıir jama­ǵat­shyl. Erkegi sharýaqor tabysqoı, urpaǵy el­jandy namysqoı. Áıel­deri er syılaıtyn izetti, jigitteri jaý qa­shyratyn júrekti keledi. Jırensheniń basqan-turǵany ordaǵa jińishkelep jetip jatady. Sonymen qabattasa Qarashashty da sóz qylady. Kórkine minezi saı eken desedi. Bir jamanǵa telingeni-aı dep jáne músirkeıdi. Bıdiń erke qyzy atanǵan ol ustaǵanyna tutqyr pysyq­tyǵymen kózge túse bastaǵan-dy. «Paı-paı qabaǵy-aı, dámdegen tamaǵy-aı!» dep tańyrqasady úlken-kishi. Ásirese, ol qymyzǵa bap. Qara sabaǵa ıelik etti. Tóre sýsynnyń babyn kelistiretin áıelderdi qa­syna alyp, qymyzdy jalyqpaı baptady. Bes bıeniń terisinen jasalynǵan qara sabadaǵy sary qymyz ordaǵa toqtaýsyz jóneltilip jatty. Osy eki ortada, arnaıy baǵymdaǵy hannyń Aqbozy qoldy bolyp, aýyl-aımaqta dúrligis bas­taldy. Sultannyń tól atyna Jırenshe kóz bolýǵa tıisti-tin. Aqboz úshti-kúıli joǵaldy da ketti. Atqa jaýapty Jırensheni saraı qazynashysy tergedi. «Han buıryǵy solaı. Ordadan shettetilesiń», – dedi ol. Jırenshe hannyń oń qoly sanalatyn qazyna­shymen tájikege barmady. Beınetiniń tólemine tıetin adal aqymnan qaǵylarmyn dep tartyndy. Alty qos jylqydan bir bıe ıelenerde, Qarashashtyń kózi boz bıege tústi. Jylqyly aýyldan jyrylyp qalǵan soń, taý qoltyǵyna qos tikken-di. Qoınaýynda arqar-eligi qoısha óretin qashanǵy kári taý ıen jatyr edi. Jırenshe daýyl jyǵyp ketken úıdiń súıegin qurap, ýyq-keregeni bekemdedi. Dombaldap joqtan bar ja­sady. Qarashash úzik-týyrlyqty jamap jasqady. Erli-zaıyptylarda artyq sóz joq. Bir-birin qabaqpen uǵysady. Bular asa elegize qoımady.Joq izdegender soǵyp ótedi. Arnap keletinder de bar. Qarashash eshkiniń sútinen aıran uıytady. Boz bıe tórt-bes saýǵanda torsyqty toltyrady. Bir jaman jeri, jıi-jıi kisinep úıirin izdeıdi. Shurqyraǵany álemet, taý-tasty jańǵyryqtyrady. Jırenshe «arqar soqpaqqa» qaq­pan quryp tastady. Tobylǵynyń tútinine ystalǵan ań eti kelimdi-ketimdiniń aýzynan qalady. Sondaı otyrysta áńgime tıegi aǵytylady.Úı ıesi sýyry­lyp ketýge joq, qısyndy jerde sóz qystyrady. «Aǵaıyndy úsheý edi, – dedi kelgen kisi aýyr kúr­sinispen. – Ákeden qalǵan dáýletti bólise almaı bastary qatty. Hannyń aldyna da bardy. Qazynyń bitimshiligine qulaq tosty. Úlkenderge júgindi. Bátýaǵa keletin túri joq. Enshige bola bir-birimen kek qýysyp ketetin túri bar. Et jaqyn týysqany edim. Maǵan da toqtamady. El seni aýzynyń dýasy bar deıdi. Soǵan araaǵaıyndyq kórsetseń qaıtedi. Jırenshe toryny jelqomdap jolǵa shyqty. Hannyń oń qoly saraı qazynashysy jaýyr toryny buǵan buıyryp bergende: «Seni jurt bedeldi dep áldeqandaı qylady. Halyqqa kerek adamsyń, jaıaý júrme» – dep keketken-di. Torynyń júrisi túzelge­nimen, ıesinde kóńil joq. Ordadan jyrylyp, elsizde qalǵan qara sharýa bılikke aralasqanda el aldyna shyǵa ma? Ishinde bir dúmpý bar. Sondaı shıryǵysta tapqyr sóılep ketedi. «At súrinshek bolsa, neniń belgisi? – dedi ózin japsarlas aýylǵa bastap kele jatqan júrginshi jaýyr torynyń júrisine qarata. «Jorǵa súrinse, júrisi túzeledi, ıtinshek súrinse, jaly kúzeledi», – deı saldy. – Er súrinse ne bolǵany? – dedi seriktesi Jıren­sheniń tapqyrlyǵyn qyzyq kórip. – Er eńselese, ez basynady» – dedi esh irkilissiz. – Baýyrlastyqtyń kilti nede? – Tatýlyq bolmaǵan jerde týysqandyq aıtarǵa ǵana. Týys týys emes, syı­las­qan týys! ...Aǵaıyndy úsheýdi tyńdap bolǵan soń, Jırenshe óz baılaýyn aıtty. «Synaq berem senderge, sodan súrinbeı ótkenniń bási artady, – dedi salqyn raıda, – Asaýǵa buǵalyq salyp, árkim ózine tıesili jyl­qyny matap shyǵýǵa tıisti.» Úlkenderi atqa jóndep otyra almaıtyn áıen­shektiń naq ózi eken. Kishisi qashaǵandy quryq­taýǵa ıkemsiz. Ortanshy ǵana tótep berdi synaqqa. Jırenshe kesimin birden aıtpaı, alystan oraǵytty. Eskilikti sózge súıenip: «Otynnyń qa­dirin shapqan biledi, maldyń qadirin tapqan biledi.» Bılik menen bolǵanda, toqtam senderden. Áke dáýletin molyqtyrýǵa járdemshilik kórset­kenniń mereıi ústem shyqty. Noqtaǵa ıelik ortanshyǵa tıemel. Sol ne buıyrsa, soǵan toqtaı­syńdar, dedi short keskendeı etip. Ol ile keri qaıtty. Kisi úıine qonbaıdy.Uıqysy ashylyp ketetin ádeti bar.Qara qosta ǵana alań­syz tynymdaıdy. Sondaı bel sheshti beıbit tynysta: «Qaıran meniń óz úıim, keń saraıdaı boz úıim», – dep shúkirshilik etedi.Jaýyr tory saý aıańdap keledi. Tún kózge túrtse kórgisiz qarańǵy. Orta joldan asa bergende, qulaǵyna boz bıeniń azandaǵan ashy úni jetti. Sóıtkenshe bolmady, úzdik-sozdyq kisinep shurqy­raǵan qalyń jyl­qynyń tuıaq dúsiri tóńirekti dúbirge toltyryp jiberdi. Jylqy nópiri entelep kep qalǵanda, Qarashash arqandaǵy bozdy úı syr­tyndaǵy mama aǵashqa baılap úlgergen edi. «Qaıt-qaıttap» soıyl sil­tegen­derdiń qaramy mol kórindi. Jalǵyz úıdi qorshalaǵan myń san tuıaq tegeýrindi qoldaǵy quryqtan yǵysa serpiledi. Qyr asa berip keıin qaraı lyqsıdy. Jylqy qýǵandar jaýshy-ja­lamda ilikke sebepker boz bıe ekenin sezbedi. Kári bıeniń shurqyraǵan etene únin soqyr túısik­pen qabyl­daǵan janýarlar qýǵynnan qasa­rysa jaltaryp, qýǵynshylarǵa boı bermedi. Han orda­synyń jylqysyn al­ǵandar irgeden syǵalaǵan jat jurt­tyń bas­qynshylary edi. Jylqy beri qasha­dy, qýǵynshylar ári qýady. Ala-shapqyn dúr­ligispen júrgende, kúz tańy belgi berdi. Han ordasynyń soıylshylary saılanyp shyqsa kerek, sart-surt sabalasta jaý jaǵy bas amandaýǵa májbúr boldy. Úı jyǵylyp qalǵan edi. Jylqy tuıaǵyna taptalǵan ýyq-keregeniń kúl­par­shasy shyqqan. Orda jasaq­shylary: «Kimsińder, aıdalada ne qyp otyr­syń­dar?», dep jón suraýǵa da jaramady.Qara­shash erine qarady, eri jerge qarady. Boz bıe bolsa úıirin tapqan. Jylqy tuıaǵynan aman qalǵan jalǵyz jaǵaldyń súti kójege qatyq. Arqar eti tiske talǵajaý. Qys aıaǵy sozylyp ketti. Naýryzdyń maı borany mal baqqan sharýaǵa jaısyz tıdi. At ústindegi joryqshy, el aralǵan bılikshi, qostap jylqy baqqan malshyny qyspaqqa aldy. Adasqan jolaýshy jalǵyz úıge kep jan shaqyrady. Boran tolastaǵan tusta, tystan tyqyr bilingen. Jırenshe syrtqa shyqqanda, az ǵana nó­ke­rimen jolaýshylaǵan han attan túsip jatty. Bitimshilikke baryp, el arasynyń daý-damaıyn baıyzdatqan sultan ordaǵa qaıtar jolda burys ketse kerek. Alasa qujyraǵa amalsyzdan bas suqqan júrgin­shiler birazǵa deıin únsiz otyrysty. Ortaǵa as keldi. «Sóıle Jırenshe! – dedi han ystyq tamaqqa boıy jylynǵan sátte. – Sen shyǵandaısyń, men adasamyn. Bul neniń joral­ǵysy?! Jırenshe ánsheıingi sabyrly qalyp­ta:«Jaýda da bir úıiń bolsyn», demeı me atam qazaq. Jalshysy jurtta qalsa, baıdy qudaı urǵany, aqylshysy syrtta qalsa handy qudaı urǵany», – dedi sózine salmaq túsire. Orda kósemi tunjyrady. Saraıda taqta otyrsa bir sári, úı ıesimen tájikelesip ne tyn­dyrady. Shash al dese bas alatyn kómekshisine «bárin búldirgen sensiń»degendi sýyq suǵymen ańǵartty. Qarashash as qamdaýdan bosamady. Eri turǵan­da sózge kılikkendi orynsyz kórdi. «Jolaýshy adassa, astyndaǵy atynyń sory, han adassa, qara­maǵyndaǵy qarashanyń sory», dep aıta jazdap ózin zorǵa tejedi. Arqar terisinen tikken yqsham tondy hannyń ıyǵyna japqanda, sultan jadyrady. Ordanyń qalyń jylqysyn jaýdan aıyryp qalýǵa sebepker bolǵan Qarashashtyń alysty boljaǵan tapqyrlyǵyna súısinis bildirdi. «Áıel alsa, Jırenshe alsyn!»dep kótermeledi qurdasyn. *** Jaz shyǵysymen ordaǵa irge qosqan-dy. Hannyń buıryǵymen oǵan qazylyq mindet júktelgen. Onda júrip talaı daýdy sheshti de. Biraq kóńil bir kóterilmeı-aq qoıdy. Qabaǵy túsip júdeńsigen oǵan: «Shesh shekpenińdi! – dep buıyrdy han bir joly. – Saraıdan sendik kıim tabylady». «Tóreńizge quldyq! –dedi Jırenshe qolyn keýdesine qoıyp. – Saýyt kursanyp batyr bolmaspyn, torqaǵa oranyp sultan bolmaspyn. Shekpendige shen qonbaıdy. Maǵan azattyq ber , taqsyr». – Qaıda ketpeksiń? – El ishine. Ámirshi daǵdardy. Syrǵytpaǵa saldy. Daýǵa aralaspaı, ózińmen óziń bol dep keńshilik jasady. Ordanyń qasań tártibine kóndige almaǵan Jırenshe saryndaýyn jıiletti. – Sondaǵy iligiń ne? – dedi han sharasyz toqyrap. – Tordaǵy bulbul bolǵansha, ıen dalanyń turǵyny bolǵanym qaıyrly, – dedi ol tikesinen. – Maǵan baǵa bershi, – dedi sultan ony múlt ketirýdiń amalymen. – Baǵany halyqtan alasyń, – dedi Jırenshe. Han ruqsat berdi amalsyzdan. Jırenshe men Qa­rashashqa: «Qalaǵan-suraǵandaryń bolsa aı­tyń­dar. Qoldaryńdy eshkim qaqpaıdy, – dep keń­shi­lik jasady. Saraıdyń qyzyl aıaq, aq kúmisinen er­li-zaıyptylar sabaqty ıne de almady. Han buıyryp bergen tartý-taralǵyny qaldyryp ketti. El ishine baryp qos tikken-di. Jırenshe kósil­gende, aıaǵy qostan shyǵyp jatty. «Qaıran meniń óz úıim, keń saraıdaı boz úıim», dedi ol sol kezde erkin tynystap. О́mir KÁRIPULY, jazýshy. Qaraǵandy oblysy. Sýretti salǵan Moldahmet KENBAEV.