Jalpy óńirlik ónimniń jalpy ishki ónimniń ósýine áseri

Ulttyq Bank habarlaıdy, túsinikteme beredi, túsindiredi

Taldaý Osy sholý maqalada sońǵy jyldarda óńir­ler qalaı damyǵanyn, olardyń elimizdiń eko­no­mıkasyna qandaı úles qosqanyn (JIО́-degi óń­ir­lerdiń úlesi), tutastaı alǵanda negizgi mak­ro­ekonomıkalyq jáne áleýmettik kórsetkishter boı­ynsha olardyń qaısysy «kóshbasshy» jáne kerisinshe, «aýtsaıder» bolyp tabylatynyn taldap kórsetkimiz keldi. Bul rette, dınamıkany jáne damý deńgeıin oblys bóliginde salystyrý emes (óıtkeni osyndaı derekter QR Statıstıka agenttiginde qalyptastyrylady), elimizdiń irilendirilgen óńirler bóliginde salystyrýdy baıqaý qyzyqty boldy. Biz dástúrli óńirlik bólýdi paıdalanyp, bes irilendirilgen óńirge bóldik: Soltústik (Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, jáne Soltústik Qazaqstan oblystary), Batys (Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Mańǵystaý oblystary), Shyǵys (Shyǵys Qazaqstan oblysy), Ońtústik (Almaty, Jambyl, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan oblystary), Ortalyq (Qaraǵandy oblysy) jáne derbes birlik retinde – respýblıkalyq mańyzy bar Astana men Almaty qalalary. О́ńirler Sonymen, irilendirilgen óńirler qalaı damydy, 2003-2010 jyldary kezeńinde olardyń elimizdiń ekonomıkasyn damytýǵa qosqan úlesiniń salystyrmaly deńgeıi men dınamıkasy qandaı? Osy kezeń ishinde elimizdiń nomınaldy JIО́-niń eń úlken úlesi Batys óńiri men Almaty qalasynda óndirildi, eń az úlesi - Shyǵys óńirinde. 1-sýret. 2010 jylǵy nomınaldy JIО́-degi oblystardyń úlesi, % 2010 jyly elimizdiń JIО́-degi óńirlerdiń úlesi tómendegideı qalyptasty: Batys óńiri - 29,6%; Almaty – 18,2%; Ońtústik óńir – 15,7%; Soltústik óńir - 13,7%; Ortalyq óńir – 8,5%; Astana – 8,3% jáne Shyǵys óńiri - 5,9%. JIО́ óńirlik qurylymynyń ózgerýi 2003 jyldan bastap Batys óńiri paıdasyna, onyń ekonomıkasy ósýiniń joǵary qarqyny esebinen boldy. Nomınaldy kórsetkishtegi jalpy óńirlik óniminiń (JО́О́) ortasha jyldyq ósiminiń eń joǵary qarqyny Astanada, Almatyda, Batys óńirinde, Ońtústik jáne Ortalyq óńirlerinde baıqaldy. Birshama tómen – Soltústik jáne Shyǵys óńirlerinde. Daǵdarystyń áserinen 2009 jyly nomınaldy JО́О́ ósimindegi aıtarlyqtaı tejelý Soltústik (2,8%) jáne Batys (3,5%) óńirlerinde baıqaldy. Halyqtyń jań basyna shaqqandaǵy JО́О́ óńirler ekonomıkasynyń damý deńgeıin baǵalaý úshin eń obektıvti kórsetkish bolyp tabylady. Osy kórsetkish boıynsha eń jaqsy jaǵdaı Batys óńirinde, sondaı-aq, Almatyda jáne Astanada baıqalady, eń nashar – Ońtústik óńirde. 1-keste. JО́О́ halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy ózgerýi, myń tg.

	2003 j.	2010 j.
Soltústik óńir	253	996
Batys óńiri	596	2 824
Shyǵys óńiri	229	909
Soltústik óńir	160	657
Ortalyq óńir	334	1 367
Astana q.	597	2 668
Almaty q.	696	2 786
El boıynsha	309	1327

  Joǵaryda kórsetilgen JIО́ óńirlik qurylymyn qalyptastyrǵan óńirlerdegi negizgi salalarynyń qalaı damyǵanyn kóreıik. О́nerkásip О́nerkásiptiń óńirlik qurylymynda eń úlken úleske Batys óńiri ıe boldy: 2003 jylǵy 45,5%-dan 2010 jyly onyń úlesi 51,2%-ǵa deıin ósti. Iаǵnı, respýblıkanyń ónerkásip óniminiń jartysynan kóbi eldiń Batysynda óndiriledi. 2-sýret. О́nerkásip óndirisiniń dınamıkasy, mlrd. teńge   2003 jyldan bastalǵan kezeń úshin ónerkásip ósiminiń ortasha jyldyq ósý qarqynynyń eń kóp ósimi Almaty jáne Astanada – 9%-dan astam, Batys, Soltústik jáne Ońtústik óńirlerde, eń azy – Shyǵys óńirinde – 3,5% boldy. Batys óńiriniń ónerkásibi qarjy daǵdarysynyń yqpalyna az ushyrady, ol 2008-2009 jyldary óse bastady jáne Soltústik óńir, ónerkásibi ósken joq, biraq tómendegen de joq. Qazaqstannyń qalǵan óńir­leriniń barlyǵynda osy kezeńde ónerkásip óndirisi kóleminiń eleýliden aıta­lyqtaıǵa deıin quldyraýy baıqaldy. Eń kóp quldyraý 2008 jyly Almaty men Astanada boldy. Ahýal, negizinen Batys óńiriniń óndirý salasy ónerkásibiniń joǵary úlesine sebepshi boldy, ol 2009-2010 jyldary 80%-dan asty. 2003 jyldan bastap Soltústik jáne Ońtústik óńirlerde taý-ken óndirý óndirisiniń kólemi barynsha joǵary qarqynmen ósti. О́ńdeýshi sala Batys jáne Ońtústik óńirlerde barynsha kóp damydy: naqty kólem ındeksiniń ortasha jyldyq qarqyny munda tıisinshe 123,2% jáne 112,1% boldy. Aýyl sharýashylyǵy Jalpy ónimniń barynsha kóp kólemi Soltústik jáne Ońtústik óńirlerinde (jı­yn­ty­ǵynda, bul ónimniń 70%-dan astamy) boldy. Aýyl sharýashylyǵynda, sol sııaqty óner­ká­sip­tegi baǵa 2003 jyl (2002 jylǵa 6,3%) - 2008 jyl (2007 jylǵa 39,4%) aralyǵynda aıtar­lyqtaı údemeli úrdiske ıe boldy. 2008 jyly barlyq aýyl sharýashylyǵy óńirlerinde baǵa barynsha kóp ósti. 2009 jyly baǵanyń ósýi kúrt toqtap qaldy. Al 2010 jyly alǵash ret baǵa aýyl sharýashylyǵynda, tutastaı alǵanda, respýblıka boıynsha 6,7%-ǵa tómendedi. Osy kórsetkishtiń edáýir tómendeýi Soltústik jáne Shyǵys óńirlerinde baıqaldy. Qurylys Qurylysta tórt aımaq kóshbasynda tur: Batys jáne Ońtústik, sondaı-aq Astana jáne Almaty. El boıynsha qurylys jumystarynyń jalpy kóleminde olardyń jıyntyq úlesi qaralyp otyrǵan kezeń ishinde turaqty túrde joǵary boldy: 2003 jyly - 86,9% jáne 2010 jyly - 81,9%. Jıyntyq úlesi qurylymynda – Batys óńiri aıtarlyqtaı basymdyqqa ıe boldy. Qurylystaǵy baǵanyń ósýi jyl saıyn: 2003 jylǵy 3,5%-dan 2008 jyly eń kóp qarqynmen – ótken jylǵa 8,1% boldy. 2009 jyldan bastap baǵanyń ósýi toqtap qaldy jáne 2010 jyly ortasha eseppen 4,6% boldy. Baǵanyń eń kóp ósýi 2010 jy­ly Astanada, Ortalyq jáne Shyǵys óńir­le­rinde, eń azy - Almatyda baıqaldy. Tu­tas­taı alǵanda, óńirlerde baǵanyń mundaı ósýin qalypty retinde sıpattaýǵa bolady.   3-sýret. Oryndalǵan qurylys jumystary kóleminiń dınamıkasy, mlrd. teńge Turǵyn úılerdi paıdalanýǵa engizýdiń eń kóp kólemi 2010 jyly Batys óńirinde, Astanada jáne Ońtústik óńirde, birshama azy – Almatyda jáne Soltústik óńirde, jáne eń azy – Ortalyq jáne Shyǵys óńirlerinde baıqaldy. Eger kóshbasshylar tobynda bul kórsetkish 20-dan 25%-ǵa deıin aýytqysa, onda «aýtsaıderlerde» ol 5%-ǵa deıin de jetken joq. Qyzmet kórsetý sektory 2010 jylǵy qorytyndylar boıynsha eldiń JIО́ qurylymynda qyzmet kórsetý 52,8% boldy. Eldegi kólik jáne baılanys boıynsha kórsetiletin qyzmet kóleminiń eń kóp úlesi Almaty, Astana jáne Soltústik óńirge tıesili. Bul rette qaralyp otyrǵan kezeńdegi kórsetkishtiń turaqty ósýi Almaty qalasynda ǵana baıqaldy. Taýar aınalymynyń jalpy kóleminde 2010 jyly basym úleske Almaty ǵana ıe bolyp otyr – 40,9%. Eldiń taýar aınalymyndaǵy eń kóp úles Shyǵys óńirinde – 6,3%. Investısııalar Investısııalardyń negizgi kapıtalǵa eń kóp kólemi – Batys jáne Ońtústik óńirlerine tıesili. 2010 jyly ol tıisinshe 2121,5 mlrd. teńge jáne 980 mlrd. teńge boldy. Olardyń deńgeıi Soltústik óńirde, sondaı-aq Almaty men Astanada edáýir tómen boldy: tıisinshe 492,2 mlrd. teńge, 407,6 mlrd. teńge jáne 391,3 mlrd. teńge. Jáne aıtarlyqtaı tómen – Ortalyq jáne Shyǵys óńirlerinde (229,7 mlrd. teńge, 150,9 mlrd. teńge). Negizgi ka­pı­talǵa sheteldik ınves­tısııalardy kóbi­ne­se Batys jáne Ońtústik óńirler tartty, olar­dyń ósý qarqyny Al­maty jáne Shyǵys óńirinde az boldy. Astana, Soltústik jáne Ortalyq óńirlerde ınvestısııalar kólemi 2003 jylmen salystyrǵanda 2009 jyly aıtarlyqtaı tómendedi. Qarjylyq jaı-kúıi Qarastyrylyp otyrǵan kezeńde ekono­mı­kanyń naqty sektorynyń qarjylyq jaı-kúıi turaqty jaqsarý dınamıkasyna ıe boldy: óndiristiń ortasha rentabeldiligi 2004 jyly 25,7%-dan 2007 jyly 38,2%-ǵa deıin ósti. 2008 jyly qarjy daǵdarysynyń áserinen óndiris rentabeldiliginiń ósimi 31,4%-ǵa deıin, al 2009 jyly 19,8%-ǵa deıin báseńdedi, alaıda 2010 jyly rentabeldilik 31,2%-ǵa deıin ósti. Tabysty kásiporyndardyń úlesi osy kezeń ishinde birtalaı qysqardy. Máselen, eger 2009 jylǵa deıin olardyń sany 62-66% aralyǵynda bolsa, 2009 jyly 57,7%-ǵa deıin tómendedi, al shyǵyndy kásiporyndardyń úlesi 42,3% boldy. Eń jaqsy jaǵdaı Batys, Ońtústik jáne Ortalyq óńirlerde oryn aldy. Batys óńirdegi barynsha joǵary rentabeldilik munaı óndirýdiń joǵary úlesimen jáne munaıǵa baǵanyń ósýimen baılanysty boldy. Kásiporyndar monıtorınginiń derekteri, jalpy alǵanda, óńirlerdegi óndiristiń ortasha rentabeldilik dınamıkasy iri jáne orta kásiporyndardyń joǵary rentabeldiligine (20%-dan astam) qatysty qamtamasyz etiletindigin kórsetedi. 2009 jyly kásip­oryn­dardyń qarjylyq jaı-kúıi eleýli nasharlady: Batys óńirde shyǵyndy kásiporyndardyń úlesi 36,2%, al qalǵan óńirlerde 40%-dan astam boldy. Kredıttik belsendilik Osy kórsetkish boıynsha óńirlik damýda eleýli dıfferensıasııa baıqalady. Bankter bergen kredıtteriniń kólemi 2010 jyly 5,1 trln. teńge – olardyń jalpy kóleminiń 67,3% kórsetkishine qol jetkizgen Almaty kásiporyndary kredıttik belsendilik tanytyp otyr. Halyqqa berilgen ıpotekalyq kredıtterdiń negizgi kólemi de Almaty qalasyna tıesili. Odan barynsha az Astana, Batys jáne Ońtústik óńirlerde, odan meılinshe az Shyǵys jáne Ortalyq óńirlerde berildi. Ekinshi deńgeıdegi bankterdegi zańdy tulǵalardyń salymdary shamamen 11 esege 2003 jylǵy 349 mlrd. teńgeden 2010 jylǵy 3986 mlrd. teńgege deıin ósti. Olardyń kóp bóligi Almaty jáne Astana qalalaryna tıesili. Halyqtyń salymdary, jalpy alǵanda, 2003 jylǵy 330 mlrd. teńgeden 2010 jylǵy 2182 mlrd. teńgege deıin ósti. Bul jerde Almaty 2010 jyly 53,4% kórsetkishpen alda keledi. Inflıasııa boıynsha ahýal 2003 jyldan bastap 2007 jylǵa deıin Qazaqstannyń barlyq óńirleri boıynsha baǵalardyń ósýi baıqalyp otyr. Tutynýshylyq baǵa ındeksteriniń barynsha artýy 2003 jyly Aqmola jáne Jambyl oblystarynda, sondaı-aq 8%-dan astam ósýi Almatyda oryn aldy. Álemdik qarjy daǵdarysynyń áserinen ındeks 2007 jyly respýblıkanyń barlyq óńirleri boıynsha kúrt ósti. Inflıasııanyń eń joǵary deńgeıi Almatyda (27,1%) jáne eń tómengi deńgeıi Ortalyq óńirde (14,2%) baıqaldy. 2008-2009 jyldary baǵa ındeksi aıtarlyqtaı tómendedi, 2010 jyly ol 7,8%-dy qurady. Eń joǵary deńgeı Astanada – 8,2%, eń tómengi deńgeı Ortalyq Qazaqstanda – 6,9% boldy. Jumyssyzdyq deńgeıi 2003-2010 jj. jumyssyzdyq deńgeıin tómendetýdiń turaqty dınamıkasy: 2003 jylǵy 8,8%-dan 2010 jylǵy 5,5%-ǵa deıin qalyptasty. 2003 jyly eń joǵary jumyssyzdyq deńgeıi Ońtústik jáne Batys óńirlerde shamamen 10%, eń tómengi deńgeı Shyǵys óńirinde 7,3% baıqalyp otyr. 2010 jyly óńirler boıynsha jumyssyzdyq deńgeıi bir ýaqytta: Astana qalasynda 5,9%-dan jáne Ortalyq óńirde 5,3%-ǵa deıin tómendedi ári teńesti. Qarastyrylyp otyrǵan kezeńde ortasha aılyq nomınaldy jalaqy, jalpy, el boıynsha: 2003 jyly 23,1 myń teńgeden 2010 jyly 77,6 myń teńgege deıin turaqty túrde ósti. Kórsetkishtiń eń joǵarǵy deńgeıi Batys óńirde, Almaty jáne Astana qalalarynda, eń tómengi deńgeıi Soltústik óńirde baıqaldy. Qarastyrylyp otyrǵan kezeń ishinde halyqtyń kedeılik kórsetkishteri barynsha jaqsardy. Kúnkóris mınımýmy shamasynan tómen tabysy bar halyqtyń úlesi 2003 jylǵy 37,5%-dan 2010 jylǵy 6,5%-ǵa deıin tómendedi. О́ńirlik bólikte eń tómengi kórsetkish Shyǵys, Batys jáne Ońtústik óńirlerde oryn aldy. Azyq-túlik qorjynynyń qunynan tómen tabysy bar halyqtyń úlesi 2003 jylǵy 9,1%-dan 2010 jylǵy 0,4%-ǵa deıin tómendedi. Eń joǵarǵy (ıaǵnı, nashar) kórsetkish 2010 jyly Shyǵys jáne Batys óńirlerde, eń tómengi Almatyda 0,1% qalyptasty. Qorytyndylaý 2003-2010 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde eldiń irilendirilgen óńirleri boıynsha joǵaryda baıandalǵan taldaýlardy jáne negizgi kórsetkishterdiń ózgerý deńgeıi men dınamıkasyn qorytyndylaı kele, Batys óńir men Almaty kóptegen mańyzdy kórsetkishter boıynsha eń jaqsy deńgeıdi jáne ózgerý dınamıkasyn kórsetkendikten, olar damý boıynsha basqa óńir­ler­den kósh ilgeri keledi degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Atap aıtqanda, bul óńirlerde eldiń eń joǵarǵy nomınaldy JIО́, halyqtyń jan basyna shaqqanda JО́О́ úlesi jáne JО́О́ ósiminiń joǵary ortasha jyldyq qarqyny baıqalyp otyr. Eldiń ónerkásiptik ónimderiniń jartysynan astamy Batys óńirde shyǵarylady, al qyzmet kórsetý sektorynyń eń joǵarǵy úlesi negizgi kapıtalǵa ınvestısııalardyń eń kóp mólsheri salynatyn Almaty qalasynyń enshisine tıedi. Bul rette, damýdaǵy alshaqtyq, ásirese Batys óńirde artyp keledi. Batys óńirdiń barlyq oblystarynda nomınaldy JIО́ úlesi ósken saıyn Soltústik óńirdiń barlyq oblystarynda kúrt tómendep otyr. Atyraý oblysy, Almaty jáne Astana sııaqty úsh iri óńirdiń JIО́ jıyntyq úlesi 2010 jyly óse tússe, JIО́ deńgeıi tómen óńirlerdiń (Jambyl, Soltústik Qazaqstan jáne Aqmola oblystary) salymdary odan saıyn tómendep ketti. Janar KERIMHAN,  Quralaı ÁBILQALYQOVA, QR Ulttyq Banki Zertteý jáne statıstıka departamentiniń sarapshylary.   Aımaqtar Resýrstar bar. Sapaly zaemshyǵa zárýmiz Álemdik qarjy daǵdarysynyń saldary bank sektoryndaǵy problemalardy aıqyndap berdi, alaıda kredıtteý kólemderindegi tómendeý, onyń sapalyq quramynyń nasharlaýy aıa­synda Qaraǵandy oblysyndaǵy bank qurylymdaryna onyń dınamıkasyndaǵy oń qoz­ǵa­lystarǵa qol jetkizý men depozıttik naryqtaǵy qyzmetti jandandyrýdyń oraıy keldi. Qazirgi kezde aımaqtyń bank sektoryn 24 kommersııalyq banktiń fılıaly qurap otyr (2007 jyldyń basynda olardyń sany 17 boldy). Oblystyń depozıttik naryǵyn sıpattaı otyryp, bank júıesine senimdilik pen halyqtyń depozıtti ınvestısııalaýdyń naǵyz senimdi nysandarynyń biri dep sanaýǵa ıkemdiligi nyǵaıa túskenin atap aıtý qajet. Depozıttik baza 2008 jyly ǵana tómendeı bastady. Buǵan qosa 2008 jyldan bastap jáne daǵdarysty 2009 jyly naryq udaıy ósý dınamıkasyn kórsetti. Oblys tartylǵan depozıtter kólemi boıynsha respýblıka boıynsha 4-shi orynda. Salymdardyń jalpy somasy daǵdarysqa deıingi 2007 jylǵy deńgeıden asyp túsip, jyl basynda 216 mlrd. teńgeni qurady. Tartylǵan depozıtter kóleminiń ózgeristerine júrgizilgen taldaýdan aımaqtaǵy depozıttik naryqty qalyptastyrýdyń ereksheligi, aıtarlyqtaı úlestiń - 139 mlrd. teńge nemese 64%-y halyqtyń salymdaryna tıesili bolý faktisi ekendigi kórindi. mlrd.teńge Jeke tulǵalar salymdarynyń ósý dınamıkasy 2007 jyldan bastap baıqalady. Zańdy tulǵalar boıynsha tartylǵan depozıtter kóleminiń ózgerý dınamıkasy ár túrli josparly sıpat alǵan kezde, ósý dınamıkasynyń oń máni 2010 jyldan bastap qana kórine bastady. Valıýta tańdaý kezinde jeke tulǵalar da, zańdy tulǵalar da teńgedegi salymdarǵa ar­tyq­shy­lyq beredi. Máselen, aǵymdaǵy jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha ulttyq va­lıý­ta­daǵy depozıtterdiń kólemi 163 mlrd. teńgeni (75%) qurady. Jyl basynan bergimen sa­lystyrǵanda ósý - 23%. Buǵan Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory 2012 jyl­dyń 1 qańtaryna deıin jeke tulǵalardyń 5 mıllıon teńgege deıin mólsherdegi sa­lym­da­ry boıynsha ótemaqy somasyn tóleýge tıis bolatyn zańnyń qabyldanýy sebepshi boldy. Jeke tulǵalardyń salymdary boıynsha ortasha alynǵan stavkanyń jalpy kórsetkishi jyl basynan beri teńgemen 10,2%-dan 9,8%-ǵa deıin azaıdy jáne EAV-men 7,6%-dan 7,0%-ǵa deıin, al zańdy tulǵalardyń teńgemen salymdary boıynsha 7,9%-dan 6,7%-ǵa deıin tómendedi jáne EAV-men 5,6%-dan 2,6%-ǵa deıin azaıdy. Qaraǵandy oblysynyń kredıttik naryǵy sońǵy jyldary kredıtteý kólemderiniń aıtarlyqtaı tómendeýimen sıpattalady. Qazirgi kezde nesıe beresheginiń jalpy somasy 2008 jylǵy deńgeıde. Bul kórsetkish 1 maýsymda 263 mlrd. teńgeni qurady. Kólemderdiń tómendeý qarqyny 2008 jyldyń basynan bastap 2010 jylǵa deıin baıqaldy. Kredıtteýdiń ósýi jańarýda, biraq asa qarqyndy emes. Eger 2011 jylǵy qańtarda naqty sektorǵa 9 mlrd. teńge berilse, maýsymda 21 mlrd. teńge berilgenin atap aıtý qajet. Bul rette shaǵyn kásipkerlikke qańtarda 3 mlrd. teńge somasyna, al maýsymda - 3,4 mlrd. teńge somaǵa zaem berildi. Nesıe beresheginiń qury­ly­mynda 1 maýsymda jeke tulǵalardyń úlesi 51% (135 mlrd. teńge), al zańdy tulǵalardyń úlesi – 49 % (128 mlrd. teńge) boldy. Kredıttik salymdardyń úlken bóligi dara eńbek qyzmetin (45%), saýda salasyn (23%) jáne ónerkásipti (17%) kredıtteýge baǵyttaldy. Jeke tulǵalarǵa kredıtter boıynsha ortasha alynǵan stavkanyń jalpy kórsetkishi jyl basynan beri teńgemen 16,5%-dan 16,8%-ǵa deıin ulǵaıdy jáne EAV-men 14,2%-dan 13,9%-ǵa deıin azaıdy, zańdy tulǵalar boıynsha teńgemen 12,9%-dan 12,1%-ǵa deıin azaıdy jáne EAV-men 11,6%-dan 11,7%-ǵa deıin ulǵaıdy. Oblys naryǵyndaǵy ahýaldyń birshama turaqtal­ǵa­nyna qaramastan, jalpy ekonomıkalyq jáne joǵary kredıttik táýekelderdiń saqtalýynan kommersııalyq bankter zaemshylarǵa qatysty qatań kredıttik saıasat júrgizýdi jalǵastyrýda. Ulttyq Bank kredıttik naryqqa júrgizgen kezekti toqsan saıynǵy zertteý nátıjeleri bankter burynǵysha klıentter tańdaýǵa saqtyqpen qaraıtynyn dáleldep otyr, sebebi sapaly zaemshylardyń tapshylyǵy saqtalýda. Buryn berilgen kredıtter boıynsha merzimi ótken bereshekterdiń aı saıynǵy ósýi sondaı-aq bankterdiń kredıttik táýekelderge shamadan tys ushyraýynyń bir kórinisi bolyp tabylady. Oblystaǵy merzimi ótken bereshek somasy 2007 jyldyń basymen salystyrǵanda 3,4 ese ósip, 26 mlrd. teńgeni qurady. Bul rette barlyq merzimi ótken bereshektiń 65%-y jeke tulǵalardyń úlesine tıesili. Osylaısha, oblystaǵy nesıe bereshegi jalpy kóleminiń 10%-ynyń merzimi ótken. Merzimi ótken jalpy somanyń 36%-y halyqtyń tutyný maqsatyna; 18%-y aınalym qarajatyn satyp alýǵa jáne 13%-y azamat­tarǵa turǵyn úı salý men satyp alýǵa berilgen kredıtterdiń úlesine saı keledi. Daǵdarystan keıingi kezeńde ekinshi deńgeıdegi bankterdiń birinshi kezektegi mindeti bankterdiń kredıttik portfelderiniń nasharlaýyna ákelip soqtyrǵan álsiz tustardy joıý jáne olardy sapa jaǵynan ósirýdi qamtamasyz etý bolyp tabylady, sebebi kúmándi jáne úmitsiz kredıtter kóleminiń ósýi bankterdiń kredıttik belsendiligin shekteıdi. Bankter qyzmetindegi problemalar sondaı-aq táýekelderdi basqarý júıesiniń jetildirilmeýi men sáıkessizdikter máselelerinde de, korporatıvtik basqarý deńgeıiniń tómendiginen, olardyń qyzmetinde aıqyndylyqtyń jetkiliksizdiginen de kórindi. Oblysta kredıt naryǵyndaǵy qalyptasyp otyrǵan ahýal kredıtteý úderisin jandandyrý maqsatynda jiberilgen qate­lik­terdiń sebepterin taldaýǵa múmkindik beredi, bul kommersııalyq bankterdi jańa tartymdy talaptardy ázirleýge, osy arqyly kredıtteýdi jańǵyrtýǵa májbúrleıdi. Dáýrenbek MÁJITOV,  QR Ulttyq Banki Qaraǵandy fılıalynyń dırektory. Qolma-qol aqsha Ekonomıka qajettiligine barabar Aqsha agregattarynyń ishinde áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan alǵanda aınalystaǵy qolma-qol aqsha erekshe ról atqarady, sebebi halyqtyń jeke tutyný salasymen baı­la­nys­ty qatynastarǵa kóbine solar qyzmet kórsetedi. Budan basqa aınalystaǵy qolma-qol aqsha halyqtyń aqshaǵa degen qatysyn jáne suranysyn oralymdy ári shynaıy kórsetedi. Osy­laısha, qolma-qol aqsha aınalysy salasynda bolyp jatqan úderisterdiń ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin mańyzy zor. Qolma-qol aqsha aınalymynyń dınamıkasyna taldaý jasap, ony qalyptastyratyn faktorlardy aıqyndalyq. Jalpy úrdister Aǵymdaǵy jyldyń basynan bastap aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń aılyq dına­mı­ka­sy aldyńǵy jyldardaǵydaı maýsymdyq tómendeýmen sıpattaldy. Olardyń sońǵy tórt jyldaǵy dınamıkasyna jasalǵan salystyrmaly taldaý aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy bes aıyndaǵy úrdistiń ótken jyldardyń kórsetkishterine uqsastyǵyn kórsetip otyr. Jyldyń basynda ádettegideı aınalystaǵy qolma-qol aqsha kóleminiń maýsymdyq tómendeýi baı­qalady, ol, negizinen, bıýdjet shyǵystary dınamıkasynyń erekshelikterimen túsindiriledi. Ádette aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń kólemi qańtar-naýryzda tómendeıdi, alaıda sáýir-mamyrda aldyńǵy jyldyń aıaǵynda qalyptasqan deńgeıge jetedi. Bul rette jyldyń basyndaǵy aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń tómendeý «tereńdigi» aınalystaǵy qolma-qol aqsha kóleminiń aldyńǵy jylǵy jeltoqsanda qanshalyqty kúshti ósýine baılanysty. 2011 jyldyń basy erekshelene qoımady. 2011 jylǵy qańtar-mamyrda aınalystaǵy qolma-qol aqsha kólemi 0,5%-ǵa (2010 jyldyń sol kezeńinde 8,4%-ǵa ósý; 2009 jyly 9,1%-ǵa tómendeý; 2008 jyly 0,2%-ǵa ósý) tómendedi. Aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń jalpy somasy 2011 jylǵy mamyrdyń aıaǵynda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda 5,8 mlrd. teńgege tómendeı otyryp, 1 142,7 mlrd. teńge qurady. Faktorlar Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń qolma-qol aqsha aınalymy týraly esepteriniń faktor­lyq taldaýy aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń 2011 jylǵy qańtar-mamyrda tómendeýi jalaqy tólemderiniń qysqarýymen, bankomattardy tolyqtyrýǵa beriletin qarajattyń tómendeýimen, taýarlardy, qyzmet kórsetýlerdi jáne jumystardy satýdan túsken tú­sim­der­diń ósýimen, sondaı-aq basqa baptar boıynsha tólemderdiń tómendeýimen baılanysty bolǵanyn kórsetti. 2011 jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda bankterdiń kassalarynan eńbekaqy tóleýge qarajattyń berilýi 38,1%-ǵa tómendegenin kórsetti, bul aınalystaǵy qol­ma-qol aqsha kóleminiń tómendeý sebepteriniń biri boldy. Muny Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttiginiń resmı derekteri de rastap otyr. Máselen, ortasha alynǵan aılyq nomı­nal­dy jalaqy aǵymdaǵy jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda 13,5%-ǵa tómendedi. Budan basqa 2011 jylǵy ma­myr­da 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda memlekettik bıýdjetten jalaqy tóleýge jumsalǵan shyǵystar 1,6%-ǵa tómendedi. Tıisinshe, bankomattardy tolyqtyrýǵa beriletin qarajattyń tómendeýi de baıqaldy. 2011 jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda bankterdiń kassalarynan bankomattardy tolyqtyrýǵa 12,5%-ǵa az qarajat berilgen, bul aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń tómendeýine sebepshi boldy. Aǵymdaǵy jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda taýarlardy, ju­mys­tardy jáne qyzmet kórsetýlerdi satýdan túsken qolma-qol aqshany qaıtarý kóleminiń ulǵaıǵany (58,9%-ǵa) baıqaldy. Bul rette osy faktorlardyń áseri aınalystaǵy qolma-qol aqsha kóleminiń ósýine yqpal etken jaǵdaılarmen ishinara beıtaraptandyryldy. Aı­na­lys­taǵy qolma-qol aqshanyń tómendeýin baıaýlatqan faktorlardyń ishinen, birinshi kezekte, bank­terdiń kassalaryna shetel valıýtasyn satýdan túsken túsimderdiń tómendeýin atap ótý­ge bolady. Aınalystaǵy qolma-qol aqsha kóleminiń ulǵaıýyna jeke tulǵalardyń sal­ym­da­ry­nan qolma-qol teńgeni berýdiń, sondaı-aq zeınetaqy men járdemaqylardyń ósýi yqpal etti. Qolma-qol shetel valıýtasyn satýdan túsken qolma-qol teńgeniń bankterdiń kassala­ry­na túsý kólemi 2011 jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda 28,1%-ǵa tómendedi. Máselen, 2011 jylǵy mamyrda 2010 jylǵy jeltoqsanmen salystyrǵanda aıyr­bastaý pýnktteriniń dollardy netto-satý kólemi 32,2%-ǵa, eýroniki –  15,5%-ǵa tómendedi. Boljam Osylaısha, maýsymdyq faktor aınalystaǵy qolma-qol aqshanyń 2011 jyldyń basynda tómendeýiniń negizgi sebebi boldy. Ulttyq Bank onyń kóleminiń aldaǵy aılarda azdap ósýin kútedi. Bul sondaı-aq maýsymdyq faktormen baılanysty: ádette, jazǵy aılarda, birinshi kezekte demalystar maýsymymen baılanysty, aınalystaǵy qolma-qol aqsha kóleminiń ulǵaıýy baıqalady. Jalpy alǵanda aqsha usynysynyń kólemi ekonomıkanyń aǵymdaǵy damý deńgeıine sáıkes keledi. Ahýalǵa jasalǵan taldaý qazirgi sátte monetarlyq faktorlardyń, onyń ishinde «aınalystaǵy qolma-qol aqsha» agregatynyń áser etýiniń mardymsyz ekendigin rastap otyr. Álemdik taýar naryqtaryndaǵy turaqsyz ahýal, taýarlar men qyzmetterdiń jekelegen naryqtaryndaǵy básekelestik deńgeıiniń tómendigi ınflıasııa ósýiniń negizgi faktorlary bolyp qalýda. Munyń bári Qazaqstannyń ishindegi ınflıasııalyq úderisterge teris áserin tıgizedi. Alaıda tutastaı alǵanda tutyný naryǵyndaǵy ahýal basqarýǵa bolatyndaı kúıde qalýda. 2007-2011 jyldardaǵy jyldyq ınflıasııa Inflıasııaǵa monetarlyq faktorlardyń barynsha az áser etýine qaramastan qazirgi ýa­qy­t­ta QR UB Úkimetpen jáne jergilikti atqarý organdarymen birlesip iske asyrylyp jatqan ınflıasııaǵa qarsy saıasatqa er­ekshe nazar aýdarady. QR UB-nyń 2011 jylǵy sharalary ın­flıasııany jyldyń qorytyn­dysy boıynsha 6-8% sheginde ustaýǵa baǵyttalatyn bolady. Mundaı maqsatqa qol jetkizý qalyptasyp jatqan mak­ro­eko­nomıkalyq jaǵdaılarǵa sáı­kes bolatyn aqsha-kredıt saıasa­ty­nyń tıisti sharalarymen qamtamasyz etiledi. Ekonomıkadaǵy aqsha usynysy ekonomıkanyń ósýine sáıkes keletin deńgeıde saqtalatyn bolady. Danıra SALIHOVA, QR Ulttyq Banki Zertteý jáne statıstıka departamentiniń sarapshysy