Osy oraıda, Memleket basshysynyń joǵarydaǵy rýhanı jańǵyrý ustanymyn negizge alǵan halyqaralyq «TURKISLAV» akademııasy elordamyzdaǵy Ulttyq mýzeıde bir jyl buryn ómirden ótken elimizge tanymal arheolog-ǵalym Beken Nurmuhanbetovtiń qurmetine oraı «Altyn adam – táýelsiz Qazaqstannyń rámizi» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıymdastyrdy.
Osydan jarty ǵasyr buryn Esik qorǵanynan tabylǵan «Altyn adam» rasynda Elbasynyń eńbeginde aıtylǵandaı, ulttyq kodymyzdy saqtap, tarıhı jadymyzdy túrlendirýge taptyrmaıtyn qural. Onyń arheologııalyq qundylyǵyn bylaı qoıǵanda, obadan tabylǵan qoldanbaly óner týyndylary, sondaı-aq, áli kúni tolyq oqylmaǵan qos tostaǵandaǵy jazý kóne mádenıetimizdiń kýási ispettes.
«Qazaq halqynyń basqadan bólek bitim-sıpaty men rýhanı mádenıeti paıda bolyp, daralanýyna 40 ǵasyrǵa jýyqtady. Demek, Uly Daladan tabylyp jatqan arheologııalyq muralarymyzda beri degende 4000 jyldyń tarıhy sińirilgen. Osy qundylyqtarymyzdy arab-parsy, slavıan jurtyna baılanystyrmaı tól dúnıemiz retinde tanıtyn ýaqyt jetti. Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda osyny eskertti. Sondyqtan, «Altyn adam» bizdiń ulttyq kodymyz», deıdi basqosýdyń qurmetti qonaqtarynyń biri akademık Orazaq Smaǵulov.
Jıynda sóz alyp qazirgi táýelsiz elimizdiń arheologııalyq zertteý jumystary týraly kelesi oı aıtqan tanymal tarıhshy-ǵalym Zeınolla Samashevti sózge tarttyq:
– Jalpy otandyq arheologııa tarıhyna toqtalar bolsaq, – deıdi Zeınolla aǵa. – Keńes kezinde Ile ekspedısııasy degen boldy. Qazaq arheologııasynyń qalyptasýyna birden-bir sebepshi qurylym osy. Osy ekspedısııa quramynda biz eske alyp otyrǵan Beken Nurmuhanbetov jumys istedi. Osy kisiniń 1969 jyly Esik qorǵanynan «Altyn adamdy» taýyp alýy qazaq arheologııasyna tyń serpin ákeldi. Qazaq jerinde saq mádenıeti bolǵany dáleldendi.
– Biz biletin derekterde «Altyn adamdy» tapqan adam Kemel Aqyshev dep jazylǵan. Osy qalaı?
– Ol ras. Shyndyǵynda, Esik qalasyna jańadan avtobeket salynatyn bolyp, sol oryndaǵy obany kúrep tastaý mindeti aýyl mehanızatorlary G.Shmıdt pen S.Laptevke tapsyrylady. Olar obany kúreı bastaǵanda aǵash bórenelerdi kóredi de, jumysty toqtatyp, ákimshilikke habarlaıdy. Sóıtip, obany alǵashqy bolyp kórip, tekserý jumysy Beken Nurmuhanbetov aǵamyzǵa buıyrǵan. Ári qaraı ǵylymı jumys toby qurylyp, ony Kemel Aqyshev basqarǵan. Kemel aǵanyń jankeshti eńbegi bolmaǵanda «Altyn adamdy» qazirgideı qalpyna keltirý múmkin emes edi.
– Siz arheolog ǵalym retinde aıtyńyzshy, qazirgi jańarǵan qazaq qoǵamyna «Altyn adamnyń» qandaı rýhanı-tarıhı mańyzy bolýy múmkin?
– Basqasyn aıtpaǵanda, Elbasynyń rýhanı jańǵyrý týraly maqalasynda: «Jergilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyttalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek, biz halyqtyń sanasyna odan da mańyzdyraq – jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy kerek» delingen. Osyndaǵy «jalpyulttyq qasıetti oryn» uǵymyna nemese «kıeli jer» jobasyna suranyp turǵan núkteniń biri osy «Altyn adam» jáne ol tabylǵan qorǵan.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
