Ultymyzǵa rýh beretin uǵym

Táýelsizdik degende meniń kóz aldyma sábılerdi áldıleıtin aq besik keledi. Osynaý ulan-ǵaıyr dalada kóship-qonyp, ósip-óngen bizdiń qazaq aq besikte terbeldi, ana sútimen tárbıe aldy, at jalyn tartyp azamat boldy, Otanyn, jerin qorǵady. Qansha zaman ultymyz taǵdyr taýqymetin kórdi, asharshylyq, qýǵyn-súrgin, túrli náýbetti basynan ótkerdi. Biraq sonyń bárinde «óz aldymyzǵa el bolsaq, terezemiz teń bolsa» degen asyl armanmen ómir súrdi. 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń egemendigi týraly Deklarasııa qabyldandy. KSRO-nyń keń qoltyǵyndaǵy elder óz aldyna jeke memleket bolyp jatty. 1991 jyldyń araıly tańy qazaqqa Azattyqty tartý etti. Sol jylǵy 16 jeltoqsanda  Joǵarǵy Keńes «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldady. Qazaqstannyń Táýelsizdigin resmı túrde eń alǵash bolyp Túrkııa eli, sosyn muhıttyń arǵy jaǵynda jatqan Amerıka Qurama Shtattary, sodan soń  Qytaı, Ulybrıtanııa tanydy. Onyń artynan Mońǵolııa, Fransııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne Iran Islam Respýblıkasy moıyndady. Túrkııa – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy musylman memleketi. Osylaısha, álemdik saıasat arenasynda QAZAQSTAN RESPÝLIKASY degen atpen elimiz álemge tanyldy. Bas-aıaǵy birneshe aptanyń ishinde álemniń kóptegen jetekshi elderi Qazaq eliniń táýelsizdigin moıyndap, dıplomatııalyq qarym-qatynastar bastaldy. Eń birinshi aıtatyn nárse, eli­mizdiń egemendigi bizge beıbit túr­de keldi. Táýel­siz­dikke qantó­gis­siz, beıbit túrde qol jet­kiz­gen­nen keıin ǵana elimiz álemniń órkenıetti mem­leketteriniń qataryna qosylýǵa um­tyldy. Memleket basshysy Nur­sul­­tan Nazarbaevtyń dana saıasaty arqyly 25 jyl ishinde táýelsiz Qazaq elin qalyptastyryp, naryqtyń qıyn ótkelekterinen aman óttik. Osy kezeńde Qazaqstandy dúnıe dıdaryndaǵy eń myqty memleketter tanıtyn, syılaıtyn dárejege jetkizgen Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtaı kóregen saıasatkerdiń eren eńbegin aıryqsha atap ótken abzal. Bylaı alyp qarasaq, 25 jyl degen jas memleket úshin kóp ýaqyt emes. Alaıda, osy az ǵana ýaqytta Qazaqstan óz aıaǵyna nyq turyp, álemge aty tanylǵan memleket boldy. 25 jylda talaı ózgeris boldy. Qazaq­stan 70-ten astam halyq­ara­lyq uıym­nyń beldi múshesi atandy. AQSh-tyń 41-shi prezıdenti, úlken Býsh «Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen­diginiń arqasynda, oǵan degen halyqtyń seniminiń arqasynda Qazaqstan osyndaı úlken jetistikke jetti, álemge tanyldy» degen bolatyn. Biz Ata Zańymyzdy qabyldadyq. Memlekettik rámizder – Ánuran, Tý, Eltańbamyzdy belgiledik. Shekaramyz shegendeldi. Memlekettiń Qarýly Kúshteri quryldy. Halyq­aralyq kelisimsharttar jasaldy. Bir sózben aıtqanda, memleketke tán saıası sharalardyń bári jasaldy. Túbegeıli ekonomıkalyq reformalar júrgizildi. Ulttyq valıýta – teńgeniń dúnıege kelýi nomınaldy ekonomıkadan ulttyq ekonomıkaǵa kóshýdiń sheshýshi qadamy boldy. Ekinshi aıtatyn másele, biz elimizdegi bir­lik pen yntymaqtyń arqasynda osyndaı jetis­tikterge jetip otyrmyz. Osy ýaqytqa deıin elimizde ishki jalpy ónim de, eko­no­mıkaǵa tartylǵan ınvestısııa da 40 ese artty. 1993 jylmen salys­tyrǵanda óndiris kólemi 1000 esege deıin joǵarylady. Halyqtyń ómir súrý jasy 72-ge deıin kóterilip, bala týý kórsetkishi 68 paıyzǵa ósti. Sońǵy 5 jyldyń ishinde ǵana elimizde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda 950 jańa kásiporyn qurylyp, 250 myń jańa jumys orny ashyldy. Elimizdiń damý jolyn Elbasy óte aıqyn etip belgilep berdi. Kóptegen elder qalaı júrerin, qaıda baratynyn bilmeı otyrǵan kezeńderde «Qazaqstan-2030» damý strategııa­syn jasady. Onda belgilengen mejeler merziminen buryn oryndaldy. Qazir elimiz – «Qazaqstan -2050» – Strategııasy: «qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» boıynsha kemel damý jolyna túsken el. Qazaqstan óziniń terrıtorııalyq tutastyǵyn saqtaǵan, ulttyq qaýip­siz­digin qamtamasyz etýge baǵyt alǵan, sonymen qatar, eldiń ishki saıası turaqtylyǵy men ulttyń birligin nyǵaıtýǵa belsendi túrde qam-qareket jasap otyr. Álemdik tájirıbege zer salsaq, Azattyq, Táýelsizdik baǵytyna umtylǵan elder dáýirdiń birneshe kezeńin bastan ótkeredi. Sonyń biri – nomınaldy azattyq, ekinshisi – syndar­ly azattyq, úshinshisi – shynaıy azattyq. No­mınal­dy azat el basqa memleketterdiń yqpa­ly­nan shyǵa almaıtyn kiriptar kúıde bolady. Mundaı eldiń ekonomıkasy basqalardyń múddesine jumys istep, qaryzǵa belsheden batyp qalady. Damý joly da turaqsyz bolady. Aýyq-aýyq memlekettik tóń­kerister oryn alady. Al syndar­ly azattyqqa qol jet­kiz­gen el bo­dandyq murasynan – rýhanı, til­dik, eko­nomıkalyq, mentaldyq jaǵ­daı­lardan ońaılyqpen qutyla almasa da, ózindik damý jolyn tabýǵa um­tylys jasaıdy. Keıbir irgeli salalarda sol maqsatqa qol jetkizedi. Mundaı elderdiń halqyna órshil rýh tán bolady. Shynaıy azat el – basty maqsat, strategııalyq meje. Qazir biz sol syndarly azattyq jolynda turǵan elmiz. Memleket basshysynyń qazaqstandyq damý joly osynyń aıǵaǵy. Nomınaldy azattyqpen shartty túrde alatyn bolsaq, saıası turǵyda 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda qoshtastyq. Ekonomıkalyq turǵyda – 1993 jyl­dyń 15 qarashasy. Strategııalyq turǵyda – 1997 jyldyń 10 qazany. Endi, mine, syndarly azattyq kezeńin basymyzdan ótkerip jatyrmyz. Túpki meje – shynaıy azattyq! Táýelsizdik degen birneshe komponentten turady. Sonyń ishinde Táýelsizdiktiń basty tetikterine memleketshildik, otanshyldyq, ult­tyq namys, til jatady. Alash­tyń ardaqty azamaty Ahmet Baı­- t­ursynuly HH ǵasyrdyń basynda «jurt isine jany ashyp, jurt namysyna qany qyzatyn qazaqta adamdar az bolady. Sebebi, jurt jumysy degen qazaqtyń ádetinde bolǵan emes. О́zge jurttan ońasha júrip, qazaq basqa halyqtarmen básekelesip, jarysqa túsken joq. Sondyqtan, jurt jumysy, ult namysy degen sóz qazaqtyń kóbine túsiniksiz nárse», dep jazǵan eken. Qazirgi qazaq eli álem halyqtarymen ashyq básekege túsken el. Ahmet Baıtursynuly anyqtap bergen «Jurt jumysy, ult namysy» degen uǵymdardy boıyna sińirip qana qoımaı, sol asyl muratqa bel sheshe kirisken jurt. Osy oraıda halqymyzdyń ulttyq namysyn oıatýǵa, álemdik jetekshi mem­lekettermen básekelestikke túsýine jol ashqan, túrtki bolǵan tulǵa Nursultan Nazarbaev ekenin taǵy bir márte eske sala ket­ken­niń artyqtyǵy joq. Táýelsiz memleketke aınalý biz­ge úlken serpilis, tyń kúsh berdi. Basqaǵa jaltaqtamaı, óz erkimizben alǵa umtylýǵa, memleket bolyp órkendeýge jol ashyldy. Táýelsiz memleket bola salysymen, kóptegen ómirlik mańyzy zor máselelerdiń sheshimi tabyldy. Halqymyzǵa qyryq jyl ajal otyn sepken Semeı ıadrolyq polıgony jabyldy, Aral teńiziniń máselesi sheshildi, mádenı mura suryptaldy, qazaq tili memlekettik mártebe aldy, dástúrimiz qaıta jańǵyrtyldy, tabıǵı baılyǵymyz óz ıeligimizge qaıtaryldy. Qazir biz bolashaǵymyzǵa senimmen qaraı alatyn, zaıyrly, órkenıetti, ındýstrııalyq jańǵyrý jolynda joǵary qarqynmen damyp kele jatqan memleketpiz. Búgin, mine, Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy bıiginen júrip ótken jo­lymyzǵa qarasaq, ǵasyrǵa bergisiz úlken joldan ótkenimizdi kóremiz. Elimiz osy jyldarda neshe túrli je­tistikterge jetti, bıik beles, asý­lardy aldy. Mańyzdylaryn El­ba­symyz «Qazaqstan-2030» Stra­­tegııasynyń tolyqtaı oryn­dalýynda qorytyndylap berdi. Iаǵnı, ulttyq kaýipsizdik, ishki saıa­sı turaqtylyq pen birlik, ashyq naryqtyq ekonomıkaǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósý sııaqty strategııada belgilengen negizgi mindetter oryndaldy. Ekonomıkalyq, áleý­mettik, ıntellektýaldy turǵyda órkendep kelemiz. Arhıtektýralyq turǵyda elordamyz eńse tiktedi, Elbasy aıtqandaı, memleketimizdiń basty kúshi – Astana qalasy. Astana táýelsizdiktiń belgisi, úni, kelbeti deýge de bolady. Qazirgi tańda, Qazaqstannyń álemdik deńgeıde ózindik úni, pikiri, mártebesi bar. Mundaı nátıjege qol jetkizý úlken sharalardy, is-áreketterdi talap etedi. Iаǵnı, ishki jáne syrtqy saıasatty durys júrgizý, halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda órkendeýin, dúnıejúzilik qaýymdastyqta órkenıetti memlekettermen bilikti qarym-qatynas jasaý, árıne, bir adamnyń qolynda emes. Biraq, halyq atynan úlken deńgeıde sóıleı alatyn, ózgeler sózin qulaq salyp tyńdaıtyn, memleketke baǵyt-baǵdar berip otyratyn, erekshe tulǵa – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń el tizginin ustaýy tarıhı ıgilik. Táýelsizdik jarııalanǵan sátten bastap Qazaqstannyń damý jolyndaǵy oqıǵalardyń mán-jaıyn túsiný, uǵyný, memlekettiń odan ári damý úrdisin boljaý jáne halyqtyń talǵamyna saı eń tıimdi damý strategııasyn tańdaýda kemel, jigerli, túbegeıli saıasat júrgizýde minsiz kóshbasshy jáne oı-órisi keń, ıntellektýaldy tulǵa qajet edi. Mundaı tarıhı mindet – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa buı­yrdy. Táýelsiz memlekettiń qazirgi kelbeti, qol jetkizgen tabystary men jeńisteri Tuńǵysh Prezıdentimiz Nazarbaev esimimen tikeleı baılanysty. Tarıhı ótpeli kezeńde Elbasynyń róli aıqyn jáne ashyq kórinedi. Elbasymyzdyń sol kezeńdegi basty tańdaǵan stra­te­gııalyq baǵyty ashyq naryqtyq eko­nomıkaǵa kóshý boldy. Túbegeıli qurylymdyq ózgeristerdi júrgizýde sheteldik ınvestısııany mańyzdy faktor dep eseptedi. Osyndaı tarıhı sheshimderdiń arqasynda biz qazirgi tańda álemniń básekege eń qabiletti 50 eliniń qataryna kirdik. Endi bizdiń aldymyzda odan úlken min­det­ter tur. 2012 jyly jeltoqsan aıynda, Elbasymyz «Qazaqstan-2030» Strategııasyn qorytyndylaı otyryp, memlekettiń jańa saıası baǵytyn jarııalady. Ondaǵy basty maqsat – 2050 jylǵa qaraı myqty memleket, damyǵan ekonomıka, jalpyǵa ortaq eńbek negizinde berekeli qoǵam qurý. Kelesi jyly EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi Astanada ótkiziledi. Bul – Ortalyq Azııada jáne TMD-ǵa múshe elderde ótetin alǵashqy kórme bolmaq. Mundaı úlken sharany bizdiń elde ótkizý memleketimizdiń joǵary deńgeıin kórsetedi. Sóz basynda qazaqtyń aq besigin tekten-tekke aıtqan joqpyn. Táý­el­sizdik – bizdiń aq besigimiz! Ty­­nyshtyq pen turaqtylyq be­sigi! Sol besik tynysh terbetilip, órshil hal­qy­myzdy jańa bıikterge bastap, elimizdi bereke men shattyqqa bóleı bersin! Murat BAQTIIаRULY, Parlament Senatynyń depýtaty, saıası ǵylymdar doktory