Áýezov jáne Aıagóz

Bul maqalany jazý týraly tuńǵysh oı budan jıyrma shaqty jyl buryn kelgen edi. 1987 jyly respýblıka jurtshylyǵy ádettegideı Muhtar Áýezovtiń 90 jyldyǵyn merekelep jatqan kez. Aıagóz qalasynyń baıyrǵy turǵyndarynyń biri, jasy seksenniń seńgirine jetken zeınetker Qab­dolla Mıtanov deıtin qarııa bir júzdesken kezde Áýezov 1943 jyly Aıagózde úsh kún bolǵan degen bolatyn. Sodan keıin-aq osy ýaqytqa deıin el aýzynda ártúrli qısynmen aıtylyp kelgen bul derekti izdep taýyp, ekshep, jurtshylyq nazaryna usynsa degen úmit sáýlesi izdeniske jeteleı berdi. Izdenisimizdi kópshilikke burynnan málim Muhańnyń sol 1943 jyly týǵan elin aralap qaıtqannan keıin jazylǵan «Aqyn elinde» atty jolsapar ocherkin saralap oqýdan bastadyq. Ol 1943 jyly 17 qazanda respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bir betin tutas alyp jatyr eken. Amal ne, bul derekti shyǵarmadan: «Aıa­gózden shyǵyp, aýdan ortalyǵy Qaraýylǵa qaraı júrgende» – degennen basqa Aıagózge baıla­nysty eshteńe taba almadyq. Endigi úmit jibin jazýshynyń sol kezdegi túrli óner adamdaryna, dos-jarandaryna jazǵan hat­tarynan sýyrtpaqtadyq. Bul áreket az da bolsa izdenis qolamtasyna keziktirdi. Muhań týǵan eline júrer aldynda óziniń burynǵy shákirti, sol kezde maıdanda jaýmen shaıqasyp júrgen Málik Ǵab­dýllınge 1943 jyly 11 maýsymda kezekti bir ha­tyn joldaǵan eken. Ondaǵy myna joldar eriksiz nazar aýdartty. «Abaı aýdanyna júreıin dep otyrmyn. Bul barysta romannyń ekinshi kitabyna kerek peızaj kórinisteri, tabıǵat erekshelikteri sııaqty boıaý­lardy jııa qaıtarmyn. Buryn roman jazbaı júr­gende, óz aýdanymyzdy, jalpy bilip júrgenimiz jetkilikti sııaqty edi. Arnap, qadaǵalap sýretteýge kirisem degende, qaıta qarap sol Jıdebaıdy, Túıeórkeshterdi qaıtadan kórip alý sııaqty maqsatym bar». Demek, joǵarydaǵy bir ocherk pen bir hattyń jazylý merzimin saraptasaq, M.Áýezovtiń Abaı eline sapary sol 1943 jyldyń maýsym-qazan aıla­rynyń ortasyndaǵy bir aıda bolǵanǵa saıatyndaı. Eger Muhańnyń sol jyldardaǵy turaqty jumys orny tek Almatydaǵy Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýty desek (ol kezde akademııa áli quryla qoımaǵan), onda jazýshy sapary kezekti eńbek demalysyna oraılasa kelýi ábden yqtımal. Bul, árıne, ınstıtýt stýdent­teri­niń jappaı jazǵy demalysqa shyǵatyn shilde men tamyz aılary. Al, bizge tipti jazýshy saparynyń aıy belgili bolǵannyń ózinde, onyń ishinde Aıagózde ótkizgen úsh kúndi anyqtaý qajettiligi kóldeneńdeı berdi. «Izdegen jeter muratqa» degendeı, búginde ulttyq kitaphana dep atalatyn ǵımarattyń sırek qorlar bóliminen áıteýir kerek maqalany taptyq-aý! Maqala Semeı oblystyq «Ekpindi» gazetiniń 1943 jylǵy 23 shildesindegi sanynda jarııa­la­nyp­ty. Taqyryby «Qazaqstan jazýshylary Aıa­gózde» dep atalǵan. Maqala avtory – Á.Tol­ǵanbaev. Maqalada Q.Mıtanov aqsaqal aıtqan jaıdyń barlyǵy derlik kórinis tapqan. Ásirese, bizder úshin asa qundy «Úsh kún» degen dál dáıekti derektiń qaz-qalpynda jazylǵanyn qaıtersiz. Ol mynadaı sóılemmen órnektelgen. «Osy jyldyń 13-15 shilde kúnderi jazýshy dramatýrg Muhtar Áýezov basqarǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵylymı-ekspedısııasy Aıagóz aýdanynda boldy. Eks­pedısııa quramynda jazýshy S.Begalın, ádebıet synshysy E.Ysmaılov, sýretshi B.Ýrmanche, lenıngradtyq jazýshy Poloskıı jáne Almatydaǵy memlekettik fılarmonııanyń ánshi-áriptesteri J.Elebekov pen I.Mataqov bar». Maqalada ekspedısııanyń mundaı arnaıy saparǵa shyǵýy, eń aldymen, endi eki jyldan keıin týǵanyna 100 jyl tolatyn uly aqyn Abaı toıyn respýblıka kóleminde atap ótý merekesine daıyndyq sharalaryn aqyn elimen, oblys jurt­shylyǵymen aqyldasa otyryp belgileý, aqyn-jazýshylardyń  tyldaǵy eńbek adamdarymen etene tanysý, sondaı-aq, ekspedısııa jetekshisi, jazýshy M.Áýezovtiń keleshekte áli de jazyla túspek Abaı týraly kóp tomdyq romanyna derek izdeý maqsattary jóninde de jınaqy áńgime­lenedi. Maqala sońynda bul aqyn-jazýshylardyń aýdan ortalyǵyndaǵy keıbir eńbek uıymdaryn aralaǵany, aýdandyq partııa komıtetinde olar úshin arnaıy qabyldaý ótkizilgeni jáne olardyń sol úsh kúnnen keıin Abaı aýdanyna attanyp ketkeni baıandalady. Qoıshy, sonymen Almatydan at basyndaı altyn arqalaǵandaı bolyp, sol maqalanyń tolyq kóshirmesin alyp Aıagózge keldik. Aıtpaqshy, uly jazýshynyń sol saparynan sýyrtpaqtata syr shertetin merzimdi baspasóz betterinde jarııa­lanǵan taǵy eki maqalaǵa (ekeýi de bir kúnde jarııalanǵan) kezdesip, tipti, aıdarlanyp qaıttyq. Munyń birinshisi, myǵym Muhańnyń óz qoly­men jazyp bergen, «Kórgen, sezgen jaılardan» degen atpen Abaı aýdandyq «Sosıalıstik mal sharýashylyǵy» gazetiniń 1943 jyldyń 17 tamy­zynda jarııalanǵan maqala. Tegi týǵan elin bir aıdan astam armansyz aralap, keri oralý sátinde jerlesteriniń ótinishi boıynsha jol-jónekeı qaǵazǵa túsire salsa da, ár sózi qysqa da, nusqa, tanymy tereń, máıekti maqala. Endi ekinshisi – «Oblys aqyn-jazýshylarynyń jınalysy» dep atalatyn maqalada («Ekpindi», 1943 jyl, 17 tamyz) Áýezov basqarǵan ekspedısııa músheleri qatysqan bir jıynnyń jumysynan jandy esep berilgen. Osy jıynda qazaq ádebıetiniń tolaǵaı tulǵasy Áýezov Abaı týraly shalqar da salıqaly sóz sóılese, belgili ádebıet synshysy Esmaǵambet Ysmaılov uly aqynnyń aldaǵy 100 jyldyq merekesin atap ótýdiń jaı-japsary týraly baısal­dy baıandama jasaǵan kórinedi. Endi, osy maqalany izdestirýge sebepker bolǵan aqsaqal Qabdolla Mıtanovpen Áýezov týraly úzilgen áńgimemizdi qaıta jalǵastyraıyq. Áýezovtiń Aıagózge kelgendigin qalaı bildińiz degen alǵashqy suraqqa aqsaqal bylaı jaýap berdi. – Ol kezde men osy aýdandaǵy memlekettik Qaýipsizdik komıtetiniń jaýapty ókili edim. Bir kúni Aıagóz aýdandyq atqarý komıtetiniń sol kezdegi tóraǵasy Muqsyn Ámirǵalın meni, Aıagóz qalalyq atqarý komıtetiniń tóraıymy Kalmyko­vany jáne taǵy eki-úsh adamdy shaqyryp alyp: – Oblys basshylarynyń habarlaýyna qaraǵanda, jaqyn kúnderdiń birinde osy Aıagóz aýdany arqyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ǵylymı-ekspedı­sııasy Abaı aýdanyna barady eken. Osyǵan oraı, bizge Almatydan osy araǵa deıin poıyzben keletin sol ekspedısııany qarsy alyp, Abaı aýdanynan kólik kelgenshe jatar oryn, isher tamaqpen qam­tamasyz etý mindeti júktelip otyr. Tipti, Abaı aýdanynan kólik kelmeı qoıǵan jaǵdaıda ekspe­dısııany munda kóp kidirtpeı, tıisti jerine jedel jetkizý qajettiligin de eskertti. Dál osy arada qalalyq atqarý komıtetiniń tóraıymy Kalmykovaǵa bolashaq qonaqtar úshin qaladaǵy qonaqúıden eń kem degende 10 adamǵa oryn daıyndaýǵa, al óziniń orynbasary Tólesh Táýirbaevqa bolashaq jolaý­shylar úshin aýdannyń kolhoz-sovhoz­darynan, kásiporyndarynan la­ıyqty kólik irikteýge tapsyrma berildi. Eń sońynda Ámirǵalınniń maǵan jáne aýdan­dyq ishki ister bóliminiń bastyǵyna bergen nusqaýy ádettegiden tys sıpatta boldy. Ol muny bylaısha termeledi: – Ekspedısııa quramynda aqyn-ja­zýshy­lardan basqa ártister, sýretshiler, ánshiler, kúıshiler de bar kórinedi. «El qulaǵy elý» degen. Kúni erteń muny estigen el oıyn-saýyq kóremiz dep eleńdeýi múmkin. Osyǵan oraı, jurtqa ekspe­dısııa­nyń barar jeri de, negizgi jumysy, atqarar ortasy da Abaı aýdany ǵana ekenin durystap túsindirý qajet. Ádilinde, ekspedısııa ol jaqqa mynadaı surapyl soǵys kezinde oıyn-saýyq úshin bara jatqan joq. Kerisinshe, endi eki jyldan keıin respýblıka kóleminde atap ótiletin Abaı atamyzdyń 100 jyldyq toıyna daıyndalý máseleleriniń aýqymdy shara­laryn aqyn elimen aqyldasa otyryp belgilep qaıtpaq eken. Buǵan qosa, eks­pedısııa bastyǵy, jazýshy M.Áýezovtiń Abaı týraly alda jazylar kitaptaryna tyń derekterdi el ortasynan jınaý sharýasy da bar bolsa kerek. Taǵy qaı­talap aıtamyn, ekspedısııanyń ýaqyty barynsha shekteýli. Demek, bizge qoıylyp otyr­ǵan mindet te tyǵyz. Sol ekspedısııany shıraqy túrde qarsy alyp, jınaqy shyǵaryp salý. Osy jerde men aqsaqaldyń sońǵy sózine oraı: – Ýaqyty tyǵyz bolsa, olar Aıagózde nege úsh kún boldy? – degen suraq qoıýyma týra keldi. – Buǵan aldymen kólik jaıy sebep bolǵan sekildi, – dep aqsaqal áńgimesin eshbir irkilissiz jalǵas­tyra berdi. Abaı aýdanynan ekinshi kúni kesh bata árqaısysynda kúnqaǵary bar qos jegin atty eki jeńil arba keldi. Jegin attary bir kún tolyq dem aldyryldy. – Sol úsh kúnde qonaqtar qaıda jatty? – dep men taǵy da jedel suraq berdim. – Árıne, qonaqúıde jatty. Qalamyzda osy maq­satqa arnalyp soǵystan buryn salynǵan sol úı áli aman-saý tur emes pe. Ol qazirgi ortalyq monsha qasyndaǵy bir qabatty eńseli ǵımarat elýinshi jyldardyń aıaǵyna deıin qonaqúı bolyp keldi. Mine, osynda Muhańdar úsh kún túnedi, – dep aqsaqal ár sózin nyqtap aıtty. – Osy úsh kúnde Muhańnyń tyndyrǵan isinen habaryńyz bar ma? О́zińiz jazýshymen tildese aldyńyz ba? Áıtpese, bul ortada Áýezovpen kimder baılanysa aldy? – degen suraǵymyzǵa Qabdolla aq­sa­qal birshama oılanyp baryp jaýap qatty. – Aldymen Áýezovpen tildestim dep aıta almaımyn. Biz kim? Áýezov kim? Al onymen sol úsh kúnde jıi jolyǵysqan eki jaýapty qyzmetker boldy. Munyń biri joǵarydaǵy Táýirbaev, ekinshisi, sol kezdegi aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolǵan Júnis Qanseıitov degen jigit. Sońǵysy Muhańa burynnan tanys sekildi, sebebi, ol jazýshyny úıine qonaq etkeni bar. Keıinnen bul adam Abaı elinde birneshe jyl aýpartkomnyń birinshi hatshysy qyzmetin de atqardy. Mine, osy eki adamnyń kómegimen jazýshylar osy qaladaǵy keıbir ónerkásip oryndaryna baryp, biraz eńbek adamdarymen de áńgimelesti. Aýdandyq partııa komıteti men aýdandyq atqarý komıtetinde qabyldaý da uıymdastyryldy. Bul sharaǵa men de qatysyp, Áýezovtiń sonda sóılegen sózin tyńdadym. Bul meniń uly jazýshyny tuńǵysh kórýim edi. Jazýshy bul qabyldaýda qaǵazsyz sóıledi. Mańdaıy kere qarys kelgen, biraq, qos samaı shashy buıralana burqyrap turǵan mol deneli adam alǵashynda biraz kibirtiktep alyp, sodan keıin aǵyl-tegil sóılep kete bardy. Osy arada zaldan: – Aǵaı, bul saparyńyzda da oılaǵan taqy­ryptaryńyz, maqsattaryńyz bar shyǵar. Ne jazbaq oıdasyz? – dedi bir tosyn daýys ıesi. – Páli, maqsatsyz adam bola ma? Biraq, qam­shynyń sabyndaı qysqa tirshilikte qaı maqsatty kezinde oryndap bitersiń. Abaı aıtqandaı: «Maqsat alys – ómir shaq». Degenmen, óz basym áýel bastan bir ǵana túpkilikti maqsatqa – Abaıdyń aqyndyq ómirin zertteýge arnalǵan. Túpkilikti maqsat, árıne, ońaıshylyqpen oryn­dala qoımaıdy. Ol kezeńdik satymen orynda­lady. Men qazir 46 jastamyn. Osy jastyń teń jartysyn Abaı ómiri men aqyndyǵyn zertteýmen aınalysyp kelemin. Bitirgenimnen bitirmegenim áldeqaıda kóp. Mysaly, aǵylshynnyń Baıronyn nemese nemistiń Gete aqyndaryn búkil dúnıe júzi halyqtary bilgendeı dárejege jetkizý úshin áli men sııaqty Abaıdy zertteıtin ondaǵan, tipti, júzdegen ǵalym­dar kerek. Taıaý jyldardaǵy maqsatym – uly aqyn týraly kólemdi romandar toptamasyn jazý. Bul oraıda, «Abaı» degen atpen tuńǵysh romanym byltyr ja­ryq kórdi. Qazir ekinshi kitapty jazý ústindemin. Ja­syratyn ne bar, osy ekspedısııany basqara, aqynnyń 100 jyldyǵyna daıyndyqty sóz ete júrip, el arasynan Abaı ómirinen áli de tyń derekter izdestirý nıetindemin. Eger tirshilik bolyp, 10-15 jyldyń ar jaq, ber jaǵynda Abaı týraly 3-4 kitap jazyp, uly aqyn beınesin týǵan halqyma tabystap ketsem, túpkilikti maqsatym oryndalar edi. Áı, kim bilsin, oǵan til jete me, ómir jete me? О́zim de bilmeımin. Áıteýir, myzǵymas maqsatqa, úzilmes úmitke matalǵandaı osy ekspedısııany týǵan elge – aqyn jerine bastap apara jatyrmyn, – dep Muhań sózin aıaqtady. Muhań týraly mundaı tolassyz oı tolqyny endi bizdi onyń shynaıy shákirtteriniń biri, qazaq áde­bıetindegi abaıtaný, muhtartaný salasynda uzaq jyldar eńseli eńbekterimen kózge túsken professor Qaıym Muhamethanovpen de (2004 jyly 89 jasynda qaıtys boldy) áńgimelesýdiń sátin túsirdi. – Muhań sol saparynda Aıagózde úsh kún boldy, –  degen gazet deregi qolyńda bolsa, onda áńgimemizdi týra sodan bastaıyq, – dep Q.Muhamethanov oıyn týra soǵan burdy. Aldymen aıtarym: avtor maqa­lasynda sol ekspedısııa múshesi bolsam da meniń aty-jónimdi atamaǵan. Sebebi, ol kezde Semeıde qyzmet atqarǵandyqtan, ekspedısııa quramyna men Abaı aýdanynyń Aıagóz jerimen shektesetin «Jańa arna» kolhozynda qosyldym. Odan ári Muhań­darmen birge boldym. – Joǵarydaǵy ekspedısııaǵa da kirýime Muhań­nyń yqpaly az bolǵan joq, – dep Qaıym aqsaqal áńgimesin odan ári jalǵastyryp áketti. Bireýler biler, múmkin bilmes, 1940 jyldyń basynda respýblıka Úkimeti men Qazaqstan kompartııasynyń Orta­lyq komıteti Abaıdyń týǵanyna 100 jyl tolý merekesine daıyndalý jáne ony ótkizý týraly kólemdi qaýlyny bes jyl buryn qabyldaǵan bo­latyn. Osy qaýlyǵa oraı, merekeni ótkizýdiń komıssııasy da qurylǵan-dy. Sol komıssııanyń jaýapty hatshysy Muhtar Áýezov bolyp bekitilgen edi. Ádilin aıtý kerek, bul tarıhı qaýly uly aqyn murasyn nasıhattaýda kóp-kórim sharýa tyndyrdy. 1940 jyly Qazaq elinde tuńǵysh ret aqyn toıyn jer-jerde saltanatpen atap ótýdiń rásimi jasaldy. Sol jyly Semeıde alǵash ret aqynnyń murajaıy shańyraq kóterdi. Mine, osy murajaıǵa men Muhańnyń keńesimen aǵa ǵylymı-qyzmetker bolyp jumysqa qabyldandym. Amal ne, tosyn bastalǵan soǵys talaı sharýanyń shyraıyn buzyp, el eńsesin ezip ketken joq pa. Áıteýir, maıdandaǵy shaıqas bizdiń el áskerleriniń paıdasyna sheshile bastaǵan 1943 jyldyń ortasynda respýblıka uly aqyn toıyna daıyndyqty qaıta qolǵa alýdyń shalymdy sharalaryn oılastyrdy. Sonyń biri – aqyn eline shyqqan sol ǵylymı ekspedısııa edi. Bul jerde Muhańnyń maǵan kórsetken taǵy bir senimin aıtpasqa sharam qalmaı tur. Joǵaryda baıandaǵanymdaı, Muhań Abaı merekesin ótkizý jónindegi Úkimet komıssııasynan 1941 jyldyń basynda óz ótinishi boıynsha bosandy da, bul orynǵa meni usynǵanyn qaıtersiz. Hatshylyq­tan boı tartýyn sol ótinishinde baıandaǵandaı, Abaı týraly romandar sıklin jazýdyń sebebine ákep tiregen-di. Shynynda solaı boldy ǵoı. Basqa ádebı-ǵylymı-zertteý eńbekterin, dramatýrgııadaǵy dámdi dúnıelerin sóz etpegenniń ózinde, 1943-1954 jyldary Abaı týraly basty eńbegi – tórt tomdyq «Abaı joly» epopeıasyn dúnıege keltirdi ǵoı. Muhań saparynyń nelikten Aıagóz jaqtan bastalǵanyn ózi bylaısha sabaqtaıtyn. Abaıdyń jas kezinde bolys bolyp: «Jasymda albyrt óstim oıdan jyraq», dep ókinishte bolatyn Qońyr Kókshe bolysy – Qundyzdy Shet óńiri – basy tósekte,  maly jaılaýda qosylatyn arqaly Aıagóz elimen shektesedi. Sonaý baıaǵy zamandy áńgime etpegenniń ózinde, munda Abaı ómir keshken dáýirdiń aldy-artynda talaı sýyrypsalma aqyndar, jaýjúrek batyrlar dúnıeden ótken. Basqasyn aıtpaǵanda, HIH ǵasyr­dyń Qunan­baıymen kelisken de, kerisken de, ári sultan, ári batyr Baraq, jyraý Aqtamberdi, Abaıdyń aqyn ustazy Dýlat, jeti atalarynan aqyndyqtyń óneri úzilmegen Túbek bastaǵan 17 aqyn, keshegi Abaı aldyn kórgen aqyn Árip osy óńirden ushqan túlekter. Áýezov Aıagózde úsh kún bolǵanda osy eldiń osyndaı tulǵaly túlekteri týraly derekterin kóne sózdiń kóbesin sógetin qarııalarynan jınap alýǵa múmkindik taýyp úlgergen. Olarmen áńgi­melesken. Muhańnyń bul jaqtan tapqan  olja­larynyń endi biri – Sergıopol aýylynda turatyn Abaıdyń nemeresi, Aqylbaıdyń balasy Israıl men kezinde Abaıdyń dosy, keıinnen qasyna aınalyp ketken Jırensheniń shóberesi Qaqabaı Jırenshınder edi. Aıtty-aıtpady, bul derekterdiń birtalaıy Muhańnyń uly Abaı týraly jazǵan kitaptarynyń ár jerinde kelisti, qısyndy kórinis tapqan. Muhań Aıagózden shyǵyp, Qundyzdy, Shet boıynda bol­ǵanda Qos ózeni jaǵasynda jerlengen Aqtam­berdi zıratyn, ákeli-babaly, aqyndar Aqtaılaq-Sa­byr­baı-Qýandyq meken etken Saryózekteı keń qo­nysty aralap kórip, jazǵandaryn odan ári taǵy sara­laǵan. Uly aqynnyń etine qamshy tıetin Kóshbıke bulaǵynan Muhań sý iship, ol jerdiń kó­rinisin qaǵaz betine túsirdi. Sóıtip, uly Muhań Aıagóz jerinde, Abaı elinde dál osyndaı maq­satkerlikpen qyrýar derekter túzilisin taýyp, oljaly qaıtty. M.Áýezovke shırek ǵasyr shynaıy shákirt bol­ǵan Qaıym aqsaqaldyń mundaı qanyqty, qalypty áńgimesine de rıza boldyq. Tek áńgime sońynda, Qaıym Muhamethanovtan Muhańdardyń Aıagózde bolǵandyǵy týraly maqala jazǵan adamdy bilesiz be dep te baspalap suraǵan edik. Oǵan jaýap óte qysqa boldy. – Meniń boljaýym boıynsha, bul avtor M.Áýezovtiń tamasha dosy, tipti, aǵasyndaı bolyp ketken Baltaqaı Tolǵanbaevtyń týǵan inisi Ánýar Tolǵanbaev. Muhań eline barǵan saıyn aldymen osy kisiniń úıine atbasyn tirep, el-jurtty aralaýdy osy úıden bastaıtyn. Al Baltaqaıdyń úlken ákesi – Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasy keıip­keriniń biri – áıgili Juman qart. Baltaqaı birneshe aǵaıyndy bolǵan. Maqalanyń Aıagóz týraly bolǵanyna qaraǵanda, avtor aıagózdik te bolýy múmkin. Qazaqta attas famılııalar kóp qoı, alaıda, meniń paıymdaýymsha, avtor Baltaqaı Tolǵanbaevtyń týǵan inisi Ánýar Tolǵanbaev bolar deımin. Eger ol Aıagózde istese, onda sol jaqtan izdeý kerek shyǵar, – dep jaýap berdi. Qaıymnyń maqala avtoryn Aıagóz jaqtan izdestirgen jón degen siltemesi bizdi taǵy da Mıtanov aqsaqalmen kezdestirdi. Sharýamyzdyń endigi yńǵaıyn túsin­gen ol birtalaı oılana otyryp: – Endeshe, ol qos shatyrly qatynnyń kúıeýi bolǵan Tolǵanbaev qoı, – dep tyń áńgime bastap ketti. Kezinde qala syrtyndaǵy ana Sergıopol aýylynda kolhozdardyń traktorlary men kom­baındaryn jóndeıtin MTS deıtin kásiporyn bol­ǵan. Sonda MTS dırektorynyń saıası isteri jó­nindegi orynbasary bolyp Tolǵanbaev deıtin jigit istedi. Ol sol Sergıopoldan Aıagóz qalasyna re-­zın­­­kaly qos dóńgelekti kishkene arbamen kelip-ketip júretin. Umytpasam, bul jigit sol – soǵys jyldarynyń birinde Semeı ob­ly­syndaǵy Jarma aýdandyq áskerı komıssary bolyp ketti ǵoı deımin. Endi birde Aıagózde ótkizilgen úlken bir jıynda jınalǵandarǵa, Áýezovtiń soǵys jyldarynda Aıagózde úsh kún bolǵandyǵyn, ol týraly oblystyq «Ekpindi» gazetinde Á.Tolǵanbaev degenniń maqa­lasy basylǵanyn, osy avtor jaıly derekter izdestirip júrgenimizdi qulaqqaǵys jasaǵan edik. Muny estigende Aıagóz qalasynda uzaq jyldar orta mektep dırektory bolǵan, qazirde zeınetker Qusaıyn Átkeshov degen kisi bylaı degen edi: – Umytpasam, 1943 jyly men Sergıopol aýylyndaǵy orta mekteptiń 8 synybyn bitirgen edim. Jazǵy kanıkýlge shyqqan kezimiz bolsa kerek. Sol kezde alaqandaı aýylda Almatydan jazý­shylar, ártister kelipti degen sóz keýlep ketti. Munyń anyq esimde qalǵany, orta mekteptiń oqý isi meńgerýshisi bolyp, bizge orys tili men ádebıetinen sabaq beretin muǵalim Seıtqazınniń menimen birge bir synypta oqıtyn Ońǵar degen balasy, maǵan kelip: – Júr, ózenge baraıyq. Almatydan kelgen qonaqtardy meniń ákem men MTS-te qyzmet isteıtin bir bastyq shomyldyrýǵa alyp ketti. Biz de ózenge túseıik, – dedi. Aıtqandaıyn, bir top bala shýlap Aıagóz ózenine bardyq. Baspalap júrip alys­tan kelgen qonaqtardyń shomylyp jatqanyn biraz tamashaladyq. Biraq, olardyń kim ekenin bizge aıtqan eshkim bolmady. Jaqyn barýǵa júreksindik. Endi osy úsh zeınetkerdiń aıtqandaryn qory­tyn­dylaý maqsatymen oblystyq muraǵattyń Aıagóz fılıalynda saqtalýda jatqan Sergıopol MTS-iniń azyn-aýlaq qujattaryna úńildik. Baqy­tymyzǵa oraı, osy kásiporynnyń 1942 jylǵy jumysshylary men qyzmetkerleri jeke quramy týraly buıryqtardyń birinde: «Tolǵanbaev – MTS dırektorynyń saıası ister jónindegi orynbasary», dep jazylypty. Aty-jóni anyq kórsetilgen. Basqalaı derek tabylmasa da, maqala avtorynyń ıesi osy adam ekendigine kózimiz jetkendeı boldy. Qaıym men Mıtanov aqsaqaldardyń aıtqan joramaldary durys-aý dep baǵamdadyq. Sóıtip, on jyl boıy tolǵandyrǵan sharýa­myzdyń sońyna aqyrǵy núkte qoıýdyń da kezegi jetken sııaqty. Bul maqala sońynda mynadaı bir usynysty da alǵa tartýdy jón kórdik. Ol, kezinde uly jazýshymyz Áýezov úsh kún aıaldap, jumys istegen sol burynǵy qonaqúıdiń qabyrǵasyna eskertkish taqta ilse degen tilek edi. Nesi bar, bul tilek júzege assa, búgingi urpaqtyń uly jazýshyǵa degen súıispenshiligi men qurmetiniń baıandy bir belgisi bolyp qala berer edi. Ǵabıt ZULHAROV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Aıagóz qalasy.