Shegirtke shepti buza almaıdy

Sońǵy kezderi birqatar buqaralyq aqparat quraldarynda Qazaqstanǵa zııankes shegirtkelerdiń shabýyl qaýpi tónip tur degendeı aqparattar taratylýda. Mundaı jándikter shabýylynyń egistikter men onda ósken astyq jáne basqa daqyldar úshin qansha qaterli ekendigin elimiz osydan biraz jyl buryn jaqsy sezingen bolatyn, ony halyq ta umyta qoıǵan joq. Sondyqtan osy máseleniń mán-jaıyn jáne atalǵan iste qandaı jumystardyń júrgizilip jatqandyǵyn bilmek bolyp Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııalar komıteti tóraǵasynyń orynbasary Muhtar Álıevti áńgimege tarttyq. – Muhtar Serikuly, elimiz úshin shegirtkelerdiń qandaı túr­­­leri qaýipti jáne olardyń tara­lym deńgeıleri qandaı? – Qazaqstanda shegirtke tektes zııankesterdiń 270-ten asa túrleri meken etedi. Alaıda osylardyń ishinde tek 10-15 túri ǵana astyq pen tehnıkalyq daqyldardyń, kók­­­­ónis, baý-baqsha egisteriniń, mal jaıylymdarynyń jáne sha­byn­dyq jerlerdiń asa qaýipti zııankesteri bolyp tabylady. Shegirtkeler úıirli jáne saıaq tektesterge bólinedi. Sonyń ishinde úıirli shegirtkeler asa qaýipti zııankes retinde baǵalanady. Endi qazirgi kúnniń jaǵdaıyna keletin bolsaq, Qazaqstanda 2011 jyly shegirtke tektes zııankes­ter­diń úıirli túrleriniń damýy men taralýy 1927,4 myń gektar aýmaq­­­ty quraıdy dep boljanǵan edi. Sonyń ishinde, ıtalııalyq prýs – 1470,65 myń gektarda, azııa­­­lyq shegirtke – 382,92 myń gektarda, ma­rok­kolyq shegirtke 73,83 myń gektarda órken jaıady dep boljanǵan bolatyn. – Endi osy boljamǵa baıla­­­nysty qolǵa alynǵan jumys­tar bar bolar? – Árıne, bar jáne ol ju­mys­tar belsendi túrde júrgizilýde. Joǵarydaǵy boljamdarǵa sáıkes zııankesterdiń taralýynyń aldyn alýdyń tıisti sharalary belgilendi. Atap aıtqanda, Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń tıisti qu­rylymdary arqyly qajetti kó­lem­de pestısıdter satylyp aly­nyp, josparlanǵan aýdandar boı­ynsha olardy saqtaý, tasymaldaý jáne qoldaný jumystary ýaqty­ly uıymdastyryldy. Búgingi kúni marokko shegirtkesiniń uıalary men jumyrtqalaryna qarsy hı­mııalyq óńdeý jumystary tolyq aıaqtaldy. Osy bo­ıynsha 83,83 myń gektar jer óńdeldi. Al ıtalııalyq prýstyń jumyrtqalaryna qarsy hımııalyq óńdeýler aıaqtaýǵa jaqyn. Aǵymdaǵy jyly ıtalııalyq prýsqa qarsy óńdeýge jatatyn jos­parly alań kólemi 1 453,41 myń gektardy qu­rasa, búgingi kúni onyń 1 451,4 myń gektarynda jumys aıaqtalyp, óńdeý ju­mystary qalǵan bóliginde jalǵasýda. Sonymen qatar, azııalyq kemirgish shegirt­keniń jumyrt­qalaryna qar­sy óńdeýge jatatyn 339,96 myń gektardy quraıtyn alańnyń 325,32 myń gek­tary óńdeldi. Jalpy aıta­tyn bolsaq, búgingi tańda shegirtke tektes zııankesterge qarsy júrgizilýge tıis hımııalyq óńdeý jumys­tary josparlanǵan jalpy alqaptardyń 96,5 paıyzyn­da aıaqtaldy. – Hımııalyq óńdeý jumystary qandaı tásil­der jáne qural-jab­dyq­tar ar­qy­ly júrgizilýde? – Shegirtke tektesterge qarsy hımııalyq óńdeýler júrgizýge 72 agregat, sonyń ishinde 22 ushaq pen asa jeńil avıasııa quraldary (deltoplandar), 15 atomaızerlik búrikkishter (ÝMO), 35 jer ústi búrký tehnı­kasy men gazogeneratorlar jumyldyrylǵan. Shegirtke tektes zııan­kes­terdiń úıirli túrlerimen kúres júrgizý jónindegi is-sharalar (ınsektısıdterdi satyp alý, olardy tasy­maldaý, saqtaý jáne qol­daný) respýblıkalyq bıýd­jet qarajaty esebinen júzege asyrylady. Úıirli shegirtke tektes zııankesterge qarsy hımııalyq óńdeý asa tıimdi ınsektısıdterdi qoldaný arqyly júr­giziledi. О́tkizilgen qorǵaý jáne qaýipsizdik is-sharalarynyń nátı­jesinde aýylsharýashylyq daqylda­rynyń egis alqaby ázirge zııankesterden aman tur. Munyń syrtynda aldyn-ala jasa­lynǵan kelisimderge sáıkes Reseı Federasııasy, Qytaı Halyq Respýblıkasy, О́zbekstan Respýblı­kasy aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterimen elderdegi fıtosanı­tarlyq ahýal jáne júrgiziletin qorǵaý is-sharalary týraly aqpa­rattar almasý júzege asyrylyp keledi. Búgingi kúni shekaralas aýdan­dardaǵy aýylsharýashylyq egistik­teriniń zalaldanýy, sondaı-aq shegirtke tektes zııankesterdiń shekaralas aýmaqtarǵa ushyp-qonýy anyq­talǵan joq. Alaıda aǵymdaǵy jyly shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrlerimen kúresý ózekti másele bolyp turǵan­dyǵyn aıtýymyz kerek. Olar jappaı taralǵan jáne jappaı taralý kezinde úıirli shegirtkelerden kem emes zııan keltire alady. Olardyń negizgi ómir súrý orny aýyl sharýashylyǵy egistikteriniń jáne jaıylymdardyń mańy bolyp keledi de, jem izdeý barysynda olar alqaptarǵa aýysýy da ábden múmkin. – «Jaman aıtpaı jaqsy joq» deıdi halqymyz. Eger oqıǵa oryn ala qalǵan jaǵdaıda odan, ıaǵnı saıaq shegirtkeler shabýylynan egistikterge qandaı qater kelýi múmkin. – Ǵalymdardyń pikiri boıynsha, shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrleri aýyl sharýashylyǵy jáne ja­ıylymdyq ósimdikterdiń 10-12 den 45 paıyzǵa deıingi fıtomassasyn joıýy múmkin jáne shegirtkeniń saıaq túrleriniń joǵary deńgeıde taralýy jaǵdaıynda jazdyq bıdaıdyń túsiminiń tómendeýi gektaryna 1,0-1,6 sentnerge deıin jetýi de múmkin. Sondyqtan osy zııankespen kúres máselesinde negizgi jaýapkershilik júktelip otyrǵan jergilikti bılik organdary men sharýalardyń, taýar óndirýshilerdiń kenetten bolatyn qaterge barynsha bekem bolǵany jón. Al biz óz tarapymyzdan aldyn-ala saqtyq úshin barlyq sharalardy qarastyrý ústindemiz. Osy jyly shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrleriniń damýy men taralýy 884,67 myń gektar aýmaqty quraıdy dep boljandy. Tekserilgen 2 104,8 myń gektar alańnyń shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrlerine qarsy óńdeýge jatatyny 527,6 myń gektardy qurady. Búgingi kúni onyń 229,6 myń gektary nemese 43,5 paıyzy óńdeldi. Olardyń eń kóp taralý alańy Aqmola, Qaraǵandy jáne Qostanaı oblystaryna keledi. Shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrlerimen kúres jergilikti bıýd­jet jáne sharýashylyq júrgizý sýbektileriniń qarajattary esebinen júzege asyrylady. Demek, shegirtke tektes zııankesterdiń saıaq túrlerimen kúreste jergilikti bılik organdary men sharýashylyq júr­gizýshi sýbektilerge erekshe jaýapkershilik júkteletindigin taǵy bir eske salamyz. Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.