Bes buraý nege kemidi?

Qazaqtyń qońyr dombyrasynyń shanaǵynan tógilgen kúı qashanda tyńdaǵan adamnyń janyn baýraıdy, júregin tebirentedi. Halqymyzdyń rýhanı qazynasyna aınalǵan qudiretti kúı óneriniń jaýharlary ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasa beretin ulttyq qundylyǵymyzdyń biregeıi ekeni anyq. «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» dep aqyn Qadyr Myrza Áli jyrlaǵandaı, dombyra erlik pen eldiktiń únin jetkizýshi, qazaqtyń ulttyq namysy, dúıim jurtty rýhanı baılyqqa keneltip kele jatqan mýzykalyq aspap ekendigi málim. Akademık Ahmet Jubanov ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary dombyraǵa jańa úrdis berdi. Toǵyz, on eki, on tórt perneli dombyrany on toǵyz perneli etip, dombyranyń eki isheginiń buraýyn notalyq tonǵa (ústińgi ishegin re, astyńǵy ishegin sol notasyna túsirdi) keltirip, orkestrge negizgi top etip engizdi. 1934 jyly tuńǵysh ret qazaq halyq aspaptar orkestrin qurǵan kezden bastap A. Jubanovtyń salǵan sara joly búgingi tańǵa deıin jalǵasyp keledi. Eske sala keteıik, Qazaq elinde nota saýaty HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan bastaý aldy. Osy kezeń aýyzdan-aýyzǵa, qoldan-qolǵa jetken kúıshilik ónerdiń zerttele bastaǵan ýaqyty edi. Etnograf, mýzyka zertteýshisi, kompozıtor A.Zataevıch, A.Jubanov, E.Brýsılovskıı, B.Erzakovıch sııaqty kásibı mýzykanttar qazaqtyń án-kúıleriniń hatqa túsýine baǵa jetpes eńbek sińirdi. Qazaq mýzykasynyń hattalý jumystary qarqyndy jasaldy. Al dombyrany nota boıynsha úırenýdegi alǵashqy jaryq kórgen eńbek L.Hamıdı men B.Ǵızatovtyń «Dombyra úırený mektebi» atty oqýlyǵy bolatyn. Keıin dombyra úırenýdiń ádistemesin jasaýǵa, oryndaýshylyq erekshelikterin aıqyndaýǵa jáne dombyraǵa arnalǵan jańa týyndylardyń qoryn kóbeıtýge atsalysqan Habıdolla Tastanov, Qubysh Muhıtov, Málgajdar Áýbákirov, Tymat Merǵalıev, Qarshyǵa Ahmedııarov, Aıtqalı Jaıymov, Aıtjan Toqtaǵan, Kárıma Saharbaeva, Orynbaı Dúısen, Bilál Ysqaqov, konservatorııanyń jáne basqa da professorlary men oqytýshylaryn ataýǵa bolady. H.Tastanovtyń «Alǵashqy dombyra úırený mektebi», «Dombyradan sabaq berý metodıkasy», sonymen qatar A.Jaıymov, S.Búrkitov, B.Ysqaqovtyń «Dombyra úırený mektebi» jáne t.b. eńbekteri jaryq kórip, dombyrany úıretý, oqytý úlgisi damı tústi. Búgingi áńgimemizde biz sol tól mýzykalyq aspabymyzdyń túrleri men buraýlary týraly oılarymyzdy ortaǵa salmaqpyz. Jalpy, kóptegen mýzyka mamandary men ǵalymdar halyq kúıleri men halyq kompozıtorlarynyń bizge jetken kúıleriniń sany 7000-ǵa jýyq ekendigin aıtady. Keshe ǵana shyqqan «Qazaqtyń dástúrli myń kúıi» aýdıo taspalary – sonyń dáleli. Birine biri uqsamaıtyn kúılerdi estigende, eki ishekten áýelegen áýenderdiń baılyǵyna tańdaı qaǵyp, tamsana túsesiń! Onyń ústine, kúıshilerdiń dombyrany ártúrli buraýda tartýy jáne dombyra pishininiń ártúrli bolyp kelýi osynshama kóptegen kúılerdiń shyǵýyna septigin tıgizdi me eken degen de oıǵa qalasyń. Sebebi, dombyra poshymynyń ártúrliligi, birinshiden, dybystyń shyǵýyna áser etse, ekinshiden, aspapta oryndaý úlgisinde de azdaǵan ózgeristerge túsedi. Jan-jaqty qarastyra kelgende, qazaqta dombyranyń 20-dan astam túri bolǵan eken. Sonyń ishinde erterekte qoldanysta «tumar dombyra», «torsyq dombyra», «shińkildek dombyra» (búldirshinderge arnalǵan), «ámbebap dombyra», «úsh ishekti dombyra» jáne taǵy basqa da túrleri bolǵan. Qazirgi tańda kúndelikti tutynystaǵy dombyranyń kóne ataýy – «qozy quıryq dombyra», ol ásirese, Batys Qazaqstan óńirinde keń taraǵan. Baýyrǵa bassań, jaqsy ornyǵady, ári ekpindetip kúı oryndaýǵa da yńǵaıly bolyp keledi. Al asqaqtala oryndalatyn Arqa ánderi tabıǵatyna qaraı «qalaq dombyra» nemese «torsyq dombyra» Arqa, Altaı-Tarbaǵataı, Jetisý óńirlerinde kóp taraǵan. Atalmysh dombyrada osy kúnge deıin ánimizdi shyrqap, kúıimizdi kúmbirletip júrmiz. Qazaq kúıleriniń ár óńirdegi ózindik mýzykalyq tili, oryndalý ereksheligi men kompozısııalyq qurylysynyń ózgesheligine baılanysty ártúrli bolyp keledi. Bir joly Mańǵystaý óńirine gastroldik saparmen bara jatqanymyzda kompozıtor, tanymal dırıjer, professor Aıtqalı Jaıymovtyń kúılerdiń minezi bir óńirde jaımashýaq, jadyrańqy bolyp kelse, al endi birinde daýylpaz, jaýyngerlik rýhqa ıe ekenin eskertkeni bar edi. Sol aıtpaqshy, shynymen de tabıǵı ortanyń ereksheligi kúıshilik ónerge áser etpeı qoımaıdy. Arqa, Altaı-Tarbaǵataı, Jetisý óńirleriniń ádemi tabıǵaty dombyrany bappen shertip, ándete tartýǵa yńǵaıly bolyp turatyny sózsiz. Batys Qazaqstan, Mańǵystaý óńiriniń kúıleri jigerli, ekpindi qalypta tartylý syry, birinshiden, tabıǵı ortanyń, ekinshiden, sol óńirde ornyqqan rý-taıpalardyń salt-dástúri men bolmys-bitiminiń ózindik áserinen ekeni anyq. Onyń ústine dombyralardyń pishini árqıly jasalýy oryndaý tásilderiniń ózgeshe bolýyna da yqpal etetini haq. Batys Qazaqstan óńirinde qara qaǵys, ilme, orama qaǵystarmen kúı tartý dástúri qalyptasqan. Kóbinese «aqjeleń» janrynda kúı tartylady. Al Arqa, Altaı-Tarbaǵataı, Jetisý óńirlerinde shertpe qaǵys, keıde qara qaǵysty aralastyra tartý kóbirek kezdesedi. Bul óńirlerde «Qosbasar» janrynda kúı tartý maqamy saqtalǵan. Aıtalyq, aqjeleń – jeńil, oınaqy, jaıdarman qalypta, qara, ilme, orama qaǵyspen oryndalatyn kúıler qatary, al qosbasar – kóbinese muńdy, oıly, zarly, sherli bolyp keletin, súrme qaǵyspen, ıaǵnı, shertip oryndalatyn kúıler qatary. Keıingi ýaqytta muny ǵalymdar «tókpe» jáne «shertpe» kúıler dep atap júr. Qazirgi tańda «tókpe» kúıler men «shertpe» kúılerdiń oryndalý úrdisi eki túrli mektepke aınalǵany belgili. Osy negizde ártúrli taqyryptaǵy kúıler qatary qazaq dalasynda ómirge kelip, ary qaraı jalǵasyn tabýda. Halyq qundylyǵyna aınalǵan kúı óneriniń mol murasy – rýhanı baılyǵymyz. Endi bolashaqta dombyramyzdyń alýan túrli múmkindikterin paıdalanatyn jáne ártúrli buraýdaǵy kúılerdi de tyńdaıtyn kez keledi. Al dombyranyń qazirgi qulaq buraýlaryna kelsek, jalpy qazaq halqynyń kúıshilik tarıhynda bes buraý qoldanysta bolǵany málim. Olar – «tel buraý», «shalys buraý», «qalys buraý», «oń buraý» jáne «teris buraý» dep atalady. Osylardyń, ókinishke qaraı, búginde tek eki buraýy ǵana paıdalanylyp, al qalǵan úsheýi nazardan tys qalyp bara jatyr. Bul qazirgi kúıshilerdiń báriniń janaıqaıy. Máselen, osy kúni án-kúılerimizdiń 80-90 paıyzy «oń buraýda» oryndalyp júr. Qazaqstandaǵy barlyq orkestrler men ansamblderdiń dombyra toby osy buraýǵa keltiriledi. Al «teris buraýda» orkestrde biren-saran ǵana kúıler oryndalady. Sebebi, oń buraýda turǵan dombyrany teris buraýǵa keltirgen kezde, qulaq kúıi kelmeı qalatyn sátter jıi kezdesedi, soǵan oraı teris buraýdaǵy kúıler orkestrde kóp oryndala bermeıdi. «Teris buraýdaǵy» kúıler kóbinese jeke dombyrada oryndalyp júr. Batys Qazaqstan óńirinde «teris buraýda» sanaýly-aq kúıler bar. Mysalǵa Qurmanǵazynyń «Kedeı zary», Dına Nurpeıisovanyń «Naýaı» kúıin ataýǵa bolady. Al kerisinshe, Arqa, Altaı-Tarbaǵataı, Jetisý óńirlerinde «teris buraýdaǵy» kúıler qatary kóbirek tartylǵan. Mysaly, bul rette Táttimbettiń «Bes tóre», «Azamat qoja», «Alshaǵyr», «Bozaıǵyr», t.b., Baıjigittiń «Aǵash at», «Kókbalaq», t.b. kúılerin ataý lazym. Al halyq kúılerinde san joq, óte kóp dep aıtýǵa bolady. Qysqasy «teris buraýdaǵy» kúıler qatary atalmysh óńirlerde asa kóp damyǵan, ásirese, olarda halyq kúıleri jetkilikti. Al «shalys buraý» jaıly aıtqanda, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń professory, belgili ǵalym T. Merǵalıev óz eńbeginde atalmysh buraýdaǵy birneshe kúıdi «Dombyra sazy» atty eńbeginde kórsetti. Keıin professor A.Toqtaǵan «Kúı kerýen» jáne «Kúı – qasterli áýez» atty kitaptarynda «shalys buraýda» oryndalatyn Asan Qaıǵynyń «Jelmaıa» (T.Merǵalevtyń notaǵa túsirýimen), Baıserkeniń «Qarlyǵash» jáne Jaldybaıdyń «Kamarınskaıa» kúılerin jarııalady. Nazar aýdarar bolsaq, Asanqaıǵy – Ortalyq Qazaqstan, Baıserke Qylyshuly – Jetisý óńiriniń kúıshisi, al Jaldybaı – Syr óńiriniń ókili. Mine, osydan-aq atalǵan buraýlardyń búkil qazaq óńirinde bolǵandyǵyn kóremiz. Al «tel buraýda» kúılerdiń bar ekendigin mýzyka mamandary jıi aıtady, biraq eshqandaı kitap betine jarııalanǵanyn kezdestire almadyq. О́tken jyly Túrkııa qazaqtarynyń kúılerin zertteý maqsatynda Ystanbul qalasyna barǵanymda, «tel buraýda» oryndalǵan halyqtyń «Qos kelinshek» kúıin alǵash ret taspadan tyńdadym. Ony túrkııalyq baýyrlarymyz erterekte Sarmolla degen kúıshiniń oryndaýynda jazyp alǵan eken. Keıin sol kúıdi men notaǵa túsirdim. Ol Ystanbulda shyqqan «Túrkııa qazaqtarynyń án-kúıleri» atty kitapqa endi (Kitapta Altaı-Tarbaǵataı jerinen údere kóshken qazaqtardyń Túrkııa jerine kósh basyn qalaı tiregendigi týraly qysqasha tarıhyn jazǵan – Mırmar Sınan ýnıversıtetiniń professory Ábdiýaqap Qara, al kúılerdiń notasyn jáne annotasııasyn jazǵan – osy joldardyń avtory N.Bekenov). Kelesi buraýymyz «qalys buraý» dep atalady. Ertede bul buraýda kúı oryndalǵany anyq, alaıda, ókinishke qaraı, osy kúnge deıin «qalys buraýda» bizge jetken kúıler kezdespedi. Osy buraýlardy zertteı kele, ózim azyn-aýlaq kúı shyǵarýmen aınalysatyn bolǵandyqtan, «qalys buraýda» bir kúı shyǵardym. «Saǵynysh» dep atalady. О́ner súıer qaýym muny óte jyly qabyl aldy. Kóne buraýlardyń bar ekendigi týraly aýyzba-aýyz aıtylyp, túrli buraýlar bolǵany kitapta jazylyp ta jatady. Biraq, soǵan qaramastan, damyp, óris alyp, kúıler qatary kóbeıip jatqan joq. Ol túgili osy buraýlar jaıly tolyqqandy túsiniktemeler de jazylmaǵan eken. Sol sebepti óz tarapymnan bir paıdaly sharýa jasaýǵa bel býyp, osy buraýlardy jandandyrý maqsatynda Astana memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń Qazaq halyq aspaptar orkestriniń dombyrashylar tobynan «Aqjanbek-arys» atty dombyrashylar ansamblin qurdym. Alǵash ret «Naǵyz qazaq dombyra» atty fılarmonııa orkestriniń kezekti konsertinde osy ansambl Shotaıbaıdyń «Shyńyraý» («teris buraýda») kúıin oryndap, halyqtyń nazaryna ilikti. Sodan keıin birneshe mektepterde osy ansambl óner kórsetti. Ansambldiń ereksheligi ártúrli dombyralardy bir arnaǵa úndestire bilýinde der edim. Sonyń ishindegi eń basty ereksheligi – «tumar dombyra», «shińkildek dombyra», «qalaq dombyra», «úsh ishekti dombyra», «qozy quıryq dombyra» syndy tól aspaptarmen kóne buraýda kúıler tartyldy. Osy kúnge deıin umyt bolǵan buraýdyń úni tyńdarman úshin úlken áser qaldyrdy. О́kinishke qaraı, qoldaý bolmaǵandyqtan bul bastama keıin ýaqytsha toqtap qaldy. Osy buraýlardyń ishinde «tel buraý», «shalys buraý», «qalys buraý» kóne buraýlar bolyp esepteledi. Bul buraýlar damymaı qalǵandyqtan, biren-saran kúıler ǵana qalǵan. Damymaıtyn sebebi bar, óıtkeni osy buraýlarda belgili bir tonaldyqta ǵana kúı tartylady. Biraq qazaq kúıleriniń kóbi teris buraýda oryndalady. Sol teris buraýdaǵy kúıler de kóbinese eki tonaldyqta ǵana tartylady (C dur, c moll). Munymen ne aıtqaly otyrmyz? Atalmysh kóne buraýlardy barynsha halyqqa nasıhattaıyq, saqtap qalaıyq, ulttyq qundylyǵymyzdan aıdyń, kúnniń amanynda aırylyp qalmaıyq degim keledi. Sonda ǵana repertýar qory tyń jaýharlarmen jarqyrap kóbeıe túseri anyq. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, aldaǵy ýaqytta osy buraýlar týraly arnaıy oqýlyq jazýdy josparlap otyrmyn. Halqymyzdyń bes saýsaqtaı «bes buraýy» túgendelse, kúıi de kóshin túzep, únge úlgili ún qosylyp, kúıshilik ónerdiń órisi men tynysy barynsha ashyla túsetini anyq. Dombyra buraýyna qatysty osy janaıqaıymyzǵa barsha jámıǵat japa tarmaǵaı qulaq túrip, óner kógi áli-aq bulyńǵyr bulttan aıyǵyp, aspan asty aıshýaq nurǵa bólenerine senemin. Nurlan BEKENOV, mádenıet qaıratkeri, kúıshi, kompozıtor