Akýtagavanyń aqıqaty
Rıýnoske Akýtagava. Ol jalǵyz japon halqynyń ǵana emes, álem ádebıetiniń jaryq juldyzyna aınala bastaǵan 35 jasynda jan kúızelisine shaldyǵyp, veronaldyń kóp mólsherin (uıyqtatatyn dári) iship, 1927 jyldyń 24 shildesinde ýlanyp óldi. О́miriniń óliarasyndaǵy tirshilik taýqymetine maltyǵyp júrgen kezinde emes, barsha jurtty moıyndatyp, talantyna tabyndyra bastaǵan shaǵynda jazýshynyń ólimge moıynusynyp, ózine-ózi qol jumsaýy kútpegen oqıǵa boldy.
Akýtagava ádebıettegi joly birden bolǵan jazýshylardyń qatarynan. 1915 jyly alǵashqy jaryq kórgen «Rasemon qaqpasy» jáne «Muryn» áńgimelerimen-aq ol japon prozasynyń has sheberi Sosekı Nasýmeniń ystyq yqylasyna bólengen jalǵyz japon jazýshysy boldy. Sán qýǵan prozaıkterdiń sońynan ilesip ketpeı, aǵysqa qarsy júzip, sóz ónerindegi ózgeshe álemin jasaǵan Nasýmeni bir nársege tań qaldyrý qıyn edi.
Akýtagava 1892 jyldyń 1 naýryzynda, ejelgi zamanǵy sanaý tásili boıynsha Aıdahar jylynyń Aıdahar aıy men Aıdahar kúninde dúnıege keldi. Rıý sóziniń maǵynasy aıdahar degen uǵymdy bildiredi. Japon prozasynyń aıdahary ómirin bastamaı jatyp-aq taǵdyrdyń qatal synyna ushyrady, toǵyz aıǵa tolǵanda anasy jyndanyp ketip, zań boıynsha jáne qalyptasqan dástúr saltymen sábıdi sheshesiniń týǵan aǵasy Akýtagava Mıtıakanyń qolyna tárbıeleýge beredi. Mine, osylaısha bolashaq uly jazýshynyń burynǵy Nııhara degen tegi Akýtagava bolyp ózgertiledi.
Ol sábı kúninen óte alǵyr bala bolyp ósti. Mektep qabyrǵasynda júrgende japon jáne qytaı klassıkteriniń shyǵarmalarymen tanysyp, on bir jasqa tolǵanda ádebıetke bir taban jaqyn synyptastarymen birigip shyǵarǵan jýrnaldy redaksııalap, on tórt jasynda áıgili drammatýrg Genrıh Ibsenniń shyǵarmalaryn qumartyp oqıdy. Jıyrma jasynda Eýropa aqyndary, prozaıkteri men fılosoftarynyń jazǵan dúnıelerin túk qaldyrmaı túgesip, Bodler, Strındberg, Bergsonnyń shyǵarmashylyǵyna qatty úńilip, sheberligin shyńdaıdy.
1913 jyly Akýtagava Tokıo ımperatorlyq ýnıversıtetiniń aǵylshyn ádebıeti bólimine túsip, proza salasyndaǵy baǵyn synap kórmek belin býady..
Jańashyldyq
1885 jyldary ádebıettanýshy See Sýboýtı «Romannyń mánisi» degen ǵylymı traktatyn jarııalap, sol ýaqyttaǵy qaýym úshin japon ádebıetiniń minezi men keleshegin aıqyndap qoıǵan bolatyn. Ol jańashyldyqtyń úlgisin kórsetpekke nıet tanytyp, barlyq jazýshylardy dástúrli japon poetıkasynan bas tartyp, eýropalyq «sýretteý mashyǵyn» qabyldap, ómirde bolyp jatqan oqıǵalardy sol qalpynda sýretteýdi usyndy. «Sıadzısýsıýgı» dep atalatyn bul ádebı tásil kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Jurttyń bári osy tásildiń japon prozasyn damytýdaǵy jalǵyz durys jol ekenine kámil sendi. Ádebıet tabaldyryǵyn endi attaǵan Akýtagava ǵana onyń ómirsheńdigine kúdiktene qarady.
Japon prozasanyń endi ǵana qalyptasyp jatqan eleń-alańynda bul mektepten irgesin aýlaq salǵan Sosekı Nasýme ǵana dástúrden qol úzbeı, japon poetıkasynyń barlyq múmkindigin paıdalana otyryp «Sizge asa qurmetpen qaraıtyn mysyq paqyryńyz» atty shynaıy óner týyndysyn ómirge keltirdi. Ádebıet tabaldyryǵyn endi attaǵan Akýtagavanyń basqa emes, Sosekı Nasýmeniń sheberlik mektebinen dáris alýy shyn maǵynasyndaǵy ónerdiń tamyryn taba bilgen zerektigin ańǵartady. Jazýshynyń «Rasemon qaqpasy» áńgimesi sonyń aıqyn dáleli ispettes.
Ádebıet zertteýshisi Arkadıı Strýgaskııdiń «Rıýnoske Akýtagavanyń úsh jańalyǵy» atty eńbeginde Akýtagavanyń shyǵarmashylyq qudireti týǵyzǵan áńgimesiniń arqasynda Rasemon qaqpasynyń álemge áıgili bolǵany jaıly aıtylady. Bul hıkaıada baıandalatyn oqıǵanyń sıýjetin ol «Kondzıaký monogatarı»-den (HI ǵasyrda hatqa túsirilgen ejelgi zamanǵy hıkaıa) alady. Ol eski ańyzdaǵy sıýjetti túrlendirip, adam psıhologııasyn zertteýdiń jańa tásilin oılap tapty. Bar jan-tánimen zulymdyqqa qarsy adam qaıyrshy kempirdiń jasaǵan aıýandyǵyn kórgende jany shydamaı, ony tonap, qylmysqa barady. Mine, osylaısha Akýtagava ádebıettegi eń alǵashqy jańalyǵyn ashty. Ol ádebıet adam sezimin sýretteýmen emes, onyń psıhologııasyn zertteýmen aınalysýy kerek degen qorytyndyǵa toqtam jasady. Al adam psıhologııasyn ashatyn bir-aq nárse bar. Ol – oqıǵa.
Shyǵarmashylyq izdenisiniń tamyry ulttyq topyryqtan úzilmeı, orta ǵasyrdaǵy ańyz-áfsanalar men epostarmen sabaqtasyp jatqan Akýtagavanyń qansha ýaqyt ótse de adam tabıǵatynyń ózgermeıtinin kózi jetti. Mine, sondyqtan da oqıǵa ýaqytyna asa mán bermegen ol jazǵan shyǵarma eń aldymen adamnyń jan áleminiń tereńdigine boılaý alýy kerektigine basa nazar aýdardy.
О́kinishke qaraı, Akýtagavanyń zamandastary jazýshynyń jańashyldyǵyn qabyldaı almady. Bári jabylyp ony ómirdiń shyndyǵynan qashady dep aıyptady, eskilikke qumar dep jazǵyrdy. Jazýshyǵa qarsy aıtylmaǵan sóz, atylmaǵan oq qalmady. Shyn ónerdiń ne ekenin zamandastaryna qaraǵanda tereń túsingen Akýtagava bastapqyda ol aıyptaýlarǵa jaýap berýdi qajet sanamady. Ýaqyt ótken saıyn jazýshyǵa qarsy jónsiz synnyń joıqyny kúsheıe tústi. Qaıtpek kerek? Akýtagavanyń amalsyzdan qolyna qalam alýyna týra keldi.
«Men taqyrypty alamyn da, ony áńgimege aınaldyrýǵa tyrysamyn. Taqyryp meılinshe kórkem, meılinshe shynaıy ashylýy úshin maǵan qandaı da bir ortaq qalypqa syıa bermeıtin oqıǵa qajet. Al mundaı tosyn oqıǵany men búgingi Japonııada ótip jatqandaı etip sýretteı almaımyn. Olaı jasaýǵa árekettengen kúni-aq sátsizdikke ushyrar edim» dep aqtaldy ol óz atyna jaýyp jatqan jónsiz syndardyń jańbyrynan qorǵanyp....
Ekinshi jańalyq
Akýtagava ómir súrgen ýaqyt oqıǵalarǵa baı boldy. Soltústik-Batystaǵy alyp elde kommýnıster ımperator men jeti generaldy atyp óltirse, Japonııany kóterilistiń jalyny sharpyp, dúkender men qoımalar, alypsatarlardyń záýlim úıleri birinen-soń biri órt qushaǵyna orandy, Prımore men Shyǵys Sibirde japon men amerıkan soldattary aq gvardııashylardyń kómegimen halyqty qyryp-joıyp jatty. Biraq Akýtagava osy oqıǵalardyń eshqaısysyna da qyzyǵýshylyq tanytqan joq.
Ol Baıron sııaqty azattyqtyń aqyny bolmady, Sevastopoldi azat etýge qatysqan Tolstoıdaı oq pen ottyń ortasynda júrip erlik jasamady, Emıl Zolıa men Vıktor Gıýgolardaı qoǵamdaǵy ádilettilik úshin kúrespedi nemese Maksım Gorkıı sııaqty tóńkeristiń jalyndy jarshysy da bolmady. Álemdegi soǵys, tóńkeris, tabıǵı apattardyń bárin de ol sýretkerlik nazaryn aýdarýǵa turmaıtyn ózgerister retinde qarady. О́ıtkeni ol «Adamnyń ómiri Bodler jazǵan óleńniń bir jolyna da turmaıdy» degen qorytyndyǵa kelip, ónerdegi ekinshi uly jańalaǵyn ashyp qoıǵan edi.
1918 jyly «Osaka maınıtı» gazetinde uly jazýshynyń «Tozaq azaby» dep atalatyn jańa áńgimesi jaryq kórdi. Akýtagavanyń óner jónindegi uly ustanymy osy áńgimede aıqyn kórinis tapty.
Shyǵarmada myna jalǵan dúnıede jalǵyz qyzy men ónerden basqa eshteńeni súımeıtin Esıhıde esimdi saraı sýretshisi týraly baıandalady. Kúnderdiń-kúninde ámirshisi osy Esıhıdıge tozaq azabynyń kórinisin elestetetin sýret salýdy tapsyrady. Bastapqy kezde qoly ájeptáýir jap-jaqsy júredi. Birte-birte sýretti salý qıyndaı túsedi. Oıyndaǵy dúnıesin júzege asyrý úshin ol shákirtterin neshe túrli jan tózgisiz azapqa salyp qınaıdy. Báribir kartınany oıyndaǵydaı etip jaza almaı qınalady. Ne istemek lázim?
Bir kúni qalada bolǵan alapat órt kezinde qorqynyshty súgiretti kórgeni Esıhıdeniń esine túsedi. Ol úshin sýretshi jalyndap janǵan at-arba men onyń ishinde tilmen aıtyp jetkizgisiz tozaq otynan jany qınalǵan jas áıeldiń qalaı azapqa túskenin kózimen kórýi tıis. Sonda ǵana ol oıyna alǵan kartınasyn jazyp shyǵa alady. Aqyry, sýretshi ámirshige osyndaı bir kórinisti kórgisi keletinin aıtyp, ótinish bildiredi.
Ámirshi kelisedi. Biraq túkke turǵysyz sýretke bola esh jazyǵy joq áıeldi óltirýden taıynbaıtyn sýretshige ómiri umytylmaıtyn sabaq bolýy úshin Esıhıdeniń súıikti qyzyn arbaǵa otyrǵyzyp, órtep jiberýge buıryq beredi. Alaıda, mundaı jantúrshigerlik tozaq azabyn kózimen kórgen Esıhıde sol sátte bárin umytyp, máz-máıram kúıge túsedi. Ol, tipti, at-arbanyń ishinde jan daýysy shyǵyp, shyńǵyryp órtenip jatqan názik jannyń eń súıikti qyzy ekenin de tars esinen shyǵaryp alady. Kartınany jazyp bitken soń sýretshi darǵa asylyp óledi.
Akýtagava has týyndynyń janynda adam ómiri degenimizdiń túkke turmaıtynyn jáne ónerdiń jolynda kez kelgen qurbandyqty aqtap alýǵa bolatynyn aıtqysy keldi osy shyǵarmasy arqyly.
Rasynda da qanshama adamdar ómirden ótip jatyr. Pendelik tirshiliktiń kúıbeńinde júrip biz olardy tez umytyp ketemiz. Al máńgilik óner týyndylaryn biz eshýaqytta da umyta almaımyz. Álemniń sulýlyǵyn da máńgilik etip turǵan jalǵyz qudiret – óner, óner jáne óner ǵana. О́nerden qasıet ketken kúni halyq jalǵyzdyqqa ushyraıdy. Jalǵyzdyq –ólimnen de aýyr qasiret.
Akýtagava ózin-ózi óltirýge bel býarynyń aldynda jazǵan hatynda bylaı dep aǵynan aqtarylypty: «Men, asyly, ómir súrý seziminen ózim baıqamaı júrip aıyrylyp qalsam kerek. Tastaı sýyq álemde tirshilik keship jatyrmyn. О́z-ózime qol salý týraly oı mıymnan shyǵar emes. Biraq tabıǵat maǵan buryn dál mundaı ádemi bolyp kórinbep edi. Ras, sizderge tabıǵatqa súısinip otyrǵan adamnyń óz-ózine qol salýy jaıly oılaýy qısynsyz, kúlkili bolyp kórinetin shyǵar. Biraq tabıǵat men sońǵy ret janarymdy tigip jatqandyqtan ǵana ádemi…»
Sońǵy jańalyq jáne ólim
1920 jyldardan keıin Japonııadaǵy «natýralızm mektebiniń» jalaýy jyǵylyp, taza saýda-sattyqtyń daýyly soǵyp, ádebıet jaıly uly ustanymdardyń kúli kókke ushty. Zaman ózgerip, Seıdzı Nomalardaı tek qana taza paıda tabýdy kózdegen kásipkerlerdiń aıy ońynan týyp, shyǵarmashylyq ıelerimen basqasha sóılese bastady.
О́nerdiń asyl murattarynyń aıaqqa taptalýy biraz qalamgerge aýyr soqqy bolyp ta tıdi. Talantty jazýshy ári dramatýrg Takoe Arısıma taǵdyrdyń tozaǵyna shydaı almaı ózine-ózi qol salyp óldi. Al, túnekten jol taba almaı adasqandar jalǵan ónerdiń jalyna jarmasyp, tirshilikterin jalǵastyryp jatty. Jalǵyz Akýtagava ǵana tańdaǵan jolynan taımady. Bar kúsh-jigerin salyp, shyn maǵynasyndaǵy óner týyndylaryn birinen soń birin burqyratyp jazyp, tynymsyz eńbek etti.
1921 jyldyń jeltoqsany men 1922 jyldyń tamyzy aralyǵynda ǵana onyń qalamynan jıyrmaǵa jýyq ǵajaıyp shyǵarma týdy. Ádebıettegi áriptesteri «jazatyn eshteńe qalmady» dep kúızelip jatqan óliara mezgilde ol qaıta ýaqyt taba almaı, birinen-biri ótetin klassıkalyq shyǵarmalaryn jazyp jatty.
Ol tynymsyz eńbektenip, óte kóp jazdy. Sheberlikti shyńdaý úshin jazýdyń mol tájirıbesi kerek ekenine kózi jetti. 1925 jylǵy «Búgingi shyǵarmalardyń jınaǵy» atty kóptomdyq serııa Akýtagavanyń tańdamalysymen ashyldy.
Akýtagava iri sýretker bolǵandyqtan, ishki túısikpen tutynýshysy bar ýaqytta ǵana ónerdiń tolyqqandy bolatynyn birte-birte seze bastady. Endi ol ónerdiń tutynýshysy halyq degen uǵymdy qalyptastyrǵanda ǵana onyń baǵy janady degen oıǵa shomdy. О́ner halyqtyń óz qursaǵynan jaratylýy, al óner sol halyqtyń qursaǵyn uryqtandyrýy tıis ekenine kózi jetti. Bul Akýtagavanyń ónerdegi ashqan eń uly - úshinshi jańalyǵy.
Biraq osy úshinshi jańalyǵyn ashý arqyly ol «óner – óner úshin» degen qaǵıdatty ustanǵan óz shyǵarmashylyǵyna úkim shyǵaryp qoıǵanyn da jaqsy túsindi. Endi bárin qaıtadan bastap, basqasha jazý kerek.
Akýtagavany burynǵydan da aýyr oılardyń azaby qınap, esikke qysylyp qalǵan mysyqtaı bolyp onyń jany shyńǵyrdy. «Shekspır, Gete, Tıkamasý Mondzaemondar bir kúni óledi. Biraq olardy jaratqan uly qursaq –uly halyq –esh ýaqytta da ólmeıdi. Kez kelgen ónerdiń úlgisi ózgere bergenimen, olardyń bári tek ulttyq topyryqtan nár alady».
Úshinshi jańalyǵyn ashqan jazýshynyń jan azabyn túsinýge bolatyn edi. О́ıtkeni eń sońǵy sumdyq jańalyǵynyń aqıqat ekenine kózi jetken kúnnen bastap onyń ómirden de qatty súıgen ónerine degen kúmáni kúsheıe tústi. Túni boıy uıyqtaı almaıtyn mazasyzdyq dertine shaldyqty. Aspanǵa qolyn jaıyp, Táńirine jalbarynyp, qoldaý suraǵan kezderi de kóp. «Akýtagava Rıýnoske! Akýtagava Rıýnoske! Ulttyq topyraǵyńa qaraı tamyryńdy tereńdete ber. Sen – jel terbetip turǵan quraqsyń. Múmkin, seniń ústińe tóngen bulttar da seıiletin shyǵar. Tek aıaǵyńa myqtap tur».
Jazýshy úshin ónerdegi tańdaǵan jolynyń adasýshylyq ekenin kesh túsingennen artyq qandaı qasiret bolýy múmkin, myna opasyz jalǵanda. Eń aýyry, Akýtagavanyń boıynda bárin qaıtadan bastaıtyn jiger de, múmkindik te sarqylǵan... Kúni keshe ǵana júregin jadyratqan, qarańǵy kóńiline sáýle túsirgen ádemi armandarynyń bári aldamshy saǵym bolǵany qandaı ókinishti. О́kinishti!
Júıkesi tozyp, baıǵus jazýshy birte-birte sandyraqtaı bastady. Sosıalızmniń ne ekenin túsinbeı jatyp «Sosıalızmniń shyndyǵyna kúmán keltirýge bolmaıdy. Sosıalızm – bolmaı qoımaıtyn qubylys» – dedi. Taǵy birde «minezim boıynsha – romantıkpin, kózqarasym boıynsha – realıstpin, saıası senimin boıynsha – kommýnıstpin» dep te sandyraqtap qalǵan kezderi bar. Shyndyǵynda jazýshynyń júıkesi syr berip, depressııaǵa shaldyǵyp, ómiriniń sońynda ne aıtyp júrgenine ol esep berýden qalǵan edi.
Akýtagavany qandaı oılardyń mazalaǵanyn tarazylaý úshin onyń týyndylaryndaǵy oı aǵysyna qaıta-qaıta úńilip, kóńil súzgisinen ótkizý qajet. «Tozaqtyń azaby» men «Shilterde» ol jaqsy kórinis tapqan dep oılaımyn. «Kóleńkeni» oqyǵanyńda tula boıyń túrshigip, qarańǵy oılar janyna tynyshtyq bermegen Akýtagava úshin shynymen shoshı bastaısyń. Tula boıyńdy túrshiktirip jiberetin osy dúnıelerde Akýtagavanyń taǵdyrynyń qaıǵyly aıaqtalýyna ákelgen bir jumbaq jatyr. Uly jumbaq...
Bizdiń paıymdaýymyzsha, aqyl-oıy erte tolysqan Akýtagava adam ómiriniń tozaqtan da beter aýyr azap ekenin tym erte túsinip qoıǵan syńaıly. О́mirin bastamaı jatyp-aq ol ólim jaıly, jazmysh jaıly, taǵdyr jaıly tolǵana bastady.
Allanyń ámirindeı bolǵan О́lim – Jazmysh – Taǵdyr tóńiregindegi tumandy oılardyń ákelgen aqyrǵy aıaldamasy Ajal boldy. «Qalyń ormanda» aqıqatty izdep, jaýabyn taba almaı jany kúızelgende Akýtagava «Ol qaıda?» degen máńgilik saýaldy qoıdy jany jabyrqap.
Ásirese, Akýtagavanyń esselerinen qaıǵyly oılardyń qara daýyly qattyraq soǵady. «Ergejeıliniń sózderi» dep atalatyn esseleri arqyly Akýtagava ózin ulylardyń qataryna jatqyzýdyń qajet emestigin aıtqysy kelgendeı bolyp kórinedi maǵan.
О́ıtkeni, ulylyq degenimiz – Qudaıǵa jaqyndaı túsip, aýyr azap shegý emes pe? Al ómirden baqyt izdegen Akýtagava ulylyq pen ergejeıliniń arasyndaǵy altyn aralyqtyń mekenin tapqysy keldi.
Táńirimen taıtalaspaı sol altyn aralyqty tapqan adamnyń ǵana sheksiz baqytqa keneletinin ol erte túsindi. Biraq sony izdeý jolynda jazýshy Ajalǵa jolyqty.
Amangeldi KEŃShILIKULY,
ádebıettanýshy
