Dombyra tolǵaýy

Ishek

Oıyn balasymyn. Úıge júgirip kir­dim. Ákem tóbege jińishkeleý kelgen uzyn jipti sozyp, tartyp jatyr. Aqqora­da­ǵy bizdiń shańyraq aýyldaǵy asty-ústi taq­taı­lanǵan biren-saran úıdiń biri. Jipti tó­bege kergenin kórgenim osy. Ańtarylyp tur­dym da, suraı bastadym. – E, dombyranyń ishegi ǵoı. Qoıdyń ashy isheginen sozylady, – dedi de qoıdy. Úkimet ruqsat bergen bes qoıdyń ishinen qunandaı isek aldynda soıylǵan. Qansha keýip turǵany esimde joq, ákem bir kúni ishekti jıyp aldy. Býdalap, búktedi de, mátkedegi shegege ildi. Qalǵanyn úı­de­gi men oınap júrip syndyrǵan soń ózi jóndep alǵan dombyraǵa taqty. Dom­byrasyn shertip kórdi. Daýysy bu­ry­n­ǵydan táýirlep, kúmbirlegendeı kórindi maǵan. Buryn úzilgen ishegin túıip, jalǵap tartatyn. Meniń qulaǵyma tanys tátti kúılerdi birshama tartty. Dombyrasyna kóńili tolmaǵan syńaıda irgege súıeı saldy. Eseıgende baryp bildim, Tátekeńniń «Qosbasarlaryn» shertken eken. Bala kúnińde ne bilesiń? – Tóleýbek atań ishek suratypty. Qaraǵandyǵa baramyz, – dedi ákem. Qýanyp kettim. Aýylda túsińe ǵana kiretin balmuzdaq pen gazdalǵan tátti sýdyń dámi til ushyna úıirile qaldy. Uzamaı sheshem barymdy kıindirip, kekilimdi tarap, úlken shaharǵa shyǵaryp saldy. Mektepke barǵanyma úsh jyl bolǵan. Kádimgideı kisi sezinem ózimdi. Qaraǵandy alyp qala bolyp kóri­netin. Qujynaǵan adam, qaptaǵan mashınadan basyń aınalady. Osy Kostenko atyndaǵy shahtadan keıin Kopaıgorod (Staryı gorod) bastalady. Zoopark te sol mańda. Ondaǵy ań men qusty da tamashalatty. Bizdiń aýyldyń birtalaı adamdary osynda turady. Týǵan jerin, keń jazıra dalasyn, ata-baba mekenin nege tastap shyqqandaryna mıym jete qoımaıdy. Keıin bildik. 32-niń asharshylyǵynan, 37-niń qýǵyn-súrgininen jan saqtaý úshin qalaǵa qashqan ǵoı. О́lgenderi jolda qalyp, tirileri ázer tuıaq iliktirgen eken munda. Solardyń barlyǵyna sálem bere bardyq. Bári meni qolpashtaıdy. «Jigit bolyp qalypty ǵoı, jalǵyzyń», – dep jaǵalaı maqtaıdy. Menen de góri buǵan ákeı masattanady. Ne kerek, úıleri ortan beline sheıin shógip, jerge sińip ketken eski qalanyń buralań kóshelerin taptap, bir úıge keldik. Ishek suratqan Tóleýbek aǵaıymyzdyń úıi eken. Iyǵyna kóneleý shapan jamylǵan kesek deneli, seldir saqaldy, qara qoshqyl betin sheshek aıamaı aıǵyzdaǵan, qos janary joq aqsaqal otyr. Sálem berdim. О́ne boıymdy qar­ma­lap otyryp, kekilimdi taýyp, salaly saý­saqtarymen sıpalady. Alaqanynan jyp-jyly bir lep sezdim. Jumylyp ket­ken kózine qaraı almadym. Dátim barmady. Shaı ishken soń aýyz úıdegi jumys ornyna jetektep apardym. Dombyra jasap jatyr eken. Moıny men keýdesi bar. Betqaqpaǵy, qulaǵy, shanaǵy áli ázir emes. Bizdiń kózimizshe betqaqpaǵyn jonyp, dál qııýlastyrdy. Áldenege asyǵyp, júretin boldyq biz. – Kúzge salym baramyn. Sonda osy dombyrany myna jalǵyzyńa aparyp beremin, – dep Tóleýbek aǵaıynymyz qala berdi. Sol kúnnen bastap, sheberdiń qos shyraǵy saýsaqtarynyń ushynda turǵan­daı bolyp kórinedi maǵan. 11 jasynda sheshek shyǵyp, bala ólim aýzynda jat­qan­da aıan kelipti. «Qos shyraǵyńdy ala­myn. Dombyra sheberi bolasyń» degen. Sodan beri Tóleýbek atam dombyra shabady eken. Kúzge salym dombyra alyp keldi kempiri ekeýi. Táttige bir qaryq boldyq. On shaqty kún qonaq boldy. Dombyrany ustatty. – Eger eshkiniń ishegi bolǵanda daýsy munan da táýirleý bolar edi, – dep Tóleýbek atam áldebir beımálim qońyr kúı tartty. – Eshki ustamaımyn. Aıaǵynyń jeli bar janýar ǵoı. Baǵýy qıyn. Jeldep alsa, qaıyrýy ońaı emes, – dep ákem aqtalyp jatyr. Sodan úıde dombyra úırený sabaǵy bastaldy. Olaı tarttym, bulaı tarttym. Qonbady. Bir ishekpen «Elim-aıdy» ázer úırendim. Maǵan qaraǵanda tete apaıym tez meńgerip áketti. Sheshem basyma dombyra men nandy jastatty da. Túsime eshteńe enbedi. Ákeme jaqsy boldy. Dala­­­nyń jumysynan qajyp kelgende ne­­bir quıqyljyǵan kúılerdi tartyp, ká­­­dim­­­gideı demalyp qalatyn. Keıinirek ba­­ryp bildim. Tátekeńniń «tátti kúıle­rin» tartady eken. Eseıgende eptep eki ishekti tyńqyldatatyn jaǵdaıǵa jet­­­­­ken­de ákem tartatyn kúılerden Tát­tim­bet­­tiń «Sylqyldaǵy» ǵana shala-pu­la qu­la­ǵym­da­ qalypty. Sol dombyram – sheberdiń óz qoly­nan alǵan tuńǵysh dombyram eken. Búg­inge deıin Osakarovtaǵy jıhaz fab­rı­­kasynyń dyńǵyrlaǵan dombyrasyn mal­danyp júrdik. Búkil el solaı-tyn. Bertinde ǵana naǵyz sheber Aman Sádýaqasovpen tanysyp, dombyralaryna tánti boldym.

Tıek

Qazekeń kóp dúnıesin ortaq­tas­tyr­maǵan. Ásirese, ónerge kelgende. Solaı bola tura, «Sheberdiń qoly ortaq», «Sheshenniń tili ortaq» deıtini bar. Bel­gi­li jaǵdaı. Sóılegende she­shen­niń sóz sap­tasymen lebizimizdi tuz­dyqtaımyz. Sheberdiń týyndysyn paı­dalanamyz. Ekeýi de halyq tezine túsedi. Ozyǵy kókke órleıdi, tozyǵy kúresinde qalady. On saýsaǵynan mór tamǵan sondaı qoly or­taq sheber – Aman Sádýaqasov. Ekeýmiz óte jaqyn tanysyp, tonnyń ishki baýyndaı aralasqansha Aýjekeń talaı qıyn kezeń­der­den ótip, birshama sharýanyń basyn qaıyryp, aty elge málim bolyp qalypty. Tez til tabysýymyzǵa sýqarańǵy zaǵıp dombyra sheberi Tóleýbek atam týraly áńgimemniń sebi tıdi. Sonda Aman alaqan­daryn ashyp, saýsaqtaryna qaraı bergen. Bes jasynan dombyra qushaqtap ósken Aman Aqtoǵaıynyń «Toqyraýyn tolqyndarynda» án salyp, kúmbirlete kúı tógiltipti. Eń bastysy – Maǵaýııa Hamzın­deı dáýlesker kúıshige kóp erip, kóp úırenedi, kóp taǵylym alady. Domby­ra­syn shertip júrip, kómeıinen ózinen-ózi kúı tógilip turatyndaı ǵajap aspapqa qaıran qalady. Sodan dombyra shabýǵa ańsary aýady. Aýatyn jóni de bar. Aqsorańnyń arshasy men qaraǵaıy «men dombyra bola alamyn» dep Arqanyń jelimen terbelip, biri sybdyrlap, biri ýildep tursa, kózi qalaı qıyp ketedi. Bir jaǵynan Alla bergen óner jyn sııaqty býady. Nesin aıtasyz, Aman bar ynty-shyntymen dombyra jasaýǵa bet burady. Anaý-mynaý emes, has sheberge aınalady. Sonyń dáleli – respýblıkalyq «Úkili dombyra» saıysynda qolynan shyqqan dombyralary úsh ret júldeli oryn enshileıdi. Nurǵısa Tilendıevteı súleı kúıshiniń, kóne aspaptardy zerttep, búginge jetkizgen ǵalym Ýálı Bekenovtiń, Qurmanǵazy orkestriniń kósh bastaýshy kúıshisi Qarshyǵa Ahmedııarovtaı aǵalarynyń kózine túsedi, maqtaýyn estip, baǵalaryn bazarlaıdy. Nurǵısa aǵasy óziniń qalaq­taı ǵana Darıǵa atty dombyrasyndaı úni bar arshadan jasal­ǵan Amannyń dom­byrasyna qatty razy bolyp, qabyl alady. Aman sol aǵa­larynan Ámireniń Parıj­de tartqan dom­byrasynyń arshadan jasalǵanyn es­tıdi. Qurmanǵazynyń 175 jyldyq toıynda Aýjekeńniń dom­by­rasy taǵy júldeli bolyp, sondaǵy mý­zeı­den oryn alypty. Balqashtaǵy Aǵybaı batyrdyń eskertkishi ashylǵanda Elbasy Nursultan Nazarbaevqa Aman jasaǵan dombyra syıǵa tartylypty. ... Amanǵa bir kezi kelgende tosynnan baryp qaldym. Jańadan shapqan dombyrasyn bitirip, mańdaı terin sypyryp, tıegin jonyp otyr eken. Laqtyń asyǵyndaı ǵana ádemi tıekti ornyna qondyrdy. – Jańa dombyra da júgen-quryq kór­me­gen, ertoqym salynbaǵan asaýdaı bo­la­dy. Birtalaı bastyqtyrý kerek, Astana­­dan belgili túrkitanýshy, fılolo­gııa ǵy­lym­darynyń doktory Shákir Ybyraev tap­syrys bergen. Sony bitirip otyr­­ǵan betim, – dep Aýjekeń dombyrany qolǵa aldy. Dombyranyń moıny ánjimdi ýysyna túskennen keıin saýsaqtary perne boılap jorǵalaı jóneldi. Qulaq kúıi keldi. Áýeli án sodan keıin kúıge kezek keldi. Tátekeńniń kúıleri mamyrlady. Dom­by­ra­nyń úni áli qumyǵyp turǵandaı edi. Shama­lydan soń kúmbirlep qoıa berdi. Qý taqtaıǵa jan bitip, sóılep berdi deısiń. Shanaqtan alýan-alýan dybys lyqsydy kelip. Kúmbirleıdi, dúbirleıdi, ýildeıdi, bebeýleıdi, sańqyldaıdy, sylqyldaıdy, syńsıdy, sybdyrlaıdy, sarnaıdy, shyryldaıdy, shyrqyraıdy, shyńyldaıdy, mamyrlaıdy, bozdaıdy, atoılaıdy. Bular bilemin-aý deıtin dybystarym. Al biz estisek te qulaǵymyz qaqpaǵan, tula boıyńmen túısinbegen qansha dybys bar? Qazekeń buryn qyzyl tilimen qalaı beıneledi eken? Jaqynda Ulttyq mýzeıdiń Halyq qazynasy ǵylymı-zertteý ınstı­týtynyń ǵylymı qyzmetkeri Ardabı Máýlet­ulynyń maqalasyn («Qazaq áde­bıeti», №49, 2016 j.) oqydym. Kóne dombyra (sheberi belgisiz) men erte­rek­tegi kúı­ler­de ǵana ushyrasatyn jáne dom­by­ra­nyń domby­rasymen ǵana qaıyra ala­­tyn dybys týraly jazady. «Mı men fa» dybysynyń aralyǵynda keremet bir úzilmeı estiletin dybys bar deıdi ol. Bul dybysty men qansha jyl izdedim, tartyp ta, notaǵa túsirip te kórdim, biraq dál taba almadym. Taba almaı júrgen dybysym, astyńǵy ishek «Mı men fa» dybysynyń arasynda asa sheberlikpen alynatyn, Talas Ásemqulov aǵam úıretken Baıjigit kúılerindegi qashaǵan pernedegi saýyp alý ádisi arqyly eki perneniń arasynan suq saýsaqpen ǵana kósip shyǵarylatyn dybys bolyp shyqty. Osy qashaǵan pernedegi saýyp alatyn dybysty Talasbek aǵa Táttimbettiń «Azamat qojasyn» úıretkende de dál osy astyńǵy ishek «Mı men fa» dybysynyń arasynan suq saýsaqpen jalatyp qana alatyn. Al ondaı ádis qazirgi bizdiń eń bedeldi degen mýzykalyq oqý oryndarynda da kezdespeıdi. Kezdesken kúnde, ondaı ádis ustazdardyń kózine túrpideı tıedi» dep tujyrymdapty. Ras, qazaq kúılerin alǵash qaǵazǵa túsirgen kezde notaǵa basy syımaıtyn dybystardy bilgirler qaǵyp tastap otyrǵan. Sóıtip, Eýropanyń jeti notasy talaı kúılerimizdegi, ánderimizdegi tamasha sha­lystar men qaǵystardyń jelkesin qıǵan. «O, Azııa, ulysyń, ulylyǵyńdy qaıteıin, Eýropanyń qulysyń»-dy aıtam dep aqyn Búrkit Ysqaqov aǵamyz on jylǵa sottalyp ketken. Kúılerimizdi notaǵa túsirýshiler de Búrkit aǵamyzdyń kebin kıgisi kelmegen bolar. «Altynnyń qolda barda qadiri joq» dep, til men jaqqa súıenemiz de, jeme-jemge kelgende aýyzdy qý shóppen súrtip aınalyp shyǵa beremiz. Aman Sádýaqasov sheshen dombyralaryn kóp qabatty úıdegi páterinde jasaıdy. «Shákirtsiz ustaz tul» degen. Aýjekeń shákirt tár­bıe­­leıtin der shaǵynda. Uly Rahat áke ónerin murat etpek. Nemeresi Ámire de bir jaǵynan jaǵalasyp, dombyranyń ishegine jarmasady. Sonymen boldy. Bizdiń mádenıet bas­qarmasy Amandy qana­tynyń astyna alyp, sheberhana ashyp berip, qolynyń ebi bar jastardy son­da uıystyryp baýlysa, nur ústine nur emes pe?! Ata-babamyzdan mıras bolyp kele jatqan kıeli óner órken jaımaı ma, sonda?! Tipti, joǵary oqý oryn­dary, kolledjder qoldap áketse, ǵajap bolmas pa. Aman bireýdiń moınyna minip, masyl bolatyn sheber emes. Qaıta paı­da túsiretin bolar. Táýelsizdigimizdiń arqasynda kelgen osy múmkindikti ýystan shyǵaryp almaıyq. – Aýjeke, osy ómirińizde neshe dombyra jasadyńyz? – dep suradym qapelimde. – Kóp qoı. Kim sanapty? Táttimbet orkestri, «Toqyraýyn tolqyndary», bir­talaı aýdandar men mektepter dombyra jasatyp alǵan. О́zderiń sııaqty, jekeleı kelip alýshylar tipten kóp, – dedi ol. Qadyr aǵamyz «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq dombyra» dep beker aıtpaǵan. Aman jasaǵan dombyra talaı qazaqty naǵyz qazaqqa aınaldyrǵan shyǵar.

Qulaq

Qos aǵataıyma – Muhtar Maǵaýın men Toqtar Áýbákirovke dombyra qonbapty. Toqańa kiná joq. Áskerı adam ǵoı. Baıjigit, Qyzaı, Nııaz, Toqa syndy ertede ǵumyr keshken ataqty kúıshiler týraly tógiltip jazyp, kúı qudiretin, kúıshi ónerin erkelenip shyqqan sózben (Abaı) kestelep beretin Muhtar aǵam dombyra shertpeıdi eken. – Nege ekenin bile almadym, bala kúnimnen basyma jastasam da, perne basýdy jattap alsam da, dombyra qonbady. Adam shyndap qolǵa alsa úırenbeıtin óner joq qoı. KazGÝ-de oqyp júrgende myltyq atýdan aldyma jan salmaıtynmyn. Jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndar alyp, sporttyq razrıadym kádimgideı joǵarylap, bapkerlerim úlken úmit kútken menen. Aǵań sol sporttyń sońyna tússe, álem tanıtyn mergen bolar ma edi, kim biledi? – dep razylana bir kúlgeni bar. Osy eki aǵama da Aman arnaıy jasa­ǵan dombyra syıladym. Muhtar aǵama 70 jyldyq mereıtoıynda Pragaǵa aparyp berdim. Qurmash Ybyshev baýyrym sol dombyramen daýysyn Chehııa kógine armansyz bir damyldatqany bar. Muhań Ásettiń «Injý-marjanyn» qaıta-qaıta aıtqyzyp, elge, jerge degen saǵynyshyn bir saıabyrlatyp, dombyrany qushaqtap, sıpaı bergeni este. Toqtar aǵama Amannyń dombyrasyn gazettiń 85 jyldyq toıynan keıin aparyp berdim. Batyr ózimen birge ǵaryshqa ushqan Avstrııadaǵy Fıbekke qonaqqa baryp, bizdiń toıda bola almady. Ǵaryshqa ushqandarynyń 25 jyldyǵyn Eýropada atap ótken. Toqańnyń úıinde jıi bolyp júrgende dombyra kóre almadym. Amanǵa qolqa salý sebebim sodan. Batyr dombyranyń ishegine qaraǵaıǵa qarsy bitetin butaq­tar­daı jýan saýsaqtaryn tıgizip, jaılap shertip qaldy. Dombyradan ókinishke uqsas ún shyqqandaı kórindi. Maǵan solaı sezilgen shyǵar. – Osy dombyra tartý qolymnan kel­medi, – dep kádimgideı ókingen raı tanyt­ty. – Toqtar aǵa, dybystan shapshań usha­tyn reaktıvti ıstrebıteldiń gúrilinen bárin sezip otyratyn sizge dombyra tarta almaý ábes emes. Úıińizge neshe qıly ánshi men kúıshi keledi. Sonda uıalmaı osy dombyrany usyna qoıasyz, – dedim. Batyr razylandy. Dombyra jasaıtyn Amandy sáti túsken kúni tanystyrýymdy «buıyrdy». Qup aldym. Kúı kúmbezi Qurmanǵazynyń, kúı kıesi Táttimbettiń, olardan buryn ǵumyr keshken biz bilemiz-aý deıtin Baıjigit, Qyzaı, Nııazdaı kúı súleıleriniń, Áset, Birjan, Aqan, Mádıdeı daýys­ta­ryn kókke damyldatqan ánshilerdiń dombyralaryn qaı sheber jasaǵan? Bilmeımiz. Kúıshi, ánshi týraly jazǵan M.Maǵaýınniń, T.Álim­qulovtyń, S.Júni­­sovtiń jáne bas­­qa jazýshylardyń shy­­ǵar­malaryn aq­tar­dym. Bárinde kúıshi men ánshi bar. Dom­byralaryn jasaǵan she­berler joq. Kúı men kúıshilerdi bir ki­sideı zerttegen Aqseleý aǵamnan da ushy­rastyra qoı­madym. О́ner zertteýshileriniń qulaqtaryna altyn syrǵa bolsyn munym. Toqeteri – tarıh topyraǵyna kómilip, umytylyp, ataýsyz qalǵan sol burynǵy dombyra sheberleriniń mańdaı teri zaıa ketpepti. Sol babalarynyń tókken terleriniń bir tamshysy Aman. Osy tamshydan aıyrylyp qalmaıyq. Dombyraǵa qulaq qandaı kerek bolsa, bizge de quıma qulaqtar kerek-aq. Maǵaýııa SEMBAI QARAǴANDY